| YouTube Channel

वाक्यं (vAkyaM)

 
Apte 1890
English
वाक्यं [वच्-ण्यत् चस्य कः] 1 Speech, words, a sentence, saying, what is spoken
शृणु मे वाक्यं ‘here my words’, ‘hear me’
वाक्ये न संतिष्ठते ‘does not obey’
Śi. 2. 24.
2 A sentence, period (complete utterance of a thought)
वाक्यं स्याद्योग्यताकांक्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः S. D. 6
पदसमूहो वाक्यं Tarka K.
श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा K. P. 10.
3 An argument or syllogism (in logic).
4 A precept, rule, an aphorism.
5 (In astr.) The solar process for all astronomical computations.
Comp.
अर्थः the meaning of a sentence. °उपमा a variety of Upamā according to Daṇḍin
see Kāv. 2. 43.
आलापः conversation, discourse.
खंडनं refutation of an assertion or argument.
पदं a word in a sentence.
पदीयं N. of a work attributed to Bhartṛhari.
पद्धतिः f. the manner of composing sentences, diction, style.
प्रबंधः {1} a treatise, connected composition. {2} the flow of sentences.
प्रयोगः employment of speech, use of language.
भेदः a different assertion, a divergent statement
वाक्यभेदान्बहूनगमत् Mu. 2.
रचना,
विन्यासः arrangement of words in a sentence, syntax.
विशारद a. eloquent, skilled in speech.
शेषः {1} the remainder of a speech, an unfinished or incomplete sentence
सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः V. 3. {2} an elliptical sentence.
Hindi
Hindi
शब्द
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वाक्यं,
क्ली,
 (उच्यते इति । वच् + ण्यत् । “चजोःकु घिण्यतोः ।” ७ । ३ । ५२ । इति कुत्वम् ।शब्दसंज्ञात्वात् “वचोऽशब्दसंज्ञायाम् ।” ७ ।३ । ६७ । इति निषेधो न ।) पदसमुदायः ।इति व्याकरणम् ॥
तिङ्न्तचयः । सुबन्तचयः ।कारकान्विता क्रिया । इत्यमरः । इह श्रुति-लोकयोस्त्रिविधं निरुक्तं वाक्यमुक्तम् । तिङ्-सुबन्तयोश्चयः समुदायः कारकान्विता क्रियाच वाक्यम् । तिङ्शब्देन तिबादीनि साशीति-शतसंख्यकानि वचनानि उच्यन्ते । एवं सुप्-शब्देन स्यादीन्येकविशतिरुच्यन्ते द्वन्द्वात् परंयः श्रूयते लभतेऽसौ प्रत्येकं अभिसम्बन्धमित्यन्त-शब्द उभयोरपि सम्बध्यते । अत्र तिङन्तसमूहोयथा । पचति भवति पाको भवति इत्यर्थः ।एतच्छान्दसमेव । सुबन्तसमूहो यथा । प्रकृति-सिद्धमिदं हि महात्मनाम् । धात्वर्थः क्रियाकारकैः कर्त्त्रादिभिरन्विता सम्बन्धार्था कारका-न्विता अन्वितत्वञ्च क्रियाकारकाणां आकाङ्क्षा-योग्यतासन्निधिवशात् ज्ञेयम् । तिङ्सुबन्तचया-त्मकेऽपि सम्बद्धार्थता बोध्या असम्बद्धार्थस्याप्रयो-गात् अतएव परस्पराभिसम्बन्धः पदसमूहोवाक्यमिति वृद्धाः । कारकान्विता क्रिया यथा ।देवदत्तो ग्रामं गच्छति । इति तट्टीकायांभरतः ॥
* ॥
वाक्यस्वरूपमाह ।“वाक्यं स्यात् योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदो-च्चयः ।वाक्योच्चयो महावाक्यमित्थं वाक्यं द्बिधामतम् ॥
”उक्तञ्च ।“स्वार्थबोधसमाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया ।वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संभूय जायते ॥
”इति ॥
अत्र वाक्यं यथा । शून्यं वासगृहमित्यादि ।महावाक्यं यथा । रामायणमहाभारतरघु-वंशादिः । इति साहित्यदर्पणे २ परिच्छेदः ॥
* ॥
अप्रियवाक्यभाषणनिषेधो यथा, --“न हिंस्यात् सर्व्वभूतानि नानृतञ्च वदेत् क्वचित् ।नाहितं नाप्रियं वाक्यं न स्तेनः स्यात् कदा-चन ॥
* ॥
पाषण्डादिभिर्भाषणनिषेधो यथा, --“पाषण्डिनो विकर्म्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च ।पञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्च्च-येत् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
* ॥
शुभाशुभवाक्यानि यथा, --“नैव राज्येन महता न वै वार्थस्य राशिभिः ।प्राप्यते ज्ञानकथनं परलोकसुभाषितम् ॥
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थभाषितं यत् सुशोभनम् ।वाक्यं मुनिवरैः शान्तैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम् ॥
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् ।वाक्त्यं निरयहेतुत्वात् तदभाषितमुच्यते ॥
संस्कतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा ।अविद्या रागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना ॥
यत् श्रुत्वा जायते पुण्यं रागादीनाञ्च संक्षयः ।निरुद्धमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमतिशोभनम् ॥
”इति वह्निपुराणे वैष्णवधर्म्मे शुद्धिव्रतनामा-ध्यायः ॥
(अत्र वाक्यदोषो यथा, --“वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनमधि-कमनथकमपार्थकं विरुद्धञ्चेति । तत्र हेतूदा-हरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनंभवति यद्वा बह्वपदिष्टहेतुकमेकेन साध्यत हेतुनातच्च न्यूनं एतानि ह्यन्तरेण प्रकृतोऽप्यर्थः ॥
प्रण-श्येत ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दध धारणे”@} 2 3 ‘विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त, 4 इति, ‘अक्रूरो ददते मणिम्।’ इत्यादिषु धारणार्थकत्वात्, ‘दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणः।’ 5 इति निरुक्तवचनाच्च कौशिकादिभिः पठितः ‘दद धारणे, दध दाने’ इति पाठ एव युक्त इति केचित्।
स्पष्टमिदं क्षीरतरङ्गिण्याम्।
तथा हि--‘कौशिकस्तु, ‘दद धारणे, ‘दध दाने’ इति पाठं व्यत्यास्थत्।
‘ददते मणिम्, दधते धनमर्थिभ्यः।’ इति।
युक्तायुक्तत्वे त्वत्र सूरयः प्रमाणम्।
वयं हि मतभेदप्रदर्शनमात्रेणैव कृतार्थाः मुनिमुख्यानां वाक्यं कथङ्कारं विकल्पयामः? वयमपि हि स्खलन्तोऽन्यैः कियन्न उपालप्स्यामहे।” इति क्षीरस्वामी।]] क्विपि 6 सुधत्-सुधद्-सुधधौ-सुधधः
इति रूपाणीति विशेषः।
7 दधनः।
अन्यानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककचतिवत् 8 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८१५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (ऋग्वेदे ७-३३-११)
05
=>
 (निरुक्ते २-२)
06
=>
 [[१। क्विपि, ‘एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः’ (८-२-३७) इति भष्भावः।]]
07
=>
 [[२। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]
08
=>
 (१४४)