| YouTube Channel

वातः (vAtaH)

 
Apte Hindi
Hindi
वातः
पुं*
 - -
"हवा, वायु"
वातः
पुं*
 - -
"वायु का देवता, वायु की अधिष्ठात्री देवता"
वातः
पुं*
 - -
शरीर के तीन दोषों में से एक
वातः
पुं*
 - -
"गठिया, सन्धिवात"
वातः
पुं*
 - वा+क्त
वायु
वातः
पुं*
 - वा+क्त
वायु की अधिष्ठात्री देवता
वातः
पुं*
 - वा+क्त
शरीर के तीन दोषों में से एक
वातः
पुं*
 - वा+क्त
गठिया
वातः
पुं*
 - वा+क्त
जोड़ों की सूजन
वातः
पुं*
 - वा+क्त
"वायु सरना, शरीर से वायु का निकलना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वातः
noun
वैद्यकानुसारेण शरीरे वर्तमानः वायुः यः नैकेषां रोगाणां कारणम् अस्ति।
"वातस्य आधिक्यात् जान्वोः पीडाम् अनुभवामि।"
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
Synonyms:
 समुदायः, सङ्घः, समूहः, सङ्घातः, समवायः, सञ्चयः, गणः, गुल्मः, गुच्छः, गुच्छकः, गुत्सः, स्तवकः, ओघः, वृन्दः, निवहः, व्यूहः, सन्दोहः, विसरः, व्रजः, स्तोमः, निकरः, वातः, वारः, संघातः, समुदयः, चयः, संहतिः, वृन्दम्, निकुरम्बम्, कदम्बकम्, पूगः, सन्नयः, स्कन्धः, निचयः, जालम्, अग्रम्, पचलम्, काण्डम्, मण्डलम्, चक्रम्, विस्तरः, उत्कारः, समुच्चयः, आकरः, प्रकरः, संघः, प्रचयः, जातम्
noun
एकस्मिन् स्थाने स्थापितानि स्थितानि वा नैकानि वस्तूनि।
"अस्मिन् समुदाये नैकाः महिलाः सन्ति।"
Synonyms:
 वातरोगः, वायुरोगः, वातामयः, वातव्याधिः, वातः, वायुः, रसवातः, अनिलामयः, अनिलरोगः, अनिलः, धनुर्वातः, पटीरं, गृध्रसी
noun
रोगविशेषः- यस्मिन् सन्धिस्थाने पीडा तथा च शोथः जायते।
"सः वातरोगेन पीडितः।"
Synonyms:
 वातः
noun
शूरस्य पुत्रः ।
"वातस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 वातः
noun
एकः राक्षसः ।
"वातस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
Synonyms:
 वातः
noun
एकः जनसमूहः ।
"वातस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Tamil
Tamil
வாத: : வாயு: = காற்று, வாயு தேவன், வாத நோய், உடலில் உள்ள காற்று.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वातः,
पुं,
 (वातीति । वा + क्तः ।) पञ्च-भूतान्तर्मतचतुर्थभूतः । वातास इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । गन्धवहः २ वायुः ३ पवमानः ४महाबलः ५ पवनः ६ स्पर्शनः ७ गन्धवाहः ८मरुत् ९ आशुगः १० श्वसनः ११ मातरिश्वा १२नभस्वान् १३ मारुतः १४ अनिलः १५ समी-रणः १६ जगत्प्राणः १७ समीरः १८ सदागतिः१९ जीवनः २० पृषदश्वः २१ तरस्वी २२ प्रभ-ञ्जनः २३ प्रधावनः २४ अनवस्थानः २५ धूननः२६ मोटनः २७ खगः २८ । अस्य गुणाः ॥
स्वैरत्वम् । लघुत्वम् । शीतत्वम् । रूक्षत्वम् ।सूक्ष्मत्वम् । संज्ञानकत्वम् । स्तोककारित्वञ्च ।तस्य कोपकारणं यथा । माधुर्य्यान्नभक्षणम् ॥
साभ्रकालः । अपराह्णकालः । प्रत्यूषकालः ॥
अन्नजीर्णसमयश्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
रोगविशेषः । यथा । अथ वातव्याध्यधिकारः ॥
तत्र वातव्याधीनां सामान्यतो विप्रकृष्टनिदाना-न्याह ।“कषायकटुतिक्तकप्रमितरूक्षलध्वन्नतःपुरःपवनजागरप्रतरणाभिघातश्रमैः ।हिमादनशनात्तथा निधुवनाच्च धातु क्षयात्मलादिरपधारणात् मदनशोकचिन्ताभयैः ॥
अतिक्षतजमोक्षणात् गदकृतातिमांसक्षया-दतीव वमनान्नृणामतिविरेचनादामतः ।पयोदसमये दिनक्षणदयोस्तृतीयांशयो-र्ज्जरामतिगतेऽशिते शिशिरसंज्ञकालेऽपि च ॥
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वानिलो बली ।करोति विविधान् रोगान् सर्व्वाङ्गैकाङ्गसंश्र-यान् ॥
”प्रमितञ्चात्र वैपरीत्ये प्रोपसर्गस्तेन अपरिमित-मित्यर्थः । प्रकर्षेण मितमत्यल्पं वा लघ्वन्न-मतिपुराणं शाल्यादि । कतिचिदन्नानि नवा-न्यपि वातलानि । यत आह । गुणरत्नमाला-याम् ।नीवारस्त्रिपुटः सतीनचणकश्यामाकमुद्गाढकी-निष्पावाश्च मकुष्टकश्च वरटा मङ्गल्यकःकोद्रवः ॥
एते वातकरा इति शेषः । नीवारः प्रसाधिकातीनी इति लोके । त्रिपुटः यसारी । सतीनःकलायः । निष्पावो राजमाषः । वोडा इतिलोके । मकुष्टकः मोडः इति लोके । वरटावरटिका वररै इति लोके । मङ्गल्यकः मसूरीइति लोके । पुरःपवनः प्राग्वातः । आमतःआमेन मार्गावरणात् । यत उक्तम् ।वायोर्द्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन चेति ।पयोदसमये वर्षासु । जरामतिगतेऽशिते भुक्ते-ऽतीव जीर्णताङ्गते । देहे स्रोतांसीत्यादिनासंप्राप्तिरुक्ता । कषायादिभिर्हेतुभिर्व्वर्षादौसमये हेतुभूते बली अनिलः प्रवृद्धो वायुःकरोति विविधान् रोगान् । ते रोगाः कथ्यन्ते ।“शिरोग्रहोऽल्पकेशत्वं जृम्भात्यर्थं हनुग्रहः ।जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता ॥
वाचालता प्रलापश्च रसानामनभिज्ञता ।वाधिर्य्यं कर्णनादश्च स्पर्शज्ञत्वं तथार्द्दितम् ॥
मन्यास्तम्भोऽत्र गणितो बाहुशोषोपबाहुकः ।चर्व्विता चैव विश्वाची ऊर्द्ध्ववात उदीरितः ॥
आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रत्यष्ठीला ।तूणी च प्रतितूणी च वह्निवैषम्यमेव च ॥
आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च ।मुहुश्च मूत्रलं मूत्रनिग्रहो मलगाढता ।पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परः ॥
कलापखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा ।क्रोष्टुशीषककल्यौ च वातकण्टक एव च ॥
पादहर्षः पाददाहः आक्षेपो दण्डकाभिधः ।वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः ॥
अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः ।आन्तरश्च तथा बाह्यौ धनुर्वातश्च कुब्जकः ॥
अपतन्त्रोपतानश्च पक्षाघातोऽखिलाङ्गकः ।कम्पः स्तम्भो व्यथा तोदो भेदश्च स्फुरणं तथा ॥
रौक्षं काश्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च शैत्यं लोम्नाञ्च हर्ष-णम् ।अङ्गमर्द्वोऽङ्गविभ्रंशः शिरासङ्कोच एव च ॥
अङ्गशोषश्च भीरुत्वं मोहश्चञ्चलचित्तता ॥
निद्रानाशः स्वेदनाशो बलहानिस्तथैव च ।शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिश्रमः ॥
एत एवाशीतिसंख्या रोगा योगेन रूढितः ।वातव्याधीति नामानो मुनिभिः परि-कीर्त्तिताः ॥
”एत एव शिरोग्रहादय एव । योगेन वातेन ।वाताद्वा व्याधिर्व्वातव्याधिरिति निरुक्त्या तदावातज्वरादिष्वपि प्रसङ्गः स्यादत आहरूढितः प्रसिद्धितः । शिरोग्रहादयोऽशीतिरेववातव्याधिसंज्ञा प्रसिद्धा न तु वातज्वरादयः ॥
* ॥
अथ वातव्याधिनां सामान्यचिकित्सामाह ।“मधुरलवणसाम्लस्निग्धनस्योष्णनिद्रागुरुरविकरवस्तिस्वेदसन्तर्पणानि ।दहनजलदसेकाभ्यङ्गसंमर्द्दनानिप्रकुपितपवमानं शान्तमेतानि कुर्य्युः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अपि च ।“बलपुष्टिकराण्येव वायुबीजं निशामय ।भोजनानन्तरं सद्यो गमनं धावनं तथा ॥
छेदनं वह्नितापश्च शश्वद्भ्रमणमैथुनम् ।वृद्धस्त्रीगमनञ्चैव मनःसन्ताप एव च ॥
अतिरूक्षमनाहारं युद्धं कलह एव च ।कटुवाक्यं भयं शोकः केवलं वायुकारणम् ॥
आज्ञाख्यचक्रे तज्जन्म निशामय तदौषधम् ॥
पक्वरम्भाफलञ्चैव सवीजं शर्करोदकम् ।नारिकेलोदकञ्चैव सद्यस्तक्रं सुमिष्टकम् ॥
माहिषन्दधि मिष्टञ्च केवलं वा सशर्करम् ।सद्यःपर्य्युषितान्नञ्च सौवीरं शीतलोदकम् ॥
पक्वतैलविशेषश्च तिलतैलञ्च केवलम् ।लाङ्गलीतालखर्ज्जूरमस्तमामलकीद्रवम् ॥
शीतलोष्णोदकस्नानं सुस्निग्धचन्दनद्रवम् ।स्निग्धपद्मपत्रतल्पं सुस्निग्धव्यजनानिलम् ॥
एतत्ते कथितं वत्से सद्यो वातप्रणाशनम् ।वायवस्त्रिविधाः पुंसां क्लेशसन्तापकामजाः ॥
”इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १६ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“विल्वाग्निमन्थश्योनाकपाटलापारिभद्रकम् ।प्रसारण्युग्रगन्धा च बृहती कण्टकारिका ॥
वला चातिवला रास्ना श्वदंष्ट्रा च पुनर्नवा ।एरण्डशारिवा पर्णीगुडत्तीकपिकच्छवः ॥
एषां दशपलिकान् भागान् क्वाथयेत् सलिले-ऽमले ।तेन पादावशेषेण तिलं पात्रे विपाचयेत् ॥
आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।शतावरीरसञ्चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् । * ।द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामितच्छृणु ॥
शतपुष्पा देवदारु शालपर्णी वचागुरुः ।कुष्ठमांसी सैन्धवञ्च पलमेकं पुनर्नवा ॥
पाने नस्ये तथाभ्यङ्गे तैलमेतत् प्रदापयेत् ।हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च गण्डमालाञ्च नाशयेत् ॥
अपस्मारं वातरक्तमायुष्मांश्च पुमान् भवेत् ।गर्भमश्वतरी विन्द्यात् किं पुनर्मानुषी शिव ॥
अश्वानां वातभङ्गानां कुञ्जराणां नृणां तथा ।तैलमेतत् प्रदातव्यं सर्व्ववातविकारिणाम् ॥
”पुनश्च ।“पलद्धयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम् ।पञ्चप्रस्थं त्वारनालं तैलप्रस्थं पचेत्ततः ।ग्रहगृह्यप्लवप्लीहसर्व्ववातविकारनुत् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
(तथास्य गुणादयः ।“वातस्तु रुक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविषदा-स्तस्य रौक्ष्याद्वातला रुक्षा पचिताल्पशरीराःप्रततरुक्षक्षामभिन्नसक्तजर्ज्जरस्वराः जागरू-काश्च लघुत्वाच्च लघुचपलगतिचेष्टाहारव्यव-हाराः चलत्वादनवस्थितसन्ध्यस्थिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरः स्कन्धपाणिपादाः बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः शीघ्रत्वात् शीघ्रसमारम्भक्षोभ-विकाराः शीघ्रोत्त्रासरागविरागाः श्रुत-ग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च शैत्यात् शीतासहिष्णवःप्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः पारुष्यात् परुष-केशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाङ्गा वैष-द्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनःत एवं गुणयोगात् वातलाः प्रायेणाल्पबला-श्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाधन्याश्च ।”इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
अथास्यवृद्धिक्षयलक्षणं यथा ।“तत्र वातवृद्धौ त्वक् पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्णगात्रस्फुरणमुष्णकामिता निद्रानाशोऽल्पबलत्वंगाढवर्च्चस्त्वञ्च ।”“तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताल्पवाक्त्वमल्पहर्षोमूढसंज्ञा च ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने पञ्च-दशेऽध्याये ॥
* ॥
स्थानविशेषेऽवस्थितस्यास्यचिकित्सा यथा, --“विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः ।आमाशयस्थे शुद्धस्य यथा दोषहरी क्रिया ॥
आमाशयगते वाते छर्द्दिताय यथाक्रमम् ।देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ॥
”“पक्वाशयगते वाते हितं स्ने हविरेचनम् ।वस्तयः शोघनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः ॥
”स्ने हलवणम् ।“स्नुहीलवणवार्त्ताकुस्नेहान् छन्ने घटे दहेत् ।गोमयैः स्ने हलवणं तत्परं वातनाशनम् ॥
कार्य्यो वस्तिगते चापि विधिर्वस्तिविशोधाः ।त्वङ्मांसासृक्शिरा प्राप्ते कुर्य्यार्च्चासृग्विमोक्षणम् ॥
स्नेहोपनाहाग्निकर्म्मबन्धनोन्मर्द्दनानि च ।स्नायुसन्ध्यस्थि संप्राप्ते कुर्य्याद्वाते विचक्षणः ॥
स्वेदाभ्यङ्गावगाहांश्च हृद्यञ्चान्नन्त्वगाश्रिते ।शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम् ॥
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च ।बाह्याभ्यन्तरतः स्ने हैरस्थिमज्जगतं जयेत् ॥
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम् ।विवद्धमार्गं शुक्रन्तु दृष्ट्वा दद्याद्बिरेचनम् ॥
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानाञ्चापि शुष्यताम् ।सितामधुककाश्मर्य्यैर्हितमुत्थापने पयः ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातव्याध्यधिकारः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वा गतिगन्धनयोः”@} 2 ‘गतिगन्धनयोर्वाति वायतीति तु शोषणे।
वयते वयतीत्येवं तन्तुसन्तान इष्यते।।’ 3 इति देवः।
“… हेमचन्द्रस्तु ‘वा तण्’ इति पठित्वा ‘सुखसेवनयोरित्येके’ इति चोक्त्वा ‘वेत्येके’ इत्यप्याह” इति पुरुषकारवचनमत्रानुसन्धेयम्।
‘अर्दनं हिंसनं च गन्धनम् इति लीलाशुकः’ इति धातुकाव्ये 4।
‘गन्धनं-- सौरभ्यकरणम्’ इति सहस्रनामभाष्ये।
‘-- गमनहिंसयोः’ इति वोपदेवः।
‘-- गतिगन्धनयोः--चलने दुर्गन्धे च’ इति काशकृत्स्नः।
वायकः-यिका, 5 वाजकः-जिका, वापकः-पिका, विवासकः-सिका, वावायकः-यिका
वाता-त्री, वापयिता-त्री, वाजयिता-त्री, विवासिता-त्री, वावायिता-त्री
6 वान्-न्ती, 7 वापयन्-वाजयन्-न्ती, विवासन्-न्ती
-- वास्यन्-न्ती-ती, वापयिष्यन्-वाजयिष्यन्-न्ती-ती, विवासिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिवानः, वापयमानः, वाजयमानः, -- वावायमानः
-- वापयिष्यमाणः-वाजयिष्यमाणः, -- वावायिष्यमाणः
9 वातम्-तः, 10 निर्वाणः 11, निर्वातो 12, वापितः, वाजितः, विवासितः, वावायितः-तवान्
वातः, 13 वानः, वापः, वाजः, वातूलः, 14 विवासुः, वावायः
15 प्रणिवातव्यम्, वापयितव्यम्-वाजयितव्यम्, विवासितव्यम्, वावायितव्यम्
वानीयम्, वापनीयम्-वाजनीयम्, विवासनीयम्, वावायनीयम्
वेयम्, वाप्यम्-वाज्यम्, विवास्यम्, वावास्यम्
16 ईषद्वानः-दुर्वानः-सुवानः
-- -- वायमानः, वाप्यमानः-वाज्यमानः, विवास्यमानः, वावाय्यमानः
वायः, वापः-वाजः, विवासः, वावायः
वातुम्, वापयितुम्-वाजयितुम्, विवासितुम्, वावायितुम्
वातिः, वापना-वाजना, विवासा, वावाया
वानम्, वापनम्-वाजनम्, विवासनम्, वावायनम्
वात्वा, वापयित्वा-वाजयित्वा, विवासित्वा, वावायित्वा
प्रवाय, प्रवाप्य-प्रवाज्य, प्रविवास्य, प्रवावाय्य
वायम् २, वात्वा २, वापम् २ -वाजम् २, वापयित्वा २ -वाजयित्वा २, विवासम् २, विवासित्वा २, वावायम् २
वावायित्वा २
17 वातिः, वातिकम्, वातकी, वात्या 18, 19 वायुः, 20 वातः, 21 वामः।
22
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५८४)
02
=>
 (२-अदादिः-१०५०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १०)
04
=>
 (२-४९)
05
=>
 [[१। ण्यन्तात् ण्वुलि ‘वो विधूनने जुक्’ (७-३-३८) इति विधूननेऽर्थे कम्पनार्थे णौ परतः जुगागमो भवति। विधूननभिन्नार्थे तु आदन्तलक्षणे पुगागमे आवापकः इत्यादीनि रूपाणि। ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयमेवमूह्यम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘आध्रायि वान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्दव्यतिषङ्गवांश्च।।’ भ। का। २-१०]]
07
=>
 [[२। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायां ण्यन्ते परस्मैपदमेव भवति।]]
08
=>
 [[३। ‘कर्तरि कर्मव्यतिहारे’ (१-३-१४) इति तङ्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्१२२२+ २७]
10
=>
 [[१। निष्ठायाम् ‘निर्वाणोऽवाते’ (८-२-५०) इति अवाताधिकरणत्वे निष्ठातकारस्य नकारादेशे, णत्वे च रूपमेवम्। वातार्थे तु निर्वातो = वायुः इति।]]
11
=>
 [अग्निः, भिक्षुर्वा]
12
=>
 [वातः]
13
=>
 [[२। ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति युच्प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[आ। ‘वातूल इव तूलानां वानराणां रणाजिरे।’ च। रा। ६-७२]]
15
=>
 [[३। ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवाति--’ (८-४-१७) इति उपसर्गस्थान्निमित्ता- दुत्तरस्य नेर्नकारस्य णकारादेशो भवति।]]
16
=>
 [[४। ईषदाद्युपपदेषु खलपवादे आदन्तलक्षणे युच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
17
=>
 [[५। ‘वातेर्नित्’ (द। उ। १-७८) इत्यतिप्रत्यये नित्संज्ञके च रूपमेवम्। वातीति वातिः = गन्धमिश्रपवनः।]]
18
=>
 [[B। ‘मरुत्किमद्यापि न तासु शिक्षते वितत्य वात्याभयचक्रचङ्क्रमान्।।’ नैषधे १-७३]]
19
=>
 [[६। ‘कृवापा--’ (द। उ। १-८६) इत्यादिना उण्प्रत्ययः। वाति वायति वा द्रव्याणि इति वायुः।]]
20
=>
 [[७। औणादिके (द। उ। ६-७) तन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
21
=>
 [[८। औणदिके (द। उ। ७-२६) मन्प्रत्यये वामः इति रूपम्।]]
22
=>
 [पृष्ठम्१२२३+ २४]