| YouTube Channel

वायुः (vAyuH)

 
Apte
English
वायुः [vāyuḥ], [वा उण् युक् च
Uṇ.*
 1.1]
Air, wind
वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून् K. R.
आकाशात्तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥
Ms.*
 1.76. (There are seven courses of wind one above the other: आवहः प्रवह- श्चैव संवहश्चोद्वहस्तथा । विवहाख्यः परिवहः परावह इति क्रमात् ॥).
The god of wind, the deity supposed to preside over wind, (who is the regent of the north-west quarter).
A life-wind or vital air, of which five kinds are enumerated: प्राण, अपान, समान, व्यान and उदान.
Morbid affection or vitiation of the windy humour.
Breathing, breath.
A mystical
N.
 of the letter य.Comp. -अधिक
a.
 gouty
Buddh. -आस्पदम् the sky, atmosphere. -कुम्भः a part of the elephant's face in the middle of Pratimāna
Mātaṅga
L.
 1.1. -केतुः dust. -कोणः the north-west. -गण्डः flatulence (caused by indigestion). -गति
a.
 swift as wind, very fleet. -गीतa. ('sung by the wind') universally known
अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
Ms.*
 9.42.
गुल्मः a hurricane, storm.
a whirl-pool.
गोचरः the range of the wind.
the north-west. -ग्रन्थिः a swelling caused by the disturbance of the air in the body. -ग्रस्तa.
affected by wind, flatulent.
gouty. -जातः, -तनयः, -नन्दनः, -पुत्रः, -सुतः, -सूनुः epithets of Hanumat or Bhīma. -दारः, -दारुः a cloud. -दिश् the north-west. -देवम् the lunar mansion स्वाति. -निघ्न
a.
 affected by wind, crazy, mad, frantic. -निवृत्तिः
f.
a lull, calm.
cure of windy distempers (such as gout
&c.
 ). -परमाणुः a primary aerial atom. -पुराणम्
N.
 of one of the 18 Purāṇas.
फलम् hail.
the rain-bow.-भक्षः, -भक्षणः, -भुज्
m.
one who feeds only on air (as an ascetic).
a snake
cf.
 पवनाशन. -भूत
a.
 going everywhere at will. -मण्डलम् a whirl-wind. -मरुल्लिपिः (मरुत्
+
 लिपिः) a particular mode of writing. -मार्गः the atmosphere. -रुग्ण
a.
 broken down by wind
फुल्ला- सनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान्
R.*
 9.63. -रोषा night. -वर्त्मन्
m.
 ,
n.
 the sky, atmosphere. -वाहः smoke.
वाहनः
N.
 of Viṣṇu.
of Śiva. -वाहिनी a vein, an artery, a vessel of the body. -वेग, -सम
a.
 swift as wind. -सखः, -सखिःm. fire. -स्कन्धः the region of the wind.
Apte 1890
English
वायुः [वा-उण् युक च Uṇ. 1. 1] 1 Air, wind
वायुर्विधुनयति चंपकपुष्परेणून् K.R.
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगंधवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥ Ms. 1. 76. (There are seven courses of wind one above the other:
आवहः प्रवहश्चैव संवहश्चोद्वहस्तथा । विवहाख्यः परिवहः परावह इति क्रमात्).
2 The god of wind, the deity supposed to preside over wind, (who is the regent of the north-west quarter.).
3 A lifewind or vital air, of which five kinds are enumerated:
प्राण, अपान, समान, व्यान, and उदान.
4 Morbid affection or vitiation of the windy humour.
Comp.
आस्पदं the sky, atmosphere.
केतुः dust.
कोणः the north-west.
गंडः flatulence (caused by indigestion).
गति a. swift as wind, very fleet.
गुल्मः {1} a hurricane, storm. {2} a whirlpool.
गोचरः the range of the wind.
ग्रस्त a. {1} affected by wind, flatulent. {2} gouty.
जातः,
तनयः, नंदनः,
पुत्रः,
सुतः,
सूनुः epithets of Hanumat or Bhīma.
दारुः a cloud.
निघ्न a. affected by wind, crazy, mad, frantic.
निवृत्तिः f. {1} a lull, calm. {2} cure of windy distempers (such as gout &c.).
पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas.
फलं {1} hail. {2} the rain-bow.
भक्षः,
भक्षणः,
भुज् m. {1} one who feeds only on air, as an ascetic. {2} a snake
cf. पवनाशन.
रोषा night.
रुग्ण a. broken down by wind
R. 9. 63.
वर्त्मन् m., n. the sky, atmosphere.
वाहः smoke.
वाहिनी a vein, an artery, a vessel of the body.
वेग, सम a. swift as wind.
सखः,
सखिः m. fire.
Hindi
Hindi
महत्वपूर्ण अकड़
Apte Hindi
Hindi
वायुः
पुं*
 - वा उण् युक् च
"हवा, पवन"
वायुः
पुं*
 - -
"वायुदेवता, पवनदेवता"
वायुः
पुं*
 - -
"जीवन के लिए महत्त्वपूर्ण पांच प्रकार का वायु गिनाया गया है- प्राण, अपान, समान, व्यान और उदान"
वायुः
पुं*
 - -
"वातप्रकोप, वातरोग में ग्रस्तता"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वायुः
noun
भारतीयदर्शनानुसारेण शरीरे वर्तमानः प्राणस्य मुख्यः आधारः।
"प्राण-अपान-समान-उदान-व्यानाः इत्येते वायोः पञ्चभेदाः।"
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
Synonyms:
 वातरोगः, वायुरोगः, वातामयः, वातव्याधिः, वातः, वायुः, रसवातः, अनिलामयः, अनिलरोगः, अनिलः, धनुर्वातः, पटीरं, गृध्रसी
noun
रोगविशेषः- यस्मिन् सन्धिस्थाने पीडा तथा च शोथः जायते।
"सः वातरोगेन पीडितः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वायुः
Root: वायु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
Meaning(s):
⇒ 2_सन्दर्भसूचि_reference
Shloka(s):
1|2|47|1 ► वातो वायुर्जगत्प्राणः शुषिलः श्वसनोऽनिलः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|47|2 ► गन्धवाहो गन्धवहो मातरिश्वा समीरणः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|48|1 ► यिजिनो लघुगो वातिर्ध्वजप्रहरणो जगत्। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|48|2 ► दैत्यदेवो वहः प्राणो नभः प्राणोऽङ्कतिः सरः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|49|1 ► आशुगः पवनः स्पर्शः पवमानः प्रभञ्जनः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|49|2 ► मरुद्धूलिध्वजो मर्कः समीरोऽग्निसखश्चलः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|50|1 ► शुष्मिर्मंहाबलो वेगी नभोजातः सदागतिः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|50|2 ► नभस्वान् मारुतः शीघ्रः पृषदश्वः प्रकम्पनः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|47|1 ⇢ वातः (वात) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ वायुः (वायु) (पुं) ⇒ 2_सन्दर्भसूचि_reference ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ जगत्प्राणः (जगत्प्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ शुषिलः (शुषिल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ श्वसनः (श्वसन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ अनिलः (अनिल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ गन्धवाहः (गन्धवाह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ गन्धवहः (गन्धवह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ मातरिश्वनः (मातरिश्वन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ समीरणः (समीरण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ युजिनः (युजिन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ लघुगः (लघुग) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ वातिः (वाति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ ध्वजप्रहरणः (ध्वजप्रहरण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ जगत् (जगत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ दैत्यदेवः (दैत्यदेव) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ वहः (वह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ प्राणः (प्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ नभःप्राणः (नभःप्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ अङ्कतिः (अङ्कति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ सरः (सर) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ आशुगः (आशुग) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ पवनः (पवन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ स्पर्शः (स्पर्श) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ पवमानः (पवमान) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ प्रभञ्जनः (प्रभञ्जन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ मरुत् (मरुत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ धूलिध्वजः (धूलिध्वज) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ मर्कः (मर्क) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ समीरः (समीर) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ अग्निसखः (अग्निसख) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ चलः (चल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ शुष्मिः (शुष्मि) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ महाबलः (महाबल) (स्त्री) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ वेगी (वेगिन्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ नभोजातः (नभोजात) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ नभस्वत् (नभस्वत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ मारुतः (मारुत) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ शीघ्रः (शीघ्र) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ पृषदश्वः (पृषदश्व) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ प्रकम्पनः (प्रकम्पन) (पुं) ⇒ Epithet of Vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हिमानिलः
जातिः ➡ देवता
गुण-गुणी-भावः ➡ वेगः
धर्म-धर्मी-भावः ➡ वेगः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वायुः
Root: वायु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ gas
⇒ air
⇒ wind
⇒ tired
⇒ breath
⇒ greedy
⇒ maruts
⇒ languid
⇒ desirous
⇒ covetous
⇒ desirable
⇒ breathing
⇒ vital air
⇒ god of the wind
⇒ wind of the body
⇒ desired by the appetite
⇒ mystical name of the letter ya
⇒ wind as a kind of demon producing madness
⇒ windy humour or any morbid affection of it
Shloka(s):
1|1|61|2 ► श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|62|1 ► पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|62|2 ► समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|63|1 ► नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः। (स्वर्गवर्गः)
3|3|5|1 ► मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|166|2 ► मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|61|2 ⇢ श्वसनः (श्वसन) (पुं) ⇒ air, hissing, blowing, panting, breathing, breathing heavily, wind or the god of wind, myna tree [Vangueria Spinosa - Bot.]
➠ 1|1|61|2 ⇢ स्पर्शनः (स्पर्शन) (पुं) ⇒ air, wind, touching, handling, affecting, afflicting, acting upon
➠ 1|1|61|2 ⇢ वायुः (वायु) (पुं) ⇒ gas, air, wind, tired, breath, greedy, maruts, languid, desirous, covetous, desirable, breathing, vital air, god of the wind, wind of the body, desired by the appetite, mystical name of the letter ya, wind as a kind of demon producing madness, windy humour or any morbid affection of it
➠ 1|1|61|2 ⇢ मातरिश्वा (मातरिश्वन्) (पुं)
➠ 1|1|61|2 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ sun, wind, god of wind, always in motion, Universal Spirit
➠ 1|1|62|1 ⇢ पृषदश्वः (पृषदश्व) (पुं) ⇒ wind or the god of wind, having piebald horses or having antelopes for horses
➠ 1|1|62|1 ⇢ गन्धवहः (गन्धवह) (पुं)
➠ 1|1|62|1 ⇢ गन्धवाहः (गन्धवाह) (पुं)
➠ 1|1|62|1 ⇢ अनिलः (अनिल) (पुं) ⇒ air, wind, letter y, paralysis, rheumatism, air or wind, god of wind, called vasus, kind of sword, number forty-nine, one of the eight demi-gods, one of the forty-nine anilas or winds, wind as one of the humors or rasas of the body, or any affection referred to disorder of the wind
➠ 1|1|62|1 ⇢ आशुगः (आशुग) (पुं) ⇒ sun, wind, fleet, swift, arrow
:
 , going or moving quickly
➠ 1|1|62|2 ⇢ समीरः (समीर) (पुं) ⇒ air, wind, breeze, zamI tree, god of wind, moderate breeze [Beaufort scale 4]
➠ 1|1|62|2 ⇢ मारुतः (मारुत) (पुं) ⇒ air, wind, windy, breath, aerial, maruts, vital air, god of wind, son of the maruts, chief of the maruts, one of the 3 humours of the body, relating belonging to the maruts, relating to or derived from the wind, proceeding from or consisting of the maruts
➠ 1|1|62|2 ⇢ मरुत् (मरुत्) (पुं) ⇒ air, wind, gold, breath, beauty, god of the wind, storm-gods [pl.], species of plant
➠ 1|1|62|2 ⇢ जगत्प्राणः (जगत्प्राण) (पुं)
➠ 1|1|62|2 ⇢ समीरणः (समीरण) (पुं) ⇒ air, wind, breath, breeze, promoting, traveller, stimulating, wind of the body, causing activity, setting in motion, marjoram or a similar plant
➠ 1|1|63|1 ⇢ नभस्वत् (नभस्वत्) (पुं)
➠ 1|1|63|1 ⇢ वातः (वात) (पुं) ⇒ air, gout, wind, hurt, desired, injured, attacked, dried up, assailed, solicited, rheumatism, flatulence, wished for, wind or the wind-god, wind emitted from the body, morbid affection of the windy humour, wind or air as one of the humours of the body
➠ 1|1|63|1 ⇢ पवनः (पवन) (पुं) ⇒ air, wind, pure, clean, breath, breeze, purifier, vital air, or purification, species of grass, wind or the god of wind, householder's sacred fire, regent of the nakSatra svAti and the north-west region
➠ 1|1|63|1 ⇢ पवमानः (पवमान) (पुं) ⇒ flowing clear, wind or the god of wind, being purified or strained
➠ 1|1|63|1 ⇢ प्रभञ्जनः (प्रभञ्जन) (पुं) ⇒ storm, tempest, hurricane, nervous disease, particular samAdhi, wind or the god of wind
➠ 3|3|5|1 ⇢ कः (क) (पुं)
➠ 3|3|166|2 ⇢ शारः (शार) (पुं)
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सवृष्टिकः_वायुः
जातिः ➡ देवता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वायुः,
पुं,
 (वातीति । वागतिगन्धनयोः + “कृवा-पाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् ।” उणा० १ । १ ।इति उण् । “आतो युक्चिण्कृतोः ।” ७ । ३ ।३३ । इति युक् ।) उत्तरपश्चिमकोणाधिपतिः ।वाति यः । वातास इति भाषा । स चपञ्चभूतान्तर्गतभूतविशेषः । तद्विशेषविवरणंयथा । वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाः ॥
प्राणो नाम प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्त्ती ।अपानो नाम अवाग्गमनवान् पाय्वादिस्थान-वर्त्ती । व्यानो नाम विश्वग्गमनवानखिलशरीर-वर्त्ती । उदानः कण्ठस्थानीय ऊर्द्ध्वगमनवानुत्-क्रमणवायुः । समानः शरीरमध्यगताशित-पीतान्नादिसमीकरणकरः । समीकरणन्तु परि-पाककरणं रसरुधिरशुक्रपुरीषादिकरणम् ॥
केचित्तु नागकूर्म्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयाख्याःपञ्चान्ये वायवः सन्तीत्याहुः । नत्र नागःउद्गिरणकरः । कूर्म्मः निमीलनादिकरः ।कृकरः क्षुधाकरः । देवदत्तः जृम्भणकरः ।धनञ्जयः पोषणकरः । एतेषां प्राणादिष्वन्त-र्भावात् प्राणादयः पञ्चैवेति केचित् ॥
इदंप्राणादिपञ्चकं आकाशादिगतरजोऽंशेभ्योमिलितेभ्य उत्पद्यते । इदं प्राणादिपञ्चकंकर्म्मेन्द्रियसहितं सत् प्राणमयकोशो भवति ।अस्य क्रियात्मकत्वेन रजोऽशकार्य्यत्वम् । एतेषुकोशेषु मध्ये विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्त्तृ-रूपः । मनोमय इच्छाशक्तिमान् करणरूपः ।प्राणमयः क्रियाशक्तिमान् कार्य्यरूपः । इतिवेदान्तसारः ॥
तत्पर्य्यायः । श्वसनः ३ स्पर्शनः३ मातरिश्वा ४ सदागतिः ५ पृषदश्वः ६ गन्ध-वहः ७ गन्धवाहः ८ अनिलः ९ आशुगः १०समीरः ११ मारुतः १२ मरुत् १३ जगत्प्राणः१४ समीरणः १५ नभस्वान् १६ वातः १७पवनः १८ पवमानः १९ प्रभञ्जनः २० । इत्य-मरः ॥
अजगत्प्राणः २१ खश्वासः २२ वाहः२३ धूलिध्वजः २४ फणिप्रियः २५ वातिः २६नभःप्राणः २७ भोगिकान्तः २८ स्वकम्पनः २९अक्षतिः ३० कम्पलक्ष्मा ३१ शसीनिः ३२आवकः ३३ हरिः ३४ । इति शब्दरत्नावली ॥
वासः ३५ सुखाशः ३६ मृगवाहनः २७ सारः३८ चञ्चलः ३९ विहगः ४० प्रकम्पनः ४१ नभः-स्वरः ४२ निश्वासकः ४३ स्तनूनः ४४ पृषतां-पतिः । इति जटाधरः ॥
* ॥
स च सृष्टि-काले आकाशाज्जातः । यथा । तस्माद्बाएतस्मादात्मन आकाशः संभूत आकाशा-द्वायुः । इत्यादि तैत्तिरीयश्रुतिः ॥
* ॥
ऊन-पञ्चादशद्बायुरदितेः पुत्त्राः । ते सर्व्वे अप्रजाः ।इन्द्रेण देवत्वं प्रापिताः । शरीरान्तर्ब्बाह्यभेदेनदशधा । यथा । प्राणः १ । तस्य कर्म्म वहि-र्गमनम् । अपानः २ । तस्य कर्म्म अधोगम-नम् । व्यानः ३ । तस्य कर्म्म आकुञ्चनप्रसा-रणादि । समानः ४ । तस्य कर्म्म अशितपीता-दीनां समं नयनम् । उदानः ५ । तस्य कर्म्मऊर्द्ध्वनयनम् ।“उद्गारे नाग ६ आख्यातः कूर्म्म ७ उन्मीलनेस्मृतः ।कृकरः ८ क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो ९ विजृम्भणे ।न जहाति मृतञ्चापि सर्व्वव्यापी धनञ्जयः १० ॥
”इति भागवतटीकायां श्रीधरस्वामी ॥
* ॥
अन्यच्च ।“द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मञ्च विश्रुता ।स्पर्ष्टव्यमधिभूतञ्च विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
तस्य गुणाः । यथा, --“वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।बलं शैघ्रञ्च मोक्षश्च कर्म्म चेष्टात्मता भवः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
अनियमस्पर्शः । अनुष्णाशीतस्पर्शः १ । वाद-स्थानम् । वागिन्द्रियगोलकानि २ । स्वतन्त्रता ।गमनादौ ३ । बलम् ४ । शैघ्रम् ५ । मोक्षःसूत्रादेः ६ । कर्म्म । उत्क्षेपणादि ७ । चेष्टाश्वासप्रश्वासादि ८ । आत्मता प्राणरूपेणचिद्वाधित्वम् ९ । भवः । जन्ममरणे १० । इतितट्टीका ॥
* ॥
न्यायमते अस्य गुणादिर्यथा, --“अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ।तिर्य्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः ॥
पूर्व्ववन्नित्यताद्युक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ।प्राणांदिस्तु महावायुपर्य्यन्तविषयो मतः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
“वायुं निरूपयति अपाकज इति । अनुष्णा-शीतस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सत्त्वात् अपाकजइति । अपाकजस्पर्शस्य जलादावपि सत्त्वात्उक्तमनुष्णाशीत इति । एतेन वायोर्व्विजा-तीयस्पर्शो दर्शितः । तज्जनकतावच्छेदकं वायु-त्वमिति भावः । एष वायुः स्पर्शादिलिङ्गकः ।वायुर्हि स्पर्शशब्दधृतिकम्पैरनुमीयते । विजा-तीयस्पर्शेन विलक्षणशब्देन तृणादीनां धृत्याशाखादीनां कम्पनेन च वायोरनुमानात् ।तथा च वायुर्न प्रत्यक्षस्तथाग्रे वक्ष्यते । वायु-र्नित्योऽनित्यो वा परमाणुरूपो नित्यस्तदन्यो-ऽनित्यः समवेतश्च । सोऽपि त्रिविधः शरीरे-नियविषयभेदात् । अत्र शरीरमयोनिजंपिशाचादीनाम् । देहव्यापीति । शरीरव्यापकंस्यर्शग्राहकमिन्द्रियं त्वक् । तच्च वायवीयंरूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैव व्यञ्जकत्वात् । अङ्ग-संसर्गिसलिलशैत्यव्यञ्जकव्यजनवातवत् । विषयंदर्शयति प्राणादिरिति । यद्यप्यनित्यो वायु-अतुर्व्विधः तस्य चातुर्व्विध्यं प्राणादिना इत्युक्त-माकरे । तथापि संहेपात् अत्रं त्रैविध्यमुक्तंप्राणस्त्वेक एव हृदादिनानास्थानवशात् मुख-निर्गमादिनानाक्रियावशाच्च नानासंज्ञां लभतेइत्यर्थः ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
* ॥
अस्योत्-पत्तिर्यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“प्रविश्य जठरं शुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः ।ददर्शोर्द्ध्वमुखं बालं कटिन्यस्तकरं महत् ॥
तेनैव गर्भं दितिजं वज्रेण शतपर्व्वणा ।चिच्छेद सप्तधा ब्रह्मन् स रुरोद सुविस्वरम् ॥
शक्रोऽपि प्राह मा मूढ रुदस्वेति सघर्घरम् ।इत्येवमुक्त्वा चैकैकं भूयश्चिच्छेद सप्तधा ॥
ते जाता मरुतो नाम देवा दित्याः शतक्रतोः ।मातुरेवापचारेण बलवीर्य्यपुरस्कृताः ॥
”इति वामने ६८ अध्यायः ॥
“यदमी भवता प्रोक्ता मरुतो दितिसम्भवाः ।तत् केन पूर्व्वमासन् वै मरुन्मार्गेण कथ्यताम् ॥
पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां पूर्व्वमरुतामुत्पत्तिं कथयामि ते ।स्वायम्भुवं समारभ्य यावन्मन्वन्तरं त्विदम् ॥
स्वायम्भुवस्य पुत्त्रोऽभून्मनोर्नाम प्रियव्रतः ।तस्यासीत् सवनो नाम पुत्त्रस्त्रैलोक्यपूजितः ॥
स्वमुत्पपाताथ स कामचारीसमं महिष्या वसुमानपुत्त्र्या ।रराम तन्व्या सह कामचारीततोऽम्बरात् प्राच्यवतास्य शुक्रम् ॥
पतिभिः समनुज्ञाताः पपुः पुष्करसंस्थितम् ।तं शुक्रं पार्थिवेन्द्रस्य मन्यमानास्तदामृतम् ॥
पीतमात्रेण शुक्रेण पार्थिवेन्द्रोद्भवेन च ।ब्रह्मतेजोविहीनास्ता जाताः पत्न्यस्तपस्विनाम् ॥
सुषुवुः सप्त तनयांस्ते रुदन्तोऽथ भैरवम् ।तेषां रुदितशब्देन सर्व्वमापूरितं जगत् ॥
अथाजगाम भगवान् ब्रह्मलोकात् पितामहः ।समभ्येत्याब्रवीद्वालान् मा रुदध्वं महाबलाः ॥
मरुतो नाम यूयं वै भविष्यध्वं वियश्चराः ।इत्येवमुक्ता देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तानादाय वियञ्चारी मारुतानादिदेश ह ।ते चासन् मरुतश्चाद्या मनोः स्वायम्भुवान्तरे ॥
* ॥
स्वारोचिषे तु मरुतो वक्ष्यामि शृणु नारद ।स्वारोचिषस्य पुत्त्रश्च श्रीमानासीत् क्रतुध्वजः ॥
तस्य पुत्त्रा भवन् सप्त सप्तार्च्चिःप्र तिमा मुने ! ।तपोऽर्थं ते गताः शैलं महामेरुं नभश्चराः ॥
आराधयन्तो ब्रह्माणं पदमैन्द्रमथेप्सवः ।ततो विपश्चिन्नामाथ सहसाक्षो भयातुरः ।पृतनामप्सरोमुख्यां प्राह नारद वाक्यवित् ॥
यथा हि तपसो विघ्नं तेषां भवति सुन्दरि ! ।तथा कुरुष्व मा तेषां सिद्धिर्भवतु वै यथा ॥
इत्येवमुक्वा शक्रेण पृतना रूपशालिनी ।तत्राजगाम त्वरिता यत्र तप्यन्ति ते तपः ॥
आश्रमस्याविदूरे तु नदी मन्दीदवाहिनी ।तस्यां स्नातुं समायाताः सर्व्व एव सहोदराः ॥
सा तु स्नातुं सुचार्व्वङ्गी त्ववतीर्णा महा-नदीम् ।ददृशुस्ते नृपाः स्नातुं ततश्चुक्षुभिरे मुने ॥
तेषाञ्च प्राच्यवत् शुक्रं तत् पपौ जलचारिणी ।शङ्खिनी ग्राहमुख्यस्य महाशङ्खख्य वल्लभा ।ते वै विनष्टतपसो जग्मू राज्यन्तु पैतृकम् ॥
अहो बहुतिथे काले सा ग्राही शङ्खरूपिणी ।समुद्धृता महाजालैर्मत्स्यबन्धेन मानिनी ॥
स तां दृष्ट्वा महाशङ्खीं स्थलस्थां मत्स्यजीवनः ।विवेदयामास तदा क्रतुध्वजसुतेषु वै ॥
तथाभ्येत्य महात्मानो योगिनो योगधारिणःनीत्वा स्वमन्दिरं सर्व्वे पुरवाप्यां समुत्सृजन् ॥
ततः क्रमाच्छङ्खिनी सा सुषुवे सप्त वै शिशून् ।जातमात्रेषु पुत्त्रेषु मोक्षभावमगाश्च सा ॥
अमातृपितृका बाला जलमध्यविचारिणः ।स्तन्यार्थिनो वै रुरुदुरथाभ्यागात् पितामहः ॥
मा रुदध्वमिति प्राह मारुतो नाम पुत्त्रकाः ।यूयं देवा भविष्यध्वं वायवोऽम्बरचारिणः ॥
इत्येवमुक्त्वाथादाय सर्व्वांस्तान् दैवतान् प्रति ।नियोज्य च मरुन्मार्गे वैराजभवनं गतः ॥
एवमासंश्च मरुतो मनोः स्वारोचिषान्तरे ॥
* ॥
औत्तमे मरुतो ये च तान् शृणुष्व तपोधन ।औत्तमस्यान्ववाये च राजासीन्निषधाधिपः ।वपुष्मानिति विख्यातो वपुषा भास्करोपमः ॥
तस्य पुत्त्रो गणश्रेष्ठो ज्योतिष्मान् धार्म्मिको-ऽभवत् ।स पुत्त्रार्थी तपस्तेपे नदीं मन्दाकिनीमनु ॥
तस्य भार्य्या च सुश्रोणी देवाचार्य्यसुता शुभा ।तपश्चरणयुक्तस्य बभूव परिचारिका ॥
तेजोयुक्ता सुचार्व्वङ्गी दृष्टा सप्तर्षिभिर्व्वने ।तां तथा चारुसर्व्वाङ्गीं दृष्ट्वाथ तपसा कृशाम् ॥
पप्रच्छस्तपसो हेतुन्तस्यास्तद्भर्त्तुरेव च ।साब्रवीत्तनयार्थाय आवाभ्यां वै तपःक्रिया ॥
ते चास्यै वरदा ब्रह्मन् जाताः सप्त महषयः ॥
व्रजध्वं तनयाः सप्त भविष्यन्ति न संशयः ।युवयोर्गुणसंयुक्ता महर्षीणां प्रसादतः ।इत्येवमुक्त्वा जग्मुस्ते सर्व्व एव महर्षयः ।सोऽपि राजर्षिरगमत् सभार्य्यो नगरं निजम् ॥
ततो बहुतिथे काले सा राज्ञो महिषी प्रिया ।अवाप गर्भं तन्वङ्गी तस्मान्नृपतिसत्तमात् ॥
गुर्व्विण्यामथ भार्य्यायां ममारासौ नराधिपः ।सा चाप्यारोढुमिच्छन्ती भर्त्तारं वै पतिव्रता ॥
निवारिता तदामात्यैर्न तथापि व्यतिष्ठत ।तस्यामालिङ्ग्य भर्त्तारं चितायामारुहच्च सा ॥
ततोऽग्निमध्यात् सलिले मांसपेश्यपतन्मुने ।साम्भसा सुखशीतेन संसिक्ता सप्तधाभवत् ।तेऽजायन्ताथ मरुत औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥
* ॥
तामसस्यान्तरे ये च मरुतोऽप्यभवन् पुरा ।तानहं कीर्त्तयिष्यामि गीतनृत्यकलिप्रिय ! ॥
तामसस्य मनोः पुत्त्र ऋतध्वज इति श्रुतः ।स पुत्त्रार्थी जुहावाग्नौ स्वमांसं रुधिरं तथा ॥
अस्थीनि रोम केशांश्च स्नायु मज्जा यकृद्व्रणम् ।शुक्रं च वित्रसो राजा सुतार्थी चेति नःश्रुतम् ॥
सप्तार्च्चिर्मथ्याच्च ततः शुक्रपातादनन्तरम् ।मा मे क्षिपस्वेत्यसरत् शब्दः सोऽपि नृपो मृतः ॥
ततस्तस्माद्धुतवहात् सप्त तत्तेजसोपमाः ।शिशवः समजायन्त ते रुदन्तश्च तन्मुने ॥
तेषान्तु ध्वनिमाकर्ण्य भगवान् पद्मसम्भवः ।समागम्य निवार्य्याथ स चक्रे मरुतः सुतान् ॥
ते त्वासन्मरुतो ब्रह्मंस्तामसे देवतागणाः । * ।येऽभवन्रैवते तांश्च शृणुष्व त्वं तपोधन ॥
रेवतस्यान्ववाये तु राजासीद्रिपुजिद्बली ।रिपुजिन्नाम स ख्यातो न तस्यासीत् सुतःकिल ॥
स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम् ।अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ ॥
तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसत्याञ्च पिता मृतः ।सापि दुःखपरीताङ्गी स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता ॥
ततस्तां वारयामासुरृषयः सप्त मानसाः ।तस्वामासक्तचित्तास्तु सर्व्व एव तपोधनाः ॥
अपारयन्ती तद्दुःखं प्रज्वाल्याग्निं विवेश ह ।ते चापश्यन्त ऋषयस्तच्चित्ताभावितास्तथा ॥
तां मृतां ऋषयो दृष्ट्वा कष्टं कष्टेति वादिनः ।प्रजग्मुर्ज्वलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः ॥
ते च मात्रा विना भूता रुरुदुस्तान् पितामहः ।निवारयित्वा कृतवान् लोकनाथो मरुद्गणान् ॥
रेवतस्यान्तरे जाता मरुतोऽमी तपोधन । * ।शृखुष्व कीर्त्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥
आसीन्माङ्कीति विख्यातो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः ।सप्त सारस्वते तीर्थे सोऽतप्यत महत्तपः ॥
विघ्नार्थं तस्य तपसो देवाः संप्रेरयन् वधूम् ।सा चाभ्येत्य नदीतीरं क्षोभयामास भाविनी ॥
ततोऽस्य प्राच्यवच्छुक्रं सप्त सारस्वते जले ।तां चेवाप्यशपन्मूढां मुनिर्म्माङ्कनिको बधूम् ॥
गच्छालज्जेति मुढे त्वं पापस्यास्य फलं महत् ।विध्वंसयिष्यति हयो भवतीं यज्ञसंसदि ॥
एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमान् जगामाथ स्वमाश्रयम् ।सरस्वतीभ्यः सप्तभ्यः सप्त वै मरुतोऽभवन् ॥
एते तवोक्ता मरुतः पुरा यथाजाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे ।येषां श्रुते जन्मनि पापहानि-र्भवेच्च धर्म्माभ्युदयो महान् वै ॥
”इति वामने मरुतोत्पत्तिर्नाम ६९ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्नीन् पितॄन्ग्रहान् ।प्रावाहो निवहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा ॥
विवहः प्रवहश्चैव परिवाहस्तथैव च ।अन्तरीक्षे च बाह्ये ते पृथङ्मार्गविचारिणः ॥
महेन्द्रप्रविभक्ताङ्गा मरुतः सप्त कीर्त्तिताः । * ।सूर्य्याग्निश्च शुचिर्नामा वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥
निर्म्मथ्य पचमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेऽग्नयः ।अग्नीनां पुत्त्रपौत्त्राश्च चत्वारिंशन्नवैव तु ।मरुतामपि सर्व्वेषां विज्ञेयाः सप्त सप्तकाः ॥
”इति देवीपुराणे कालव्यवस्थानामाध्यायः ॥
* ॥
ऊनपञ्चाशद्वायुनामानि यथा, --“एकज्योतिश्च द्विर्ज्योतिस्त्रिज्योतिज्योतिरेव च ।एकशक्रो द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः ॥
इन्द्रश्च गत्यदृश्यश्च ततः पतिसकृत्परः ।मितश्च संमितश्चैव मुमितश्च महाबलः ॥
ऋतजित् सत्यजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।अन्तिमित्रोऽनमित्रश्च पुरुमित्रोऽपराजितः ॥
ऋतश्च ऋतवाहश्च धर्त्ता च धरुणो ध्रुवः ।विधारणो नाम तथा देवदेवो महाबलः ॥
ईदृक्षश्चाप्यदृक्षश्च एते दश मिताशिनः ।व्रतिनः प्रसदृक्षश्च सभरश्च महायशाः ॥
धाता दुर्गो धितिर्भीमस्त्वभियुक्तस्त्वपात् सहः ।घुतिर्घपुरनाय्योऽथ वासः कामो जयो विराट् ।इत्येकोनाश्च पञ्चाशन्मरुतः पूर्व्वसंभवाः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
* ॥
वायोर्विकारहेतुर्यथा, --“व्यायामादपतर्पणात् प्रपतनाद्भङ्गात् क्षया-ज्जागरात्वेगानाञ्च विधारणादतिशुचः शैत्यादति-त्रासतः ।रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकैरेभिः प्रकोपं व्रजेत्वायुर्व्वारिधराममे परिणते चान्नेऽपराह्णेऽपिच ॥
” * ॥
तस्य लक्षणम् ।“आध्मानस्तम्भरौक्ष्यस्फुटनविमथनक्षोभकम्प-प्रतोदाःकण्ठध्वंसावसादो श्रमकविलपनं स्रंसशूल-प्रभेदाः ।पारुष्यं कर्णनादो विषयपरिणतिभ्रंशदृष्टि-प्रमोहाविस्पन्दोद्वट्टनादिग्लपनमनशनं ताडनं पीड-नञ्च ॥
नामोन्नामौ विषादो भ्रमपरिषदनं जृम्भणंरोमहर्षोविक्षेपाक्षेपशोषग्रहणशुषिरता छेदनं वेष्टनञ्च ।वर्णः श्यावोऽरुणो वा तृडपि च महती स्वाप-विश्लेषसङ्गाविद्यात् कर्म्माण्यमूनि प्रकुपितपवनः स्यात्कषायो रसश्च ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“वदनविरसता स्याद्वर्च्चसः कर्कशत्वंभवति वपुषि कार्श्यं रात्रिनिद्रानिवृत्तिः ।त्वचि च परुषता स्यात् स्याच्च वैषम्यमग्ने-रिति पवनविकारे लक्षणं प्रोक्तमेतत् ॥
” * ॥
तस्य प्रशमताकारणम् । यथा, --“रूक्षशीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः ।विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति ॥
स्निग्धोष्णस्थिरवृष्यबल्यलवणस्वाद्वम्लतैलातप-स्नानाभ्यञ्जनवस्तिमांसमदिरासंवाहनोन्मर्द्दनैः ।स्निग्धस्वेदनिरूहणोपशमनः स्नेहोपनाहादिकंपानाहारविहारभेषजमिदं वातं प्रशान्तंनयेत् ॥
” * ॥
ऋतुभेदेन विहारादिना च तस्य चयप्रकोप-प्रशमनानि यथा, --“ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति ।प्रायेणोपशमं याति स्वयमेव समीरणः ॥
शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ।चयकोपशमान्दोषा विहाराहारसेवनैः ।समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्य्ययः ॥
” * ॥
स च प्राणादिभेदेन पञ्चविधः । यथा, --“पित्तं पङ्गु कफः पङ्गुः पङ्गवो मलधातवः ।वायुना यत्र नीयन्ते तत्र वर्षन्ति मेघवत् ॥
वायुरायुर्ब्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम् ।वायुर्व्विश्वमिदं सर्व्वं प्रभुर्व्वायुः प्रकीर्त्तितः ॥
वाह्यमण्डलचक्रेषु यथा राजा प्रशस्यते ।तथा शरीरमध्येऽपि वायुरेकः परो विभुः ॥
वायुः प्राणादिभेदेन सच पञ्चविधः स्मृतः ।हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिमध्यगः ॥
उदानः कण्ठदेशे तु व्यानः सर्व्वशरीरगः ।योऽनिलो रक्तसञ्चारी स प्राणो नाम देहधृक् ॥
सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चैवावलम्बते ।कुपितः कुरुते रोगान् हिक्काध्मानादिकानपि ॥
उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ।तेन भाषितगीतादिविशेषोऽपि प्रवर्त्तते ॥
ऊर्द्ध्वजत्रूगतान् रोगान् करोति कुपितश्च सः ।आमपक्वाशयचरः समानोऽग्निसहायवान् ॥
अन्नं पचति तज्जांश्च विकारान् विविनक्ति सः ।गुल्माग्निसादातीसारान् कुपितञ्च करोति सः ॥
पक्काशयस्थोऽपानस्तु काले कर्षति चाप्यधः ।वातमूत्रपुरीषाणि शुक्रगर्भार्त्तवानि च ॥
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् घोरान् वस्तिगुदाश्रयान् ।सर्व्वदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः ॥
स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा वेष्टयत्यपि ।क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्व्वदेहगान् ॥
शुक्रदोषाः प्रमेहाश्च व्यानापानप्रकोपजाः ।युगपत् कुपिताश्चामी देहं हन्युरसंशयः ॥
” * ॥
तत्प्रकृतिकस्य लक्षणं यथा, --“अल्पकेशः कृशो रूक्षो वाचालश्चलमानसः ।आकाशचारी स्वप्नेषु वातप्रकृतिको नरः ॥
” * ॥
प्राणादिपञ्चवायूनां यथाक्रमं संज्ञान्तरमाह ।“प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ।नागः कूर्म्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥
* ॥
प्राणस्तु प्रथमो वायुर्नराणामधिपः प्रभुः ।नित्यमावापयेत् सर्व्वान् प्राणिनामुरसि स्थितः ॥
निःश्वासोच्छ्वासकश्चैव प्राणो जीवं समाश्रितः ।प्रसाराकुञ्चनो वायुः प्रकाशो धारणस्तथा ॥
प्राणस्त्वेवंविधं कुर्य्यात् प्राणिनां प्राणधारकः ।प्राणनं कुरुते यस्मात् तस्मात् प्राणः प्रकी-र्त्तितः ॥
प्राणो हि भगवान् ईशः प्राणो विष्णः पिता-महः ।प्राणेन धार्य्यते लोकः सर्व्वं प्राणमयं जगम् ॥
इन्द्रियाणि प्रवर्त्तन्ते यावत् प्राणानिले हृदि ।नष्टे न दृश्यते सर्व्वं तस्मात् प्राणन्तु रक्षयेत् ॥
रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः ।गुणवद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥
अपानयंस्तथाहारं मनुजानां यतोऽधमः ।शुक्रमूत्रव्रजे वायुरपानस्तेन कीर्त्तितः ॥
* ॥
पीतं भक्षितमाघ्रातं रक्तं पित्तकफानिलान् ।समं नयति ग्रात्रेषु समानो नाम मारुतः ॥
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठे च वाति सर्व्वतः ।अन्नं गृह्णाति पचति विरेचयति मुञ्चति ॥
* ॥
स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं नेत्रगात्रप्रकोपणः ।उद्वेजयति मर्म्माणि उदानो नाम मारुतः ॥
* ॥
व्यानो विनामयत्यङ्गं व्यानो व्याधिप्रकोपणः ।प्रीतेर्व्विनाशकश्चायं वार्द्ध्वकोत्पादकस्तथा ॥
” * ॥
वायूनां स्थानानि ।“शिरसो नासिकाप्रान्तमुदानस्थानमुच्यते ।नाभेः पादतलं यावदपानस्य प्रकीर्त्तितम् ॥
शरीरव्यापको व्यानः प्राणः सकलनायकः ।उद्गारे नाग इत्युक्तः कूर्म्मश्चोन्मीलने स्थितः ॥
कृकरः क्षुधिते चैव देवदत्तो विजृम्भिते ।धनञ्जयः स्थितो मेढ्रे मृतस्यापि न मुञ्चति ।भूतावाप्तिस्ततस्तस्याजायतेन्द्रियगोचरात् ॥
* ॥
उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टाधातुगतिः समाः ।समो मोक्षे गतिमतां वायोः कर्म्माविकारजम् ॥
”इति सुखबोधः ॥
* ॥
अथ दिग्भववायुगुणाः ।“प्राग्वातो मधुरः क्षारो वह्निमान्द्यकरो मुरुः ।वैरस्यगौरवौष्णानि करोत्यप्स्वोषधीषु च ॥
भग्नोत्पिष्टक्षताद्येषु रागश्वयथुदाहकृत् ।सन्निपातज्वरश्वासत्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ।कोपयेदामवातञ्च घनसंघातकारणम् ॥
दाक्षिणो मारुतो बल्यश्चक्षुष्यः शस्यघातकः ।मधुरश्चाम्लदाही च कषायानुरसो लघुः ॥
रक्तपित्तप्रशमनो न च मारुतकोपनः ।गण्डूपदादिकीटानां जनकः प्राणकारकः ॥
पाश्चिमोऽग्निवपुर्वर्णबलारोग्यविवर्द्धनः ।कषायः शोषणः स्वर्य्यो रोचनो विशदो लघुः ॥
अपां लघुत्ववैशद्यशैत्यवैमल्यकारकः ।सर्व्वद्रव्येष्वभिव्यक्तप्रभावरसवीर्य्यकृत् ।व्रणसंरोपणस्त्वच्यो दाहशोथतृषापहः ॥
औत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्म्मधुर एव च ।कषायानुरसः शीतः सर्व्वदोषप्रकोपणः ॥
क्षीणक्षतविषार्त्तानां हितो दाहतृषापहः ।शीताधिकः सनीहारः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥
विश्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकदोषकृत् ।सर्व्वर्त्तुनिन्दको हन्ता कृत्योत्पातपुरःसरः ॥
” * ॥
व्यजनवायुगुणाः ।“मूर्च्छदाहतृषास्वेदश्रमघ्नो व्यजनानिलः ।तालवृन्तमयो वातस्त्रिदोषशमनो लघुः ॥
वंशव्यजनजो वातो रूक्षोष्णो वातपित्तदः ।बालव्यजनमोजस्यं मक्षिकादीन् व्यपोहति ।मायूरा वस्त्रजा वैत्रा वाता दोषत्रयापहाः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च । तत्र वायोः स्वरूपमाह ।“दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः ।रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥
”नेता स्थानान्तरे प्रापयिता । शीघ्रः आशु-कारी । अन्यच्च ।“उत्माहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः ।सम्यग्गत्या च धातूनामिन्द्रियाणाञ्च पाटवैः ॥
अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रियचित्तधृक् ।रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥
स्वरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत् ।दाहहृत्तेजसा युक्तः शीतकृत् सोमसंश्रयात् ॥
विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहैः ।पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम् ।स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः ॥
”एको वायुः पित्तवशान्नामस्थानकर्म्मभेदैः पञ्च-विधः ॥
* ॥
तेषां वायूनां नामान्याह ।“उदानस्तदनु प्राणः समानोऽपान एव च ।व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः ॥
”अथोदानादीनां स्थानान्याह ।“कण्ठे हृदि तथाधस्तात् कोष्ठवह्नेर्मलाशये ।सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत् ॥
”अथ तेषां कर्म्माण्याह ।“उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ।तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः ।ऊर्द्ध्वजत्रगतान् रोगान् विदधाति विशेषतः ॥
यो वायुः प्राणनामासौ सुखं गच्छति देहधृक् ।सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ॥
प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान्गदान् ।आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः ॥
सोऽन्नं पचति तज्जांश्च विशेषान् विविनक्तिहि ॥
”तज्जानित्याह अन्नजान् । रसमलमूत्रादीन्पृथक्करोतीत्यर्थः ।“स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि ।पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम् ॥
समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः ।क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान् वस्तिगुदाश्रयान् ॥
शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् ॥
”स च ।“कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंदहनो यतः ।स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि ॥
गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः ।पायः सर्व्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबन्धाः शरी-रिणाम् ॥
प्रस्यन्दनं चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम् ।धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ता नभस्वतः ॥
क्रुद्धः स कुरुते रोगान् प्रायशः सर्व्वदेहगान् ।युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम् ॥
”देहं भिन्नं कुर्य्युर्मारयेयुरित्यर्थः । इति भाव-प्रकाशः ॥
* ॥
(असुरविशेषः । यथा, हरि-वंशे । २ । ८५ ।“दीर्घजिह्वोऽर्कनयनो मृदुचापो मृदुप्रियः ।वायुर्गरिष्ठो नमुचिः शम्बरोविजयो महान् ॥
”)