| YouTube Channel

वानप्रस्थः (vAnaprasthaH)

 
Apte
English
वानप्रस्थः [vānaprasthḥ], [वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते स्था-क]
A Brāhmaṇa in the third stage of his religious life
तपसा कर्षितो$त्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । संन्यासीह स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥
An anchorite, a hermit.
The Madhuka tree.
The Palāśa tree.
Apte 1890
English
वानप्रस्थः [वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते स्थाक] 1 A Brāhmaṇa in the third stage of his religious life.
2 An anchorite, a hermit.
3 The Madhuka tree.
4 The Palāśa tree.
Apte Hindi
Hindi
वानप्रस्थः
पुं*
 - वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते-स्था + क
अपने धार्मिक जीवन के तीसरे आश्रम में प्रविष्ट ब्राह्मण
वानप्रस्थः
पुं*
 - -
"वैरागी, साधु"
वानप्रस्थः
पुं*
 - -
"मधूक, वृक्ष"
वानप्रस्थः
पुं*
 - -
"पलाश वृक्ष, ढाक"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वानप्रस्थः
noun
यः वानप्रस्थाश्रमे जीवति सः।
"वानप्रस्थस्य मनः ईश्वरसाधनायां शनैः शनैः लीयते स्म।"
Synonyms:
 वानप्रस्थः
noun
प्राचीनेषु भारतीयाश्रमेषु तृतीयः आश्रमः यस्मिन् जनाः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा वने गच्छन्ति स्म।
"आश्रमव्यवस्थायां वानप्रस्थाश्रमस्य कालः वयसः पञ्चाशतः वर्षेभ्यः अनन्तरं निर्धरितः आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वानप्रस्थः,
पुं,
 (वनप्रस्थे जातः । अण् ।) मधूक-वृक्षः । (अस्य पर्य्यायो यथा, --“मधूको गुडपुष्पः स्यान्मधुपुष्पो मधुस्रवः ।वानप्रस्थो मधुष्ठीलो जलजेत्रमधूलकः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)पलाशवृक्षः । (अस्य पर्य्यायो यथा, --“वातपोथः पलाशः स्याद्वानप्रस्थश्च किंशुकः ।राजादनो ब्रह्मवृक्षो हस्तिकर्णो दलोऽपरः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)तृतीयाश्रमः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
* ॥
पुत्त्र-मुत्पाद्य वनवासं कृत्वा अकृष्टपच्यफलादि भक्ष-यित्वा ईश्वराराधनं करोति यः स वानप्रस्थः ।स च द्विविधः । अष्मकुट्टः दन्तोदूखलिकश्च ।इति श्रीभागवतमतम् ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --“भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।संविभागो यथान्यायं धर्म्मोऽयं वनवासिनः ॥
तपस्तप्यति योऽरण्ये यजेद्देवान् जुहोति च ।स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥
तपसा कर्षितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।सन्न्यासीह स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
अपि च ।याज्ञवल्क्य उवाच ।“वानप्रस्थाश्रमं वक्ष्ये तत् शृण्वन्तु महर्षयः ।पुत्त्रेषु भार्य्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनः क्षमी ।अफालकृष्टेनाग्नींश्च पितृदेवातिथींस्तथा ॥
भृत्यांस्तु तर्पयेत् श्मश्रुजटालोमभृदात्मवान् ।दान्तस्त्रिषवणस्नायी निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥
स्वाध्यायवान् ध्यानशीलः सर्व्वभूतहिते रतः ।अह्नो मासस्य षण्णां वा कुर्य्याद्बान्नपरिग्रहम् ॥
कृत्यं त्यजेदाश्वयुजे नयेत् कालं व्रतादिना ।पचे मासे तु वाश्नीयाद्दन्तोलूखलिको भवेत् ॥
चान्द्रायणी स्वपेद्भूमौ कर्म्म कुर्य्यात् फलादिना ।ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते योगाभ्यासाद्दिनं नयेत् ॥
”इति गारुडे १०२ अध्यायः ॥
पुनरपि ।“जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणम् ।वने वासः पयो मूलं नीवारफलवृत्तिता ॥
प्रतिषिद्धान्निवृत्तिश्च त्रिस्नानं व्रतधारिता ।देवतातिथिपूजा च धर्म्मोऽयं वनवासिनः ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
अन्यच्च ।“वानप्रस्थाश्रमं धर्म्मं ते वक्ष्यामोऽवधार्य्यताम् ।अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चायतिम् ॥
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणम् ।तत्रारण्योपभोगेन तपोभिश्चात्मदर्शनम् ।भूमौ शय्या ब्रह्मचर्य्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥
होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् ।वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम् ॥
”इति वामने १४ अध्यायः ॥
अपरञ्च ।व्यास उवाच ।“एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्बितीयं भागमायुषः ।वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् सदारः साग्निरेव च ॥
निःक्षिप्य भार्य्यां पुत्त्रेषु गच्छेद्बनमथापि वा ।दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्ज्जरीकृतविग्रहः ॥
शुक्लपक्षस्य पूर्व्वाह्णे प्रशस्ते चोत्तरायणे ।गत्वाप्यरण्यनियमांस्तपः कुर्य्यात् समाहितः ॥
फलमूलानि पत्राणि नित्यमाहारमाहरेत् ।यदाहारो भवेत्तेन पूजयेत् पितृदेवताः ॥
पूजयेदतिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्च्चयेत् सुरान् ।ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः ॥
जटाश्च विभृयान्नित्यं नखरोमाणि नो त्यजेत् ।स्वाध्यायं सर्व्वदा कुर्य्यात् नियच्छेद्बाचमन्यतः ॥
अग्निहोत्रन्तु जुहुयात् पञ्चयज्ञं समाचरेत् ।मुन्यन्नैर्विविधैर्म्मेध्यैः शाकमूलफलेन तु ॥
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः ।सर्व्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः ॥
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजाः ।पक्षेष्ट्या श्रावणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ॥
उत्तरायणञ्च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च ।वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहरेत् ॥
पुरोडाशं गुरूंश्चैव विधिवन्निर्व्वपेत् पृथक् ।देवताभ्यश्च तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ॥
शेषं समुपभुञ्जीत लवणञ्च स्वयं कृतम् ।वर्ज्जयेन्मधुमांसादि भौमानि करणानि च ॥
भूस्तृणं शिग्रुकञ्चैव श्लेष्मातकफलानि च ।न फालकृष्टमश्नीयात् उत्सृष्टमपि केनचित् ॥
न ग्रामजातान्यार्त्तो वा पुष्पाणि च फलानि च ।श्रावणे चैव विधिना वह्निं परिचयेत् सदा ॥
न द्रुह्येत् सर्व्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत् ।न नक्तं किञ्चिदश्नीयात् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् ॥
जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत् ॥
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् ।तद्व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्ती भवेत् द्विजः ॥
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्बिजातिभिः ।न हि वेदाधिकारोऽस्य तत्त्वमप्येवमेव हि ॥
अधः शयीत सततं सावित्रीजपतत्परः ।शरण्यः सर्व्वभूतानां संविभागपरः सदा ॥
परिवादं मृषावादं निद्रालस्येऽपि वर्ज्जयेत् ।एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत् ॥
मृगैः सह चरेद्बासं तैः सहैव च संवसेत् ।शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः ॥
सद्यः प्रक्षालको वा स्यात् माससञ्चयिकोऽपिवा ।षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा ॥
नक्तञ्चान्नं समश्नीयात् दिवा वाहृत्य शक्तितः ।चतुःकालिकिको वा स्यात् स्याद्वा अष्टम-कालिकः ॥
चान्द्रायणविघानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्ज्जयेत् ।पक्षे पक्षे समश्नीयात् यवागुं क्वथितां तथा ॥
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्व्वर्त्तयेत् सदा ।स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्व्वैखानसमते स्थितः ॥
भूमौ वा परिवर्त्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् ।स्थानासनाभ्यां विहरेत् न क्वचिद्धैर्य्यमुत्सृजेत् ॥
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्त्तयंस्तपः ॥
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।एकपादेन तिष्ठेत मरीचीर्वा पिबेत् सदा ॥
पञ्चाग्निधूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपोऽथवा ।पयः पिबेत् शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे तु गोमयम् ॥
शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर्वा वर्त्तयेत्सदा ।योगाभ्यासरतो वा स्याद्रुद्राध्यायी भवेत् सदा ॥
अथर्व्वशिरसोपेतो वेदान्ताभ्यासतत्परः ।यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः ॥
कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।अथवाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः ॥
अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत् ।तापसेष्वव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ॥
गृहमेधिषु चान्येषु द्बिजेषु वनवासिषु ।ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ॥
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना सकलेन वा ।विविधाश्चोपनिषध आत्मसंसिद्धये जपेत् ॥
विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च ।महाप्रस्थानिकञ्चासौ कुर्य्यादनशनन्तथा ॥
अग्निप्रवेशमन्यद्बा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः ॥
ये तु सम्यगिममाश्रमं शिव-माश्रयन्त्यशिवपुञ्जनाशनम् ।ते विशन्ति पदमैश्वरं परंयान्ति चैव जगतोऽस्य संस्थितिम् ॥
”इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे २६ अध्यायः ॥
अन्यत् विष्णुपुराणे ३ अंशे ९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥