| YouTube Channel

वानयिता-त्री (vAnayitA-trI)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वन शब्दे”@} 2 ‘--संभक्तिशब्दयोः’ इति वोपदेवः।
‘याचने वनुते, शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ 3 इति देवः।
वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् 4 ज्ञेयानि।
अचि-वनम्, वन्या, 5 वनिः-वनी, वन्यम्, ल्यपि- 6 प्रवत्य, 7 वन्तिः, - 8 वतिः, 9 10 ब्रह्मवनं त्वा क्षत्रवनिम्, 11 वनिष्ठुः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४६२। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२४)
04
=>
 (१५७)
05
=>
 [[८। ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति स्त्रियां वा ङीष् भवति। तेन रूपद्वयमिति बोध्यम्।]]
06
=>
 [[९। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यनेन अनुदात्तोपदेशादीनां विधीयमानोऽनुनासिक- लोपविकल्पः, व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् नान्तेषु नित्यः। तेन प्रवत्य इत्येकमेव रूपम्, नित्यत्वात्।]]
07
=>
 [[१०। क्तिचि, ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपयोर्निषेधः।]]
08
=>
 [[११। क्तिनि-- ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इत्यादिना इण्निषेधात् ‘अनुदात्तोपदेश- वनति--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्११९५+ २६]
10
=>
 [[१। ‘छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्’ (३-२-२७) इति कर्मण्युपपदे छन्दसि विषये ब्रह्म वनति, क्षत्रं वनतीत्यर्थविवक्षायाम्, इन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[२। ‘ऋतन्यञ्चिवनि--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना इष्ठुच्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘वनिष्ठुः = अपानं मांसविशेषश्च’ इति मा। धा। वृत्तिः। दशपाद्युणादिवृत्तौ तु (१०-१२) ‘ऋतन्यञ्जि’ इत्यत्र इष्णुच्प्रत्यये वनिष्णुः इत्युक्तम्। अपानोपरि- स्थानमित्यर्थः।]]
1 {@“वन संभक्तौ”@} 2 ‘…संभक्तौ च वनेदिति।।’ 3 इति देवः।
‘-- भक्तौ।
भक्तिः भजनम्’ इति क्षीरस्वामी।
‘वनेरर्थभेदात् पुनः पाठः’ इति मैत्रेयरक्षितः।
वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् 4 बोध्यानि।
5 वानरः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४६३ सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२४)
04
=>
 (१५७)
05
=>
 [[३। वनशब्दात् वने भव इत्यर्थे ‘तत्र भवः’ (४-३-५३) इति अण्प्रत्यये वान इति सिद्धम्। तत औणादिके (द। उ। १०-१२) रक्प्रत्यये वानर इति रूपम्। वा = किंचित् मरो वा वानरः।]]
1 {@“वनु याचने”@} 2 ‘याचने वनुते, शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ 3 इति देवः।
चान्द्रास्तु इमं परस्मैपदिनमाहुः।
‘उभयपदी’ इति कातन्त्र-शाकटायन- हेमचन्द्रादयः।
वानकः-निका, वानकः- 4 5 निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
6 इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकमन्यतिवत् 7 ज्ञेयानि।
8 वतम्-तः-तवान्, 9 वनीयकः-वनीपकः, 10 वतिः, 11 वन्तिः, 12 प्रवत्य, 13 वनित्वा- वत्वा, 14 वण्डः, 15 वठरः, 16 वनिष्णुः, इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति बोध्यम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५३)
02
=>
 (८-तनादिः-१४७०। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १२४)
04
=>
 [[३। ‘ग्लास्नावनुवमां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति अनुपसृष्टानां मित्त्वविकल्पे “‘वनु च नोच्यते’ इति घाटादिकस्यास्य च ग्रहः-इत्येके” इति मा। धा। वृत्तावुक्त- त्वात् पक्षे रूपमेवमिति ज्ञेयम्। अन्ये ‘अनन्तरस्य विधिः--’ (परि-६२) इति न्यायेन घाटादिकस्यैव इति वदन्ति।]]
05
=>
 [वनकः]
06
=>
 [पृष्ठम्११९७+ २९]
07
=>
 (१२१७)
08
=>
 [[१। निष्ठायाम् ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इत्यनुनासि- कलोपे रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[२। वनी = याच्ञा, तामिच्छतीति क्यजन्तात् ण्वुलि-वनीयकः इति रूपम्। ‘वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ’ इत्यमरः। वनीयकः = अर्थिपर्यायः। अन्ये वनीपकः इति पकारान्तं पठन्ति। तेषां वनीं पातीति वनीपः, ततः संज्ञायां कन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
10
=>
 [[३। क्तिनि अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[४। क्तिचि-- ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपनिषेधे रूपमेवम्।]]
12
=>
 [[५। ल्यपि ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इति अनुदात्तोपदेशादीनां विधीयमानोऽनुनासि- कलोपविकल्पो, व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् नान्तेषु नित्यः, तेन रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[६। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पो भवति। इट्पक्षे वनित्वा, इडभावपक्षे अनुनासिकलोपे वत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।]]
14
=>
 [[७। औणादिके (द। उ। ५-७) डप्रत्यये वण्डः इति रूपम्। अल्पशेष इत्यर्थः।]]
15
=>
 [[८। ‘वनिमनिभ्यां--’ (द। उ। ८-९९) इत्यरप्रत्यये ठकारे चान्तादेशे रूपमेवम्। वनति वनुते वा वठरः = बृहद्द्रोही, मूर्खश्च।]]
16
=>
 [[९। ‘ऋतन्यञ्चिवनु--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना इष्णुच्प्रत्यये रूपमेवम्। वनिष्णुः = अपानोपरिस्थानम् इत्यर्थः।]]