वानप्रस्थ (vAnaprastha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 वानप्रस्थ m.
  (-स्थः)
	 1. The Brāhmana of the third order,  who has passed
through the conditions of student and householder,  and has left
his house and family for lonely meditation in woods and wilds
the hermit,  the anchoret.
	 2. A tree,  (Bassia latifolia.)
	 3. The
Palāsha-tree,  (Butea frondosa.)
 E.
  वन a wood,  अण् aff.
  ,  वान a soli-
tude in the woods,  &c.,  प्रस्थ who goes forth to,  from स्था to stay, 
with प्र prefix,  and क aff.
  

Capeller Eng

English

 1 वानप्रस्थ m.
  a Brahman of the third order,  hermit, 
anchorite.

 2 वानप्रस्थ a.
  relating to a hermit
 m.
  the third
stage of a Brahman's life (also °प्रस्थ्य n.
 ).

Yates

English

 वान-प्रस्थ (स्थः) 1.
m.
  A
brāhman of
the 3rd order
 a hermit
 the
Palās tree
 and Bassia latifolia, 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   वानप्रस्थ  vAnaprastha  m.
   man who has retired into forest to lead a secluded life of prayers

Wilson

English

 वानप्रस्थ
m.
  (-स्थः)
1 The Brahman of the third order,  who has passed through the conditions of
student and householder,  and has left his house and family for lonely meditation
in woods and wilds
 the hermit,  the anchoret.
2 A tree,  (Bassia latifolia.)
3 The Palāśa tree,  (Butea frondosa.)
E.
  वन a wood,  अण् aff.
  ,  वान a solitude in the woods,  &c., 
प्रस्थ who goes forth to,  from स्था to stay,  with प्र prefix,  and
क aff.
  

Apte

English

वानप्रस्थः [vānaprasthḥ],  [वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते स्था-क]

A Brāhmaṇa in the third stage of his religious life
 तपसा कर्षितो$त्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । संन्यासीह स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥

An anchorite,  a hermit.

The Madhuka tree.

The Palāśa tree.

Apte 1890

English

 वानप्रस्थः [वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते स्थाक] 1 A Brāhmaṇa in the third stage of his religious life. 
An anchorite,  a hermit. 
The Madhuka tree. 
The Palāśa tree. 

Monier Williams Cologne

English

 वानप्रस्थ m.
  (fr.  वन-प्रस्थ) a Brāhman in the third stage of life (who has passed through the stages of student and householder and has abandoned his house and family for an ascetic life in the woods
 See आश्रम),  hermit,  anchorite (mentioned by Megasthenes under the name ὑλόβιοι),  Āpast.
 
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  ,  RTL.
   362

 a class of supernatural beings,  MW.
  

 Bassia Latifolia or Butea Frondosa,  L.
 

 वानप्रस्थ mfn.
   relating to a Vānaprastha

 वानप्रस्थ m.
  (scil.  आश्रम) the third stage of a Brāhman's life,  forest-life,  MBh.
  
 R.
 
 Hariv.

Monier Williams 1872

English

 वानप्रस्थ,  अस्,  m. (fr. वन-प्रस्थ),  a
Brāhman of the third order who has passed through
the stages of student and householder and has left
his house and family for the woods,  (see आश्रम)
a hermit,  anchorite
 a class of supernatural beings
the tree Bassia Latifolia
 the Palāśa tree,  Butea
Frondosa.
—वानप्रस्थ-धर्म,  अस्,  m. the law
or duty of a Vānaprastha.
—वानप्रस्थाश्रम
(°थ-आश्°),  अस्,  अम्,  m. n. the Āśrama or order of
a Vānaprastha.

Macdonell

English

 वानप्रस्थ vāna-prastha,  m.
  (betaking oneself 🞄to forest-uplands
 vanaprastha),  Brāhman 🞄of the third order (who has retired from 🞄domestic life to the forest),  hermit
 a.
  relating 🞄to the forest hermit
 m.
  (sc. āśrama) 🞄third stage of a Brāhmanʼs life,  forest life
 🞄-prasth-ya,  n.
  condition of a hermit.

Benfey

English

 वानप्रस्थ वानप्रस्थ,  i. e. वन-प्र
-स्थ + अ,  m.
 
 1. The Brāhmaṇa of the
third order,  who lives in woods,  a
hermit,  Man.  6,  87.
 2. The name of
two particular trees.

Apte Hindi

Hindi

वानप्रस्थः
पुं*
  - वाने वनसमूहे प्रतिष्ठते-स्था + क
अपने धार्मिक जीवन के तीसरे आश्रम में प्रविष्ट ब्राह्मण

वानप्रस्थः
पुं*
  - -
"वैरागी,  साधु"

वानप्रस्थः
पुं*
  - -
"मधूक,  वृक्ष"

वानप्रस्थः
पुं*
  - -
"पलाश वृक्ष,  ढाक"

L R Vaidya

English

 vAnaprasTa {% m. %} 1. A Brāhmaṇa in the third order of his life,  Yaj.ii.137
 2. a hermit in general
 3. the Palāśa tree.

Bopp

Latin

 वानप्रस्थ m. (a वनप्रस्थ ad silvam profectus,  suff. अ,  vid.
gr. 648.)
1) Brâhmanus in silvâ solitariam vitam degens, 
anachoreta.
2) Geniorum ordo. SU. 3. 5.

Lanman

English

 vānaprastha,  m. a Brahman of the
third order,  who has passed through the
stages of student and householder (see
āśrama) and dwells in the woods,  65^3N.
hermit. [vanaprastha: for mg,  cf.
ἐρημίτης,  Eng. hermit,  and ἐρημία,  ‘solitude, 
 desert.’]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुरिति क्रमात् ॥ ८०७ ॥
चत्वार आश्रमास्तत्र वर्णी स्याद्ब्रह्मचारिणि ।
-wordlist-
 
आश्रम (पुंक्ली),  ब्रह्मचारिन् (पुं),  गृहिन् (पुं),  वानप्रस्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  वर्णिन् (पुं),  ब्रह्मचारिन् (पुं)

--source--
 
वैखानसो वानप्रस्थो भिक्षुः सांन्यासिको यतिः ।
कर्मन्दी रक्तवसनः परिव्राजकतापसौ ॥ ८०९ ॥
पाराशरी पारिकाङ्क्षी मस्करी पारिरक्षकः ।
-wordlist-
 
वैखानस (पुं),  वानप्रस्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  सान्न्यासिक (पुं),  यति (पुं),  कर्मन्दिन् (पुं),  रक्तवसन (पुं),  परिव्राजक (पुं),  तापस (पुं),  पाराशरिन् (पुं),  पारिकाङ्क्षिन् (पुं),  मस्करिन् (पुं),  पारिरक्षिक (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

वैखानस
वैखानस,  वानप्रस्थ
वैखानसो वानप्रस्थः कर्मसंन्यासिको यतिः ॥ ३९४ ॥
verse 2.1.1.394
page 0046

पुराणम्

English

वानप्रस्थ / VĀNAPRASTHA. (House-holder in the forest). One of the four stages of life. (See under āśrama).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वानप्रस्थः,  पुं,
   (वनप्रस्थे जातः । अण् ।) मधूक-वृक्षः । (अस्य पर्य्यायो यथा,  --“मधूको गुडपुष्पः स्यान्मधुपुष्पो मधुस्रवः ।वानप्रस्थो मधुष्ठीलो जलजेत्रमधूलकः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)पलाशवृक्षः । (अस्य पर्य्यायो यथा,  --“वातपोथः पलाशः स्याद्वानप्रस्थश्च किंशुकः ।राजादनो ब्रह्मवृक्षो हस्तिकर्णो दलोऽपरः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)तृतीयाश्रमः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
 * ॥
 पुत्त्र-मुत्पाद्य वनवासं कृत्वा अकृष्टपच्यफलादि भक्ष-यित्वा ईश्वराराधनं करोति यः स वानप्रस्थः ।स च द्विविधः । अष्मकुट्टः दन्तोदूखलिकश्च ।इति श्रीभागवतमतम् ॥
 तस्य धर्म्मो यथा,  --“भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।संविभागो यथान्यायं धर्म्मोऽयं वनवासिनः ॥
तपस्तप्यति योऽरण्ये यजेद्देवान् जुहोति च ।स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥
तपसा कर्षितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।सन्न्यासीह स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
अपि च ।याज्ञवल्क्य उवाच ।“वानप्रस्थाश्रमं वक्ष्ये तत् शृण्वन्तु महर्षयः ।पुत्त्रेषु भार्य्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनः क्षमी ।अफालकृष्टेनाग्नींश्च पितृदेवातिथींस्तथा ॥
भृत्यांस्तु तर्पयेत् श्मश्रुजटालोमभृदात्मवान् ।दान्तस्त्रिषवणस्नायी निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥
स्वाध्यायवान् ध्यानशीलः सर्व्वभूतहिते रतः ।अह्नो मासस्य षण्णां वा कुर्य्याद्बान्नपरिग्रहम् ॥
कृत्यं त्यजेदाश्वयुजे नयेत् कालं व्रतादिना ।पचे मासे तु वाश्नीयाद्दन्तोलूखलिको भवेत् ॥
चान्द्रायणी स्वपेद्भूमौ कर्म्म कुर्य्यात् फलादिना ।ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते योगाभ्यासाद्दिनं नयेत् ॥
”इति गारुडे १०२ अध्यायः ॥
पुनरपि ।“जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणम् ।वने वासः पयो मूलं नीवारफलवृत्तिता ॥
प्रतिषिद्धान्निवृत्तिश्च त्रिस्नानं व्रतधारिता ।देवतातिथिपूजा च धर्म्मोऽयं वनवासिनः ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
अन्यच्च ।“वानप्रस्थाश्रमं धर्म्मं ते वक्ष्यामोऽवधार्य्यताम् ।अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चायतिम् ॥
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणम् ।तत्रारण्योपभोगेन तपोभिश्चात्मदर्शनम् ।भूमौ शय्या ब्रह्मचर्य्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥
होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् ।वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम् ॥
”इति वामने १४ अध्यायः ॥
अपरञ्च ।व्यास उवाच ।“एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्बितीयं भागमायुषः ।वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् सदारः साग्निरेव च ॥
निःक्षिप्य भार्य्यां पुत्त्रेषु गच्छेद्बनमथापि वा ।दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्ज्जरीकृतविग्रहः ॥
शुक्लपक्षस्य पूर्व्वाह्णे प्रशस्ते चोत्तरायणे ।गत्वाप्यरण्यनियमांस्तपः कुर्य्यात् समाहितः ॥
फलमूलानि पत्राणि नित्यमाहारमाहरेत् ।यदाहारो भवेत्तेन पूजयेत् पितृदेवताः ॥
पूजयेदतिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्च्चयेत् सुरान् ।ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः ॥
जटाश्च विभृयान्नित्यं नखरोमाणि नो त्यजेत् ।स्वाध्यायं सर्व्वदा कुर्य्यात् नियच्छेद्बाचमन्यतः ॥
अग्निहोत्रन्तु जुहुयात् पञ्चयज्ञं समाचरेत् ।मुन्यन्नैर्विविधैर्म्मेध्यैः शाकमूलफलेन तु ॥
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः ।सर्व्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः ॥
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजाः ।पक्षेष्ट्या श्रावणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ॥
उत्तरायणञ्च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च ।वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहरेत् ॥
पुरोडाशं गुरूंश्चैव विधिवन्निर्व्वपेत् पृथक् ।देवताभ्यश्च तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ॥
शेषं समुपभुञ्जीत लवणञ्च स्वयं कृतम् ।वर्ज्जयेन्मधुमांसादि भौमानि करणानि च ॥
भूस्तृणं शिग्रुकञ्चैव श्लेष्मातकफलानि च ।न फालकृष्टमश्नीयात् उत्सृष्टमपि केनचित् ॥
न ग्रामजातान्यार्त्तो वा पुष्पाणि च फलानि च ।श्रावणे चैव विधिना वह्निं परिचयेत् सदा ॥
न द्रुह्येत् सर्व्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत् ।न नक्तं किञ्चिदश्नीयात् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् ॥
जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत् ॥
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् ।तद्व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्ती भवेत् द्विजः ॥
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्बिजातिभिः ।न हि वेदाधिकारोऽस्य तत्त्वमप्येवमेव हि ॥
अधः शयीत सततं सावित्रीजपतत्परः ।शरण्यः सर्व्वभूतानां संविभागपरः सदा ॥
परिवादं मृषावादं निद्रालस्येऽपि वर्ज्जयेत् ।एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत् ॥
मृगैः सह चरेद्बासं तैः सहैव च संवसेत् ।शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः ॥
सद्यः प्रक्षालको वा स्यात् माससञ्चयिकोऽपिवा ।षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा ॥
नक्तञ्चान्नं समश्नीयात् दिवा वाहृत्य शक्तितः ।चतुःकालिकिको वा स्यात् स्याद्वा अष्टम-कालिकः ॥
चान्द्रायणविघानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्ज्जयेत् ।पक्षे पक्षे समश्नीयात् यवागुं क्वथितां तथा ॥
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्व्वर्त्तयेत् सदा ।स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्व्वैखानसमते स्थितः ॥
भूमौ वा परिवर्त्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् ।स्थानासनाभ्यां विहरेत् न क्वचिद्धैर्य्यमुत्सृजेत् ॥
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्त्तयंस्तपः ॥
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।एकपादेन तिष्ठेत मरीचीर्वा पिबेत् सदा ॥
पञ्चाग्निधूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपोऽथवा ।पयः पिबेत् शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे तु गोमयम् ॥
शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर्वा वर्त्तयेत्सदा ।योगाभ्यासरतो वा स्याद्रुद्राध्यायी भवेत् सदा ॥
अथर्व्वशिरसोपेतो वेदान्ताभ्यासतत्परः ।यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः ॥
कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।अथवाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः ॥
अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत् ।तापसेष्वव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ॥
गृहमेधिषु चान्येषु द्बिजेषु वनवासिषु ।ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ॥
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना सकलेन वा ।विविधाश्चोपनिषध आत्मसंसिद्धये जपेत् ॥
विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च ।महाप्रस्थानिकञ्चासौ कुर्य्यादनशनन्तथा ॥
अग्निप्रवेशमन्यद्बा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः ॥
ये तु सम्यगिममाश्रमं शिव-माश्रयन्त्यशिवपुञ्जनाशनम् ।ते विशन्ति पदमैश्वरं परंयान्ति चैव जगतोऽस्य संस्थितिम् ॥
”इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे २६ अध्यायः ॥
अन्यत् विष्णुपुराणे ३ अंशे ९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥

Capeller

German

 1. वानप्रस्थ m.
  Einsiedler,  Brahmane im
dritten Lebensstadium. 

 2. वानप्रस्थ Einsiedler-
 m.
  das Waldleben
(als drittes Lebensstadium des Brahmanen).

Stchoupak

French

 वान-प्रस्थ-
 m.
  Brâhmane dans le 3{^me^} āśrama (qui a quitté son
foyer et vit dans la forêt) 
 le 3{^me^} āśrama.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.