| YouTube Channel

वात (vAta)

 
शब्दसागरः
English
वात r. 10th cl. (वातयति-ते)
1. To go.
2. To serve.
3. To be happy.
4. To
give pleasure in travelling.
5. To blow gently, to fan or ventilate.
वात
m.
 (-तः)
1. Air, wind.
2. Rheumatism, gout, inflammation of the
joints.
3. Air, wind, as one of the three humours of the body.
4.
The deity that presides over wind.
f.
 (-ता) Adj.
1. Blown.
2.
Wished for, solicited.
E.
 वा to go, Unādi
aff.
 तन्.
Capeller Eng
English
वा॑त
m.
 wind, air
the god of the wind.
Yates
English
वात (क) वातयति 10.
a. To go
serve
to be or make happy
to fan.
वात (तः) 1.
m.
 Air, wind
rheu-
matism, gout.
Wilson
English
वात r. 1st cl. (वातयति)
1 To go.
2 To serve.
3 To be happy.
4 To give pleasure in travelling.
5 To blow gently, to fan or ventilate.
वात
m.
 (-तः)
1 Air, wind.
2 Rheumatism, gout, inflammation of the joints.
2 Air, wind, as one of the humours of the body.
E.
 वा to go, Uṇādi
aff.
 तन्.
Apte
English
वात [vāta], p. p. [वा-क्त]
Blown.
Desired or wished for, solicited.
तः Air, wind.
The god of wind, the deity presiding over wind.
Wind, as one of the three humours of the body.
Gout, rheumatism.
Inflammation of the joints.
A faithless lover (धृष्ट).
Wind emitted from the body
Mb.
Morbid affection of the windy humour, flatulence.
Comp.
 अटः an antelope (वातमृग).
a horse of the sun. -अण्डः a disease of the testicles
वृषणौ दूषयेद्वायुः श्लेष्मणा यस्य संवृतः । तस्य मुष्कश्चलत्येको रोगो वाताण्डसंज्ञकः ॥ Mādhavakara. -अतिसारः dysentery caused by some derangement or vitiation of the bodily wind. -अदः the almond tree. -अध्वन्
m.
 an air-hole, window
वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम्
Bhāg.*
 1.14.11. -अयम् a leaf. -अयनः a horse.
(नम्) a window, an air-hole
कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव
Māl.
 2.11
Ku.*
 7.59
R.*
 6.24
13. 21.
a porch, portico.
a pavilion. -अयुः an antelope.
अरिः the castor-oil tree.
N.
 of several plants: शतमूली, शेफालिका, यवानी, भार्गी, स्नुही, विडंग, शूरण, जतुका
&c.
 -अश्वः a very fleet or swift horse. -अष्ठीला a hard globular swelling in the lower belly. -आख्यम् a house with two halls (one looking south and the other east).
आत्मजः
N.
 of Hanumat
वातात्मजं वानर- यूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये Rāma-rakṣā 33.
N.
 of Bhīmasena.
आप्यम् fermentation.
Soma.
water. -आमोदा musk. -आलिः, -ली
f.
 a whirl-wind
एतेन वातालीपुञ्जितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि
Mk.*
 8. -आहत
a.
shaken by the wind.
affected by gout. -आहतिः
f.
 a violent gust of wind. -आहार
a.
 one who feeds only on air. -उपसृष्ट
a.
 rheumatic, gouty. -ऋद्धिः
f.
excess of wind.
a mace, a club, stick tipped with iron. -कण्टकः a particular pain in the ankle. -कर्मन्
n.
 breaking wind. -कुण्डलिका scanty and painful flow of urine. -कुम्भः the part of an elephant's forehead below the frontal sinuses.
केतुः dust.
cloud.
केलिः amorous discourse, the low whispering of lovers.
the marks of finger-nails on the person of a lover.-कोपन
a.
 exciting wind (in the body). -क्षोभः disturbance of wind in the body. -गामिन्
m.
 a bird.
गुल्मः a high wind, strong gale.
rheumatism. -घ्नी
N.
 of some plants (Mar. सालवण, आस्कंध). -चक्रम् the circular markings of a compass. -चटकः the तित्तिर bird. -जम् a kind of colic. -ज्वरः fever arising from vitiated wind. -तूलम् cottony seeds floating in the air.-थुडा (also वातखुडा, वातहुडा)
a high wind.
acute gout.
a kind of smallpox.
a lovely woman.
ध्वजः a cloud.
dust. -पटः a sail. -पण्डः a kind of impotent man. -पातः a gust of wind. -पित्तम् a form of gout.
पुत्रः a cheat.
N.
 of Bhīma or Hanumat.-पोथः, -पोथकः the tree called पलाश. -प्रकोपः excess of wind. -प्रमी
m.
 ,
f.
 a swift antelope. -प्रमेहः a kind of urinary disease. -प्रवाहिका a kind of अतिसार disease-फुल्लान्त्रम् flatulence in the bowels (caused by indigestion). -मण्डली a whirl-wind
रजसा सहसावर्तं वितेने वातमण्डली Śiva B.11.42. -मार्गः the sky. -मृगः a swift antelope. -रक्तम्, -शोणितम् acute gout
कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च, दुष्टं स्रस्तं पादयोश्चीयते तु । तत्संपृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् ॥. -रङ्गः the fig-tree. -रथः a cloud.
रूषः a storm, violent wind, tempest.
the rainbow.
a bribe.
रेचकः a gust of wind.
a braggart.
रोगः, व्याधिः gout or rheumatism.
(वातव्याधिः)
N.
 of an ancient authority on अर्थशास्त्र referred to by Kauṭilya. -वस्तिः
f.
 suppression of urine. -वृद्धिः
f.
 swelled testicle. -वैरिन् m the castor-oil tree. -शीर्षम् the lower belly. -शूलम् colic with flatulence. -संचारः hiccough. -सह
a.
 gouty. -सारथिः fire. -स्कन्धः the quarter from which the wind blows.
Apte 1890
English
वात p. p. [वा-क्त] 1 Blown.
2 Desired or wished for, solicited.
तः 1 Air, wind.
2 The god of wind, the deity presiding over wind.
3 Wind, as one of the three humours of the body.
4 Gout, rheumatism.
5 Inflammation of the joints.
6 A faithless lover (धृष्ट).
Comp.
अटः {1} an antelope (वातमृग) {2} a horse of the sun.
अंडः a disease of the testicles.
अतिसारः dysentery caused by some derangement or vitiation of the bodily wind.
अयं a leaf.
अयनः a horse. (
नं) {1} a window, an air-hole
Māl. 2. 11
Ku. 7. 59
R. 6. 24, 13. 21. {2} a porch, portico. {3} a pavilion.
अयुः an antelope.
अरिः {1} the castor-oil tree. {2} N. of several plants:
शतमूली, शेफालिका, यवानी, भार्गी, स्नुही, विडंग, शूरण, जतुका &c.
अश्वः a very fleet or swift horse.
आप्यं {1} fermentation. {2} Soma. {3} water.
आमोदा musk.
आलिः
ली f. a whirl-wind
एतेन वातालीपुजितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि Mk. 8.
आहत a. {1} shaken by the wind. {2} affected by gout
आहतिः f. a violent gust of wind.
ऋद्धिः f. {1} excess of wind. {2} a mace, a club, stick tipped with iron.
कर्मन् n. breaking wind.
कुंडलिका scanty and painful flow of urine.
कुंभः the part of an elephant's forehead below the frontal sinuses.
केतुः dust.
केलिः {1} amorous discourse, the low whispering of lovers. {2} the marks of finger-nails on the person of a lover
गामिन् m. a bird.
गुल्मः {1} a high wind, strong gale. {2} rheumatism.
ज्वरः fever a rising from vitiated wind.
तूलं cottony seeds floating in the air.
थूडा {1} a high wind. {2} acute gout. {3} a kind of smallpox. {4} a lovely woman.
ध्वजः {1} a cloud. {2} dust.
पित्तं a form of gout.
पुत्रः {1} a cheat. {2} N. of Bhīma or Hanumat.
पोथः,
पोथकः the tree called पलाश.
प्रकोपः excess of wind.
प्रमी m., f. a swift antelope.
फुल्लांत्रं flatulence in the bowels (caused by indigestion).
मंडली a whirl-wind.
मृगः a swift antelope.
रक्तं,
शोणितं acute gout.
रंगः the fig-tree.
रूषः {1} a storm, violent wind, tempest. {2} the rain bow. {3} a bribe.
रोगः,
व्याधिः gout or rheumatism.
वस्तिः f. suppression of urine.
वृद्धिः f. swelled testicle.
वैरिन् m. the castor-oil tree.
शी र्षं the lower belly.
शूलं colic with flatulence.
सह a. gouty.
सारथिः fire.
Monier Williams Cologne
English
1. वात
mfn.
 (for 2. See
p.
 939, col. 3) blown
&c.
वा॑त
m.
 wind or the wind-god (pl. also ‘the Maruts’,
cf.
 वायु),
RV.
&c.
&c.
wind, air,
Hit.
wind emitted from the body,
MBh.
 iv, 117
wind or air as one of the humours of the body (also called वायु, मारुत, पवन, अनिल, समीरण),
Kathās.
Suśr.
&c.
morbid affection of the windy humour, flatulence, gout, rheumatism
&c.
 ,
VarBṛS.
Śṛṅgār.
N.
 of a people (See वात-पति and वाताधिप)
of a Rākṣasa,
VP.
of a son of Śūra, ib.
वात 1a
&c.
 See
p.
 934, col. 2
&c.
2. वात
mfn.
 (fr. √ वन्)
=
 वनित, solicited, wished for, desired (cf. विवस्वद्-व्°)
attacked, assailed, injured, hurt (cf. 3. अ-व्° and निवात).
3. वात
mfn.
 (for 1. and 2. See pp. 934, 939) dried up (See 1. अ-वात॑).
Monier Williams 1872
English
1. वात, अस्, आ, अम्, (for 2. वात see p. 902, col. 2),
blown
(अस्), m. wind, air, breeze
the god of the wind
(usually called Vāyu, q. v., but addressed under the
name Vāta in Ṛg-veda X. 168. and X. 186)
wind
or air as one of the humors of the body
morbid
affection of the windy humor, rheumatism, gout,
inflammation of the joints
[cf. Gr. ἐτώσιος
Lat.
ventus
Goth. vinds
Angl. Sax. wind, weder
Old Germ. weder.]
—वात-कर्मन्, अ, n. breaking
wind.
—वात-कुण्डलिका, f. scanty and painful flow
of urine.
—वात-कुम्भ, अस्, m. the part of an
elephant's forehead below the frontal sinuses.
—वात-
केतु, उस्, m. ‘wind-sign, ’ dust.
—वात-केलि, इस्, m.
amorous sport or converse, speaking in whispers
the marks of finger-nails on a lover's person.
—वात-
गामिन्, ई, m. ‘wind-goer, ’ a bird.
—वात-गुल्म,
अस्, m. ‘wind-cluster, ’ a gale, high wind
acute gout
or rheumatism.
—वात-गोपा, आस्, आस्, अम्, Ved. hav-
ing the Wind as protector.
—वात-ग्रस्त, अस्, आ,
अम्, ‘wind-seized, ’ epileptic
rheumatic.
—वात-
घ्न, अस्, ई, अम्, removing disorders of the wind
(ई), f. the shrub Hedysarum Gangeticum.
—वात-
चोदित, अस्, आ, अम्, driven by the wind.
—वात-ज,
अस्, आ, अम्, produced by or arising from wind.
—वा-
त-जव, अस्, आ, अम्, fleet as the wind.
—वात-जूत,
अस्, आ, अम्, Ved. impelled or driven by the wind.
—वात-जूति, इस्, m., N. of the author of Ṛg-veda
X. 136, 2 (having the patronymic Vātaraśana).
—वात-ज्वर, अस्, m. ‘wind-fever, ’ fever arising
from vitiated wind.
—वातज्वर-प्रतीकार, अस्, m.
the remedying or counteraction of the above disease.
—वात-तूल, अम्, n. cottony or flocculent seeds
floating in the air.
—वात-त्विष्, ट्, ट्, ट्, Ved. bril-
liant or radiant with the wind (said of the Maruts).
—वात-थुडा, f. (?) , a gale, a high wind
acute gout
or rheumatism
a disease, a sort of small-pox
a
handsome woman.
—वात-ध्वज, अस्, m. ‘wind-
sign, ‘a cloud.
—वातन्-धम, see Vopa-deva XXVI.
55.
—वात-पित्त, अम्, n. ‘wind-bile, ’ a form of
rheumatism or rheumatic fever.
—वातपित्त-ज, अस्,
आ, अम्, produced by the above disease.
—वात-
पित्तज-शूल, अम्, n. a form of the disease called
शूल.
—वात-पुत्र, अस्, m. ‘son of the wind, ’ N. of
Bhīma
the monkey Hanumat
a cheat, swindler.
—वात-पोथ or वात-पोथक, अस्, m. the Palāśa
tree, Butea Frondosa.
—वात-प्रकोप, अस्, m. (in
medicine) excess of wind.
—वात-प्रबल, अस्, आ,
अम्, (in medicine) having an excess of wind.
—वात-
प्रमी, ईस्, m. f. ‘wind-surpassing, ’ a swift antelope,
(see Gram. 126. f.)
—वात-फुल्ल, अस्, आ, अम्,
‘wind-inflated, ’ swollen or puffed up with wind.
—वात-फुल्लान्त्र (°ल-अन्°), अम्, n. ‘wind-swollen
stomach, ‘flatulence in the bowels, colic.
—वातम्-
अज, अस्, आ, अम्, going towards or against the wind
(अस्), m. a swift antelope.
—वात-मण्डली, f. ‘wind-
circle, ‘a whirlwind.
—वात-मृग, अस्, m. ‘wind-
deer, ‘a swift antelope.
—वात-रंह, अस्, आ, अम्,
or वात-रंहस्, आस्, आस्, अस्, having the impetuosity
of the wind, swift as the wind.
—वात-रक्त, अम्,
n. acute gout or rheumatism (ascribed to a vitiated
state of the ‘wind and blood’).
—वातरक्त-घ्न,
अस्, m. ‘destroying or curing the disease Vāta-rakta, ’
a plant or shrub (= कुक्कुर, commonly called Ku-
kurmurā).
—वातरक्तारि (°त-अरि), इस्, m. ‘enemy
of Vāta-rakta, ‘a plant, Menispermum Glabrum (=
पित्त-घ्नी).
—वात-रङ्ग, अस्, m. the fig-tree (= अश्-
वत्थ).
—वात-रूष, अस्, m. [cf. rt. रूष्], a gale,
storm
the rainbow
a bribe.
—वात-रोग, अस्, m.
‘wind-disease, ’ rheumatism, gout.
—वातरोगिन्, ई,
इणी, इ, afflicted with gout or rheumatism, rheumatic.
—वातर्द्धि (°त-ऋद्°), इस्, m. a sort of cup made
of wood and iron or a vessel made of wood with
an iron stand
a mace, a club or stick bound with
iron.
—वात-वत्, आन्, अती, अत्, windy, gusty.
—वात-
वलासक, अस्, m. nervous fever (?) .
—वात-वस्ति,
इस्, f. suppression of urine.
—वात-विकार, अस्, m.
disease of the wind, rheumatism.
—वात-वृद्धि,
इस्, f. swelled testicle.
—वात-वेग, अस्, m. ‘fleet as
wind, ‘N. of a son of Dhṛta-rāṣṭra.
—वात-वैरिन्,
ई, m. ‘enemy of wind-disease, ’ the castor-oil tree,
&c.
[cf. वातारि।]
—वात-व्याधि, इस्, m. any mor-
bid affection of the wind.
—वातव्याधि-चिकित्सा,
f. the cure of the above disease.
—वातव्याधि-नि-
दान, अम्, n. the cause of the above disease.
—वात-
शीर्ष, अम्, n. ‘wind-source, ’ the lower belly.
—वा-
त-शूल, अम्, n. ‘wind-pain, ’ colic with flatulence.
—वात-शोणित, अम्, n. acute gout or rheumatism
(ascribed to a vitiated state of ‘the wind and blood’).
—वात-सह, अस्, आ, अम्, suffering from wind-
disease, gouty, rheumatic
bearing wind, able to
resist gusts and gales.
—वात-सारथि, इस्, m. ‘hav-
ing the wind for a charioteer, ‘Agni or Fire.
—वा-
त-स्कन्ध, अम्, n. the part of the atmosphere
where the wind blows.
—वात-स्वन, अस्, आ, अम्,
sounding or roaring like the wind.
—वात-हन्, आ,
घ्नी, अ, = वात-घ्न, q. v.
—वाताट (°त-अट), अस्,
m. ‘wind-goer, ’ a horse of the sun
an antelope.
—वा-
ताण्ड (°त-अण्°), अस्, m. a disease of the testicles.
—वातातिसार (°त-अत्°), अस्, m. dysentery produced
by vitiated wind.
—वाताद (°त-आद), अस्, m. a kind
of fruit tree.
—वातानुलोमन (°त-अन्°), अम्, n.
forcing the wind in the right direction or downwards
(as in inflating the lungs).
—वाता-पर्जन्या, m. du.,
Ved. the gods Vāta and Parjanya (who are invoked
together in Ṛg-veda X. 66, 10, &c.).
—वातापि
(°त-आपि?), इस्, m., N. of an Asura (devoured by
Agastya).
—वातापि-द्विष्, ट्, or वातापि-सूदन, अस्,
or वातापि-हन्, आ, m. ‘destroyer of the Asura Vā-
tāpi, ‘epithet of the Muni Agastya.
—वाताप्य (°त-
आप्°), अस्, आ, अम्, Ved. swelling or filling with air or
wind, fermenting
(अम्), n. fermentation
water
Soma
(according to Sāy. on Ṛg-veda IX. 93, 5 =
उदक।)
—वातामोदा (°त-आम्°), f. musk.
—वाताय
(°त-अय), अम्, n. ‘wind-going, ’ a leaf.
—वातायन
(°त-अय्°), अम्, n. ‘wind-passage, air-passage, ’ a window,
air-hole, loop-hole
a porch, portico
a covered shed,
pavilion
(अस्), m. a horse
a patronymic of Anila
(author of the hymn Ṛg-veda X. 168)
of Ula
(author of the hymn Ṛg-veda X. 186).
—वातायन-
स्थ, अस्, आ, अम्, standing or being at the window.
—वातायु (°त-अयु), उस्, m. an antelope, deer.
—वातारि (°त-अरि), इस्, f. ‘enemy of wind-disease, ’
the castor-oil tree
a plant, Asparagus Racemosus.
—वाताली (°त-आली), f. a whirlwind, gale.
—वाताश्व
(°त-अश्°), अस्, m. a swift horse or one of good breed.
—वातासह (°त-आस्°), अस्, आ, अम्, suffering from
wind-disease, rheumatic, gouty.
—वाताहत (°त-
आह्°), अस्, आ, अम्, stirred or shaken by the wind
struck by wind-disease, affected by rheumatism.
—वाताहत-नौ, नौस्, f. a ship tossed by the
winds.
—वाताहति (°त-आह्°), इस्, f. ‘wind-stroke, ’ a
violent gust of wind, the action of the wind
an
attack of rheumatism or gout, occurrence of arthritic
pains.
—वातेश्वर-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—वातोन (°त-ऊन), अस्, आ, अम्, deficient in wind
or the windy humor
(आ), f., N. of a plant (= गो-
जिह्वा).
—वातोपजूत (°त-उप्°) or वातोपधूत
(°त-उप्°), अस्, आ, अम्, Ved. raised by the wind.
वात 2. वात, अस्, आ, अम् (fr. rt. 1. वन्
for
1. वात see p. 899, col. 1), = वनित, solicited, wished
for, &c.
3. वात, अस्, आ, अम् (often identified with 1. वात,
p. 899, col. 1), dried, withered.
Macdonell
English
वात 1. vā́-ta [pp. √ 1. vā, blow: with change 🞄of accent
cp. márta],
m.
 wind
god of wind 🞄(pl. the Maruts)
air, wind as one of the humours 🞄of the body
disorder caused by wind.
वात 2. vā-ta, pp. of √ 3. vā
& of √ 2. vā (—°).
Benfey
English
वात वात, i. e. वान्त्, ptcple. pres. of
वा + अ,
m.
1. Air, wind, Vikr. d. 25
breeze, 67, 3.
2. Rheumatism, gout,
Śṛṅgārat. 14.
--
Comp.
अ-, (m. or
n.
 ),
absence of wind, quiet, Lass. 97, 11 =
Rigv. vi. 64, 4.
अनु-,
m.
 the windward
side
°ते, loc. to the windward, Man. 3, 203.
निर्वात, i. e.
निस्-,
I.
adj.
 1. not windy,
calm. 2. sheltered from the wind, Hit.
80, 20.
II.
m.
 absence of wind, Pañc.
iii. d. 54. पुरोवात, i. e.
पुरस्-,
m.
 east
wind, Vikr. d. 81.
पूति-,
m.
 a fart,
Bhāg. P. 5, 5, 30.
प्रति-, see s. v. -- Cf. Lat. ven-
tus
Goth. vinds
A.S. wind
O.H.G.
wetar
A.S. weder (cf. वातर)
ἐτώσιος.
Hindi
Hindi
(पु) हवा
Apte Hindi
Hindi
वात
भू* क* कृ* - वा + क्त
बही हुई
वात
भू* क* कृ* - -
"इच्छित या अभीष्ट, प्रर्थित"
वातः
पुं*
 - -
"हवा, वायु"
वातः
पुं*
 - -
"वायु का देवता, वायु की अधिष्ठात्री देवता"
वातः
पुं*
 - -
शरीर के तीन दोषों में से एक
वातः
पुं*
 - -
"गठिया, सन्धिवात"
वात
वि* - वा+क्त
हवा से उड़ाया हुआ
वात
वि* - वा+क्त
"इच्छित, अभिलाषित"
वातः
पुं*
 - वा+क्त
वायु
वातः
पुं*
 - वा+क्त
वायु की अधिष्ठात्री देवता
वातः
पुं*
 - वा+क्त
शरीर के तीन दोषों में से एक
वातः
पुं*
 - वा+क्त
गठिया
वातः
पुं*
 - वा+क्त
जोड़ों की सूजन
वातः
पुं*
 - वा+क्त
"वायु सरना, शरीर से वायु का निकलना"
L R Vaidya
English
vAta {% (I) a. (f. ता) %} 1. Blown
2. wished for, solicited.
vAta {% (II) m. %} 1. Air, wind, R.i.38, Megh.i.31
2. the deity that presides over wind
3. wind considered as one of the three humours of the body
4. gout, rheumatism.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
वात v. r. वा.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
vāta, nt. (otherwise m.), wind: vātāni Mv 〔i.7.8〕 (prose).
Lanman
English
vā́ta, m.
—1. wind
air
—2. Vāta, god
of the wind. [√1vā, ‘blow’: acct,
1176c: cf. Icelandic Ōð-inn, AS. Wōd-en,
Old High Ger. Wuot-an, names of the
highest Germanic god, Odin: the name
still lives in the Eng. Wednes-day, AS.
Wōdn-es dæg: some connect Wōden w.
√vat, ‘inspire, excite.’]
Kridanta Forms
Sanskrit
वा (वा॒ गतिगन्धनयोः - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = वानम्
अनीयर् = वानीयः - वानीया
ण्वुल् = वायकः - वायिका
तुमुँन् = वातुम्
तव्य = वातव्यः - वातव्या
तृच् = वाता - वात्री
क्त्वा = वात्वा
ल्यप् = प्रवाय
क्तवतुँ = वातवान् - वातवती
क्त = वातः - वाता
शतृँ = वान् - वान्ती / वाती
वात (वा꣡त꣡ सुखसेवनयोः - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = वातनम्
अनीयर् = वातनीयः - वातनीया
ण्वुल् = वातकः - वातिका
तुमुँन् = वातयितुम्
तव्य = वातयितव्यः - वातयितव्या
तृच् = वातयिता - वातयित्री
क्त्वा = वातयित्वा
ल्यप् = प्रवात्य
क्तवतुँ = वातितवान् - वातितवती
क्त = वातितः - वातिता
शतृँ = वातयन् - वातयन्ती
शानच् = वातयमानः - वातयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वात्
मूलधातुः:
 वात
धात्वर्थः:
 सुख-सेवनयोः (प्रीतिसेवनयोरित्येके)
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 वातयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 अदन्तः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
वात सुख, सेवनयोः
- वातयति अववातत् 327
Sanskrit Tibetan
Tibetan
grang rlung
वात
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वायुः समीरसमिरौ पवनाशुगौ नभःश्वासो नभस्वदनिलश्वसनाः समीरणः ।
वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः कम्पाङ्कनित्यगतिगन्धवहप्रभञ्जनाः ॥ ११०६ ॥
मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महाबलः ।
मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झञ्झा स वृष्टियुक् ॥ ११०७ ॥
-wordlist-
वायु (पुं), समीर (पुं), समिर (पुं), पवन (पुं), आशुग (पुं), नभःश्वास (पुं), नभस्वत् (पुं), अनिल (पुं), श्वसन (पुं), समीरण (पुं), वात (पुं), अहिकान्त (पुं), पवमान (पुं), मरुत् (पुं), प्रकम्पन (पुं), कम्पाङ्क (पुं), नित्यगति (पुं), गन्धवह (पुं), प्रभञ्जन (पुं), मातरिश्वन् (पुं), जगत्प्राण (पुं), पृषदश्व (पुं), महाबल (पुं), मारुत (पुं), स्पर्शन (पुं), दैत्यदेव (पुं), झञ्झा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पवन
पवन, श्वसन, वायु, मरुत्, अनिल, मारुत, जगत्प्राण, पृषदश्व, पवमान, प्रभञ्जन, स्पर्शन, वात, नभस्वत्, मातरिश्वन्, समीर, समीरण, सदागति, गन्धवह, हरि, महाबल
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।
पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
नभस्वान्मातरिश्वा च समीरश्च समीरणः ।
सदागतिर्गन्धवहो हरिः प्रोक्तो महाबलः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.75
page 0010
नाममाला
Sanskrit
पवन, पवमान, वायु, वात, अनिल, मरुत्, समीरण, गन्धवाह, श्वसन, सदागति, नभस्वत्, मातरिश्वन्, चरण्यु, जवन, प्रभञ्जन
पवनः पवमानश्च वायुर्वातोऽनिलो मरुत् ।
समीरणो गन्धवाहः श्वसनश्च सदागतिः ॥ ६२ ॥
नभस्वान् मातरिश्वा च चरण्युर्जवनस्तथा ।
प्रभञ्जनः अस्य पर्यायपुत्रौ भीमाञ्जनात्मजौ ॥ ६३ ॥
verse 0.1.1.62
page 0033
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
य, वात, यम
मा मातरि तथा लक्ष्म्यां यस्तु वाते यमेऽपि च ॥ ३५ ॥
verse 1.1.1.35
page 0121
व, वात, वरुण, रुद्र, सान्त्वन
वो वाते वरुणे रुद्रे सान्त्वने वाऽव्ययः पुनः ॥ ३९ ॥
verse 1.1.1.39
page 0122
Mahabharata
English
Vāta^1 = Vāyu, q.v.--Do.^2 = Śiva (1000 names^2).
पुराणम्
English
वात / VĀTA. One of the saptarṣis (seven hermits) of the manvantara (Age of the manu) of manu svārociṣa. In this age of the manu the Devendra was vipaścit. The saptarṣis of that Age of the manu were Ūrja, Stamba, prāṇa, vāta, vṛṣabha, Niraya and Parīvān. (viṣṇu purāṇa, aṁśa 3, Chapter 1).
Vedic Reference
English
Vāta is the regular word for ‘wind’ in the Rigveda^1 and
later.^2 Five winds are mentioned.^3 In one passage^4 Zimmer^5
sees a reference to the north-east monsoon. Cf. Salilavāta.
1) i. 28, 6
ii. 1, 6
38, 3
iii. 14, 3,
etc.
2) Av. iv. 5, 2
v. 5, 7
xii. 1, 51, etc.
3) Taittirīya Saṃhitā, i. 6
1, 2
Kāṭhaka Saṃhitā, xxxii. 6.
4) Rv. v. 53, 8.
5) Altindisches Leben, 45, who compares
also Rv. x. 137, 2, which refers to two
winds.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वात, त् क गतिसेषयोः । सुखे । इति कविकल्प-द्रुमः ॥
(अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।)अववातत् । त्रयोऽर्थाः । रमानाथस्तु गति-सुखसेवयोरिति मत्वा गतौ सुखं गतिसुखम् ।वातयति पान्थं वातः गच्छन्तं सुखयतीत्यर्थः ।इत्याह । सुखसेवनयोरिति जौमराः । इतिदुर्गादासः ॥
वातः,
पुं,
 (वातीति । वा + क्तः ।) पञ्च-भूतान्तर्मतचतुर्थभूतः । वातास इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । गन्धवहः २ वायुः ३ पवमानः ४महाबलः ५ पवनः ६ स्पर्शनः ७ गन्धवाहः ८मरुत् ९ आशुगः १० श्वसनः ११ मातरिश्वा १२नभस्वान् १३ मारुतः १४ अनिलः १५ समी-रणः १६ जगत्प्राणः १७ समीरः १८ सदागतिः१९ जीवनः २० पृषदश्वः २१ तरस्वी २२ प्रभ-ञ्जनः २३ प्रधावनः २४ अनवस्थानः २५ धूननः२६ मोटनः २७ खगः २८ । अस्य गुणाः ॥
स्वैरत्वम् । लघुत्वम् । शीतत्वम् । रूक्षत्वम् ।सूक्ष्मत्वम् । संज्ञानकत्वम् । स्तोककारित्वञ्च ।तस्य कोपकारणं यथा । माधुर्य्यान्नभक्षणम् ॥
साभ्रकालः । अपराह्णकालः । प्रत्यूषकालः ॥
अन्नजीर्णसमयश्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
रोगविशेषः । यथा । अथ वातव्याध्यधिकारः ॥
तत्र वातव्याधीनां सामान्यतो विप्रकृष्टनिदाना-न्याह ।“कषायकटुतिक्तकप्रमितरूक्षलध्वन्नतःपुरःपवनजागरप्रतरणाभिघातश्रमैः ।हिमादनशनात्तथा निधुवनाच्च धातु क्षयात्मलादिरपधारणात् मदनशोकचिन्ताभयैः ॥
अतिक्षतजमोक्षणात् गदकृतातिमांसक्षया-दतीव वमनान्नृणामतिविरेचनादामतः ।पयोदसमये दिनक्षणदयोस्तृतीयांशयो-र्ज्जरामतिगतेऽशिते शिशिरसंज्ञकालेऽपि च ॥
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वानिलो बली ।करोति विविधान् रोगान् सर्व्वाङ्गैकाङ्गसंश्र-यान् ॥
”प्रमितञ्चात्र वैपरीत्ये प्रोपसर्गस्तेन अपरिमित-मित्यर्थः । प्रकर्षेण मितमत्यल्पं वा लघ्वन्न-मतिपुराणं शाल्यादि । कतिचिदन्नानि नवा-न्यपि वातलानि । यत आह । गुणरत्नमाला-याम् ।नीवारस्त्रिपुटः सतीनचणकश्यामाकमुद्गाढकी-निष्पावाश्च मकुष्टकश्च वरटा मङ्गल्यकःकोद्रवः ॥
एते वातकरा इति शेषः । नीवारः प्रसाधिकातीनी इति लोके । त्रिपुटः यसारी । सतीनःकलायः । निष्पावो राजमाषः । वोडा इतिलोके । मकुष्टकः मोडः इति लोके । वरटावरटिका वररै इति लोके । मङ्गल्यकः मसूरीइति लोके । पुरःपवनः प्राग्वातः । आमतःआमेन मार्गावरणात् । यत उक्तम् ।वायोर्द्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन चेति ।पयोदसमये वर्षासु । जरामतिगतेऽशिते भुक्ते-ऽतीव जीर्णताङ्गते । देहे स्रोतांसीत्यादिनासंप्राप्तिरुक्ता । कषायादिभिर्हेतुभिर्व्वर्षादौसमये हेतुभूते बली अनिलः प्रवृद्धो वायुःकरोति विविधान् रोगान् । ते रोगाः कथ्यन्ते ।“शिरोग्रहोऽल्पकेशत्वं जृम्भात्यर्थं हनुग्रहः ।जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता ॥
वाचालता प्रलापश्च रसानामनभिज्ञता ।वाधिर्य्यं कर्णनादश्च स्पर्शज्ञत्वं तथार्द्दितम् ॥
मन्यास्तम्भोऽत्र गणितो बाहुशोषोपबाहुकः ।चर्व्विता चैव विश्वाची ऊर्द्ध्ववात उदीरितः ॥
आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रत्यष्ठीला ।तूणी च प्रतितूणी च वह्निवैषम्यमेव च ॥
आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च ।मुहुश्च मूत्रलं मूत्रनिग्रहो मलगाढता ।पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परः ॥
कलापखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा ।क्रोष्टुशीषककल्यौ च वातकण्टक एव च ॥
पादहर्षः पाददाहः आक्षेपो दण्डकाभिधः ।वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः ॥
अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः ।आन्तरश्च तथा बाह्यौ धनुर्वातश्च कुब्जकः ॥
अपतन्त्रोपतानश्च पक्षाघातोऽखिलाङ्गकः ।कम्पः स्तम्भो व्यथा तोदो भेदश्च स्फुरणं तथा ॥
रौक्षं काश्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च शैत्यं लोम्नाञ्च हर्ष-णम् ।अङ्गमर्द्वोऽङ्गविभ्रंशः शिरासङ्कोच एव च ॥
अङ्गशोषश्च भीरुत्वं मोहश्चञ्चलचित्तता ॥
निद्रानाशः स्वेदनाशो बलहानिस्तथैव च ।शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिश्रमः ॥
एत एवाशीतिसंख्या रोगा योगेन रूढितः ।वातव्याधीति नामानो मुनिभिः परि-कीर्त्तिताः ॥
”एत एव शिरोग्रहादय एव । योगेन वातेन ।वाताद्वा व्याधिर्व्वातव्याधिरिति निरुक्त्या तदावातज्वरादिष्वपि प्रसङ्गः स्यादत आहरूढितः प्रसिद्धितः । शिरोग्रहादयोऽशीतिरेववातव्याधिसंज्ञा प्रसिद्धा न तु वातज्वरादयः ॥
* ॥
अथ वातव्याधिनां सामान्यचिकित्सामाह ।“मधुरलवणसाम्लस्निग्धनस्योष्णनिद्रागुरुरविकरवस्तिस्वेदसन्तर्पणानि ।दहनजलदसेकाभ्यङ्गसंमर्द्दनानिप्रकुपितपवमानं शान्तमेतानि कुर्य्युः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अपि च ।“बलपुष्टिकराण्येव वायुबीजं निशामय ।भोजनानन्तरं सद्यो गमनं धावनं तथा ॥
छेदनं वह्नितापश्च शश्वद्भ्रमणमैथुनम् ।वृद्धस्त्रीगमनञ्चैव मनःसन्ताप एव च ॥
अतिरूक्षमनाहारं युद्धं कलह एव च ।कटुवाक्यं भयं शोकः केवलं वायुकारणम् ॥
आज्ञाख्यचक्रे तज्जन्म निशामय तदौषधम् ॥
पक्वरम्भाफलञ्चैव सवीजं शर्करोदकम् ।नारिकेलोदकञ्चैव सद्यस्तक्रं सुमिष्टकम् ॥
माहिषन्दधि मिष्टञ्च केवलं वा सशर्करम् ।सद्यःपर्य्युषितान्नञ्च सौवीरं शीतलोदकम् ॥
पक्वतैलविशेषश्च तिलतैलञ्च केवलम् ।लाङ्गलीतालखर्ज्जूरमस्तमामलकीद्रवम् ॥
शीतलोष्णोदकस्नानं सुस्निग्धचन्दनद्रवम् ।स्निग्धपद्मपत्रतल्पं सुस्निग्धव्यजनानिलम् ॥
एतत्ते कथितं वत्से सद्यो वातप्रणाशनम् ।वायवस्त्रिविधाः पुंसां क्लेशसन्तापकामजाः ॥
”इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १६ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“विल्वाग्निमन्थश्योनाकपाटलापारिभद्रकम् ।प्रसारण्युग्रगन्धा च बृहती कण्टकारिका ॥
वला चातिवला रास्ना श्वदंष्ट्रा च पुनर्नवा ।एरण्डशारिवा पर्णीगुडत्तीकपिकच्छवः ॥
एषां दशपलिकान् भागान् क्वाथयेत् सलिले-ऽमले ।तेन पादावशेषेण तिलं पात्रे विपाचयेत् ॥
आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।शतावरीरसञ्चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् । * ।द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामितच्छृणु ॥
शतपुष्पा देवदारु शालपर्णी वचागुरुः ।कुष्ठमांसी सैन्धवञ्च पलमेकं पुनर्नवा ॥
पाने नस्ये तथाभ्यङ्गे तैलमेतत् प्रदापयेत् ।हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च गण्डमालाञ्च नाशयेत् ॥
अपस्मारं वातरक्तमायुष्मांश्च पुमान् भवेत् ।गर्भमश्वतरी विन्द्यात् किं पुनर्मानुषी शिव ॥
अश्वानां वातभङ्गानां कुञ्जराणां नृणां तथा ।तैलमेतत् प्रदातव्यं सर्व्ववातविकारिणाम् ॥
”पुनश्च ।“पलद्धयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम् ।पञ्चप्रस्थं त्वारनालं तैलप्रस्थं पचेत्ततः ।ग्रहगृह्यप्लवप्लीहसर्व्ववातविकारनुत् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
(तथास्य गुणादयः ।“वातस्तु रुक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविषदा-स्तस्य रौक्ष्याद्वातला रुक्षा पचिताल्पशरीराःप्रततरुक्षक्षामभिन्नसक्तजर्ज्जरस्वराः जागरू-काश्च लघुत्वाच्च लघुचपलगतिचेष्टाहारव्यव-हाराः चलत्वादनवस्थितसन्ध्यस्थिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरः स्कन्धपाणिपादाः बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः शीघ्रत्वात् शीघ्रसमारम्भक्षोभ-विकाराः शीघ्रोत्त्रासरागविरागाः श्रुत-ग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च शैत्यात् शीतासहिष्णवःप्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः पारुष्यात् परुष-केशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाङ्गा वैष-द्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनःत एवं गुणयोगात् वातलाः प्रायेणाल्पबला-श्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाधन्याश्च ।”इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
अथास्यवृद्धिक्षयलक्षणं यथा ।“तत्र वातवृद्धौ त्वक् पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्णगात्रस्फुरणमुष्णकामिता निद्रानाशोऽल्पबलत्वंगाढवर्च्चस्त्वञ्च ।”“तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताल्पवाक्त्वमल्पहर्षोमूढसंज्ञा च ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने पञ्च-दशेऽध्याये ॥
* ॥
स्थानविशेषेऽवस्थितस्यास्यचिकित्सा यथा, --“विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः ।आमाशयस्थे शुद्धस्य यथा दोषहरी क्रिया ॥
आमाशयगते वाते छर्द्दिताय यथाक्रमम् ।देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ॥
”“पक्वाशयगते वाते हितं स्ने हविरेचनम् ।वस्तयः शोघनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः ॥
”स्ने हलवणम् ।“स्नुहीलवणवार्त्ताकुस्नेहान् छन्ने घटे दहेत् ।गोमयैः स्ने हलवणं तत्परं वातनाशनम् ॥
कार्य्यो वस्तिगते चापि विधिर्वस्तिविशोधाः ।त्वङ्मांसासृक्शिरा प्राप्ते कुर्य्यार्च्चासृग्विमोक्षणम् ॥
स्नेहोपनाहाग्निकर्म्मबन्धनोन्मर्द्दनानि च ।स्नायुसन्ध्यस्थि संप्राप्ते कुर्य्याद्वाते विचक्षणः ॥
स्वेदाभ्यङ्गावगाहांश्च हृद्यञ्चान्नन्त्वगाश्रिते ।शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम् ॥
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च ।बाह्याभ्यन्तरतः स्ने हैरस्थिमज्जगतं जयेत् ॥
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम् ।विवद्धमार्गं शुक्रन्तु दृष्ट्वा दद्याद्बिरेचनम् ॥
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानाञ्चापि शुष्यताम् ।सितामधुककाश्मर्य्यैर्हितमुत्थापने पयः ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातव्याध्यधिकारः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वात गतौ सेवायां सुखीकरणे च
सक०
 अद० च०
उभ०
 सेट् ।वातयति ते अववातत् त ।
वात
पु०
 वा--क्त । स्पर्शमात्रविशेषगुणके भूतभेदे १ पवने अमरः ।अनिलशब्दे १६४ पृ० दृश्यम् । २ देहस्थे धातुभेदे च ।६ गन्तरि
त्रि०
 । जारे ५ धृष्टनायके च “प्रभातवाताहतीति” भट्टिः । ६ वातजन्ये रोगभेदे भावप्र० यथा“कषायकटुतिक्तकप्रमितरूक्षलघ्वन्नतः पुरःपवनजा-गरप्रतरणाभिघातश्रमैः । हिमादनशनात् तथा नि-क्षुवनाच्च धातुक्षयात् मलादिरयधारणात् मदनशोकचिन्ताभयैः । अतिक्षतजमोक्षणात् गदकृतातिमांसक्षयादतीव वमनान् नृणामतिविरेचनादामतः । पयोद-समये दिनक्षणदयोस्तृतीयांशयोर्जरामतिगतेऽशितेशिशिरसंज्ञकालेऽपि च । देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूर-यित्वाऽनिलो वली । करोति विविधान् रोगान् सर्वाङ्गै-काङ्गसंश्रयान्” । प्रमितञ्चात्र वैपरीत्ये प्रापसर्गस्तेनअपरिमितमित्यर्थः । प्रकर्षेण मितमत्यल्पं वा लघ्वन्नम्अतिपुराणं शाल्यादि । कतिचिदन्नानि नवान्यषिवातलानि यत आह गुणरत्नमालायाम् “नीवार-स्त्रिपुटः सतीनचणकः श्यामाकमुद्गाढकीनिष्पावाश्चमकुष्ठकश्च वरठामङ्गल्यकः कीद्रवः” । एते वातकरा इतिशेषः । नीवारः प्रसाधिका (चीना) इति लोके । त्रि-पुटः (खसारी) । सतीनः कलायः । निष्पावो राज-माषः । (वरवटी) इति लोके । मकुष्टकः (माढा) इतिलोके । वरठा वरटिका (वररै) इति लोके । मङ्गल्यकः(मसूरी) इति लोके । पुरःपवनः प्राग्वातः, आ-मतः आमेन मार्गावरणात् । यत उक्तम् वायोर्द्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन चेति” । पयोदसमयेवर्षासु । जरामतिगतेऽशिते भुक्तेऽजीर्णताङ्गते ।देहे स्रोतांसीत्यादिना संप्राप्तिरुक्ता । कषायादिभि-र्हेतुभिर्वर्षादौ समये हेतुभते बली अनिलः प्रवृद्धो वायुःकरोति विविधान् रोगान् । ते रोगाः कथ्यन्ते “शिरो-ग्रहोऽल्पकेशत्वं जृम्भात्यर्थं हनुग्रहः । जिह्वास्तम्भोगद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता । वाचालता प्रलापश्चरसानामनभिज्ञता । बाधिर्य्यं “कर्णनादश्च स्पर्शाज्ञत्वंतथार्दितम् । मन्यास्तम्भोऽत्र वणितो बाहुशोषोपना-डकः । चर्विता चैव विक्षाची ऊर्द्धवात उदीरितः ।आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रत्यष्ठीला । “तूणी चप्रतितूणी च वह्निवैषम्यमेव च । आटोपः पार्श्वशूलञ्चत्रिकशूलं तथैव च । मुहुश्च मूत्रलं मूत्रनिग्रहो मल-गाढता । पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परम् ।कलापखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा । क्रोष्ठुशीर्षकखल्यौ च वातकण्टक एव च । पादहर्षो पाददाहआक्षेपो दण्डकाभिधः । वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः । अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधःस्मृतः । आन्तरश्च तथा याह्यो धनुर्वातश्च कुब्जकः ।अपतन्त्रोपतानश्च पक्षाघातोऽखिलाङ्गकः । कम्पस्तम्भोव्यथातीदो भेदश्च स्फुरणं तथा । रौक्ष्यं कार्श्यञ्चकार्ष्ण्यञ्च सैत्यं लोम्नाञ्च हर्षणम् । अङ्गमर्द्दोऽङ्ग-विभ्रंशः सिरासङ्कीच एव च । अङ्गशेषाश्च भीरुत्वंमोहश्चञ्चलचित्तता । निद्रानाशः स्वेदनाशो वलहानि-स्तथैव च । शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परि-श्रमः । एत एवाशीतिसंख्यारोगा योगेन रूढितः ।बातव्याधीतिनामानो मुनिमिः परिकीर्त्तिताः” । एतएव शिरोग्रहादय एव । योगेन वातेन वाताद्व्या-धिर्वातव्याधिरिति निरुक्त्या तदा वातज्वरादिष्वपिप्रसङ्गः स्यादत आह रूढितः प्रसिद्धितः शिरोग्रहा-दयोऽशीतिरेव वातव्याधिसंज्ञाः प्रसिद्धा न तु वातज्वरा-दयः” । तल्लक्षणादिकं तत्र दृश्यम् ।
धातुवृत्तिः
Sanskrit
वात (अर्थः) सुख, सेवनयोः
गतिसुखसेवनेष्वित्येके ( वातयति ) 340
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वात सुखसेवनयोः”@} 2 कथादिः, अदन्तश्च।
‘-- गतिसुखसेवनयोः’ इति क्षीरस्वामी।
‘-- गतिसुखसेवनेषु’ इत्येके।
‘-- गतिसुखसेचनयोः’ इति काशकृत्स्नः।
3 वातकः-तिका, विवातयिषकः-षिका
वातयिता-त्री, विवातयिषिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि चौरादिककालयतिवत् 4 ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५८९)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८८३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[२। ‘-- सुखसेवनयोः’ इति धातुप्रदीपधातुवृत्तिबालमनोरमादिषु।]]
04
=>
 (१८५)
Capeller
German
वा॑त (s. 3. वा)
m.
 Wind o. der Gott des
Windes, Luft
Wind (als Krankheitssymptom).
Grassman
German
(vāta), Part. von van s. d.
vā́ta, m. [von 1. vā], 1〉 Wind
2〉 Gott des Windes. Oft mit dem Verb 1. vā verbunden s. d. Adjektiven: ácyuta, abhiprī́, iṣirá, jūtá, dódhat, dhúni, dhrájat, dhrájimat, párijman, mayobhū́, svayúj.
-a 2〉 {963, 3}
{1012, 2}. _{1012, 3}.
-as 1〉 {28, 6}
{29, 6}
{34, 7}
{79, 1}
{116, 1}
{148, 4}
{163, 11}
{180, 6}
{229, 2}
{303, 10}
{313, 12}
{315, 4}
{432, 7}. _{432, 8}
{519, 2}
{603, 2}
{849, 4}
{857, 9}
{886, 11}
{894, 5}
{921, 2}
{928, 2}
{951, 8}
{954, 2}
{968, 4}
{995, 1}. — 2〉 {89, 4}
{161, 14}
{395, 4}
{400, 4}
{551, 4}
{556, 6}
{1012, 1}
{1023, 4}.
-as [váatas zu sprechen] 2〉 {186, 10}.
-am 1〉 {205, 3}
{334, 3}
{842, 3}
{918, 13}. — 2〉 {890, 3}
{967, 5}.
-āya 2〉 {994, 4}.
-asya 1〉 ábhvam {24, 6}
vartaním {25, 9}
pathíābhis {248, 3}
medím {303, 11}
pátman {359, 7}
{395, 3}
prajavás {549, 8}
práthasas {915, 11}
dhrā́jiā {923, 13}
dhrā́jim {962, 2}
ójas {1019, 8}
dichterisch in 2 hinüberspielend: manoyújas {51, 10}
suyújas váhiṣṭhān {121, 12}
hários {312, 11}
áśvais {175, 4}
áśvān {385, 10}. — 2〉 parṇínā {621, 11}
áśvā {848, 4}. _{848, 5}
áśvas {962, 5}
ráthasya {994, 1}
viṣṭhā́s {994, 2}.
-asya [váatasya zu sprechen] 1〉 2〉 áśvā {174, 5}.
-e 1〉 {660, 1} agnís vánā‿iva 〰 íd.
-au [du.] 1〉 dvā́v imaú 〰 {963, 2}.
-ā [du.] 1〉 〰 ‿iva ajuryā́ {230, 5}.
-āsas 1〉 {904, 2}. _{904, 3}.
-ās 1〉 {90, 6}
{187, 4}
{318, 4}
{437, 4}
{734, 2}
{743, 3}
{941, 4}
{945, 2}
{1018, 8}.
-ān 1〉 {64, 5}
{323, 2}
{412, 7}
{962, 3}.
-ais 1〉 {192, 6} tuám (agne) 〰 aruṇaís yāsi.
vā́ta:
-as 2〉 {638, 9}
-as (váatas) 1〉 {809, 52}
2〉 {984, 1}
-āya 2〉 {299, 6}
-asya 1〉 sárgas {263, 11}
ityā́s {552, 3}.
Burnouf
French
वात वात
m.
 (वा) vent.
L'air vital, un des fluides
qui circulent dans le corps.
Refroidissement, rhumatisme, goutte.
Lat. ventus
angl. wind.
वातक
m.
 marsilea quadrifolia.
वातकिन् a. (sfx. किन्) rhumatisant, goutteux.
वातकुम्भ
m.
 partie du front de l'éléphant entre les sinus
frontaux.
वातकेतु
m.
 poussière.
वातकेलि
m.
 jouet du vent
entretien amoureux
marques des
ongles sur la peau d'un amant.
वातगामिन्
m.
 (गम्) oiseau.
वातगुल्म
m.
 grand vent, rafale.
Rhumatisme, goutte.
वाततूल
n.
 flocons cotonneux que le vent emporte.
वालथुडा
f.
 (स्थुड्) grand vent, coup de vent
rhumatisme, goutte
sorte de petite vérole.
Belle femme (?).
वातध्वज
m.
 nuage.
वातपुत्र
m.
 [m à
m.
 enfant du vent] voleur [? pirate].
Hanumat.
Bhīma.
वातपोथ
m.
 (पुथ्) le pālāśa, bot.
वातप्रमी
m.
f.
 (प्र
मा) qui égale le vent en
vitesse. -- S.
m.
f.
 antilope.
वातफुल्लान्त्र
n.
 (फुल्ल
अन्त्र) borborygmes, vents,
coliques flatueuses.
वातमज
m.
 (ac. de वात
अज्) antilope.
वातमण्डली
f.
 (मण्डल) tourbillon de vent, cyclone,
ouragan.
वातमृग
m.
 antilope.
वातर a. (sfx. र) venteux, battu des vents.
वातरक्त
n.
 (रक्त sang) rhumatisme, goutte.
वातरक्तारि
m.
 (अरि) menispermum glabrum, bot.
वातरथ
m.
 [le char du vent] nuage.
वातरंहस् a. rapide comme le vent.
वातरायण
m.
 (अयन) pic de montagne
départ d'une
flèche
flèche
scie.
Au fig. homme inconstant, insensé
homme ivre ou enivré par une passion.
Pin à longues feuilles.
वातरूष
m.
 brise, vent frais.
Arc-en-ciel.
Cadeau.
वतरोग
n.
 rhumatisme, goutte.
वातरोगिन् a. goutteux, rhumatisant.
वातर्द्धि
m.
 (ऋद्धि) massue garnie de fer.
Sorte de
vase de bois à pied de fer.
वातल
m.
 (sfx. ल) vent.
Cicer ariètinum ou pois
chiche, bot.
वातलमण्डली
f.
 tourbillon de vent.
वातवत् a. (sfx. वत्) battu du vent
orageux.
वातशीर्ष
n.
 le bas-ventre.
वातशोणित
n.
 cf. वातरक्त।
वातसह a. (सह avec) goutteux, rhumatisant.
वातसारथि
m.
 Agni ou le feu [qui a pour cocher le Vent].
वातस्कन्ध
m.
 la région atmosphérique des vents.
वाताट
m.
 (अट्) un des chevaux du Soleil.
वातापि
m.
 (पा boire) np. d'un Daitya.
वातापिद्विष्
m.
 (द्विष्) Agastya.
वातामोदा
f.
 (आ
मुद्) musc.
वाताय
n.
 (अय, de इ) feuille.
वातायन
n.
 (अय, de इ) fenêtre.
Portique,
pavillon. -- M. cheval [rapide comme le vent].
वातायु
m.
 (अय, de इ
sfx. उ) antilope.
वातारि
f.
 (अरि) ricin
asperge
[qui chasse les vents].
वाताली
f.
 (आली) brise, vent frais.
वाताश्व
m.
 (अश्व) cheval rapide.
वातासह a. cf. वातसह।
Stchoupak
French
वात-
m.
 vent, air, souffle, vents du corps
dieu du Vent.
°क्षोभ-
m.
 vents (maladie), trouble qui en résulte.
°खुड-
m.
 ou nt. pustule.
°चल- a. flottant au vent.
°जव- a. rapide comme le vent.
°पट-
m.
 voile (de navire).
°पति-
m.
 fils de Sattrajit.
°भक्ष- a. qui se nourrit de vent.
°यन्त्र-विमानक- nt. véhicule mis en mouvement par le vent.
°रंह- °रंहस्- a. = °जव-।
°रथ- a. apporté par le vent.
°रशन- (ceint de vent)
m.
 ascète qui va tout nu.
°रुग्ण- a. v. brisé par le vent.
°रेचक-
m.
 coup de vent
qui parle en l'air, bavard.
°वर्ष-
m.
 sg. ou
pl.
 vent et pluie.
°वेग-
m.
 fils de Dhṛtarāṣṭra
de Garuḍa.
°वेटक- v. l. pour °रेचक-।
°सख- a. qui a le vent pour compagnon, ép. du feu.
°सह- a. qui résiste au vent (navire).
°स्कन्ध-
m.
 région d'où soufflent les vents (ord. au nombre de 7)
n.
d'un Ṛṣi.
°वातात्म-ज-
m.
 fils du vent, patron. de Hanumant
de Bhīmasena.
वाताधिप-
m.
 = °पति-।
वाताध्वन्-
m.
 fenêtre, soupirail, endroit où l'air peut passer.
वातापि- -इन्-
m.
n.
 d'un Asura dévoré par Agastya.
वातायन- a. qui se meut dans l'air ou au gré du vent
nt. fenêtre,
portique, balcon terrasse
m.
n.
 d'un homme
pl.
 d'un peuple
°गत- a. v. qui est allé ou se trouve à la fenêtre.
वाताली- वातावली-
f.
 tourbillon, ouragan.
वाताश्व-
m.
 cheval rapide comme le vent.
वाताहति-
f.
 violent coup de vent, bourrasque.