| YouTube Channel

वह्निः (vahniH)

 
Apte
English
वह्निः [vahniḥ], [वह्-निः &Uṇ.* 4.53]
Fire
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति Subhāṣ.
The digestive faculty, gastric fluid.
Digestion, appetite.
A vehicle.
The marking-nut plant.
Lead-wort.
A sacrificer, priest.
A god in general.
An epithet of the Maruts.
Of Soma.
A horse.
A draught animal.
The number 'three'.
The mystical
N.
 of the letter र्
रकार.
Comp.
 -उत्पातः an igneous meteor. -कर
a.
igniting.
stimulating digestion, stomachic. -करी Grislea Tomentosa (Mar. धायटी).-काष्ठम् a kind of agallochum. -कोणः the south-east quarter. -कोपः a conflagration.
गन्धः incense.
resin.
गर्भः a bamboo.
the Śamī tree
cf.
 अग्नि- गर्भ. -दीपकः safflower. (-का)
=
 अजमोदा q. v. -धौत
a.
 pure like fire. -नामन्
m.
the marking nut plant.
lead-wort. -पतनम् self-immolation. -बीजम्
gold.
a citron tree.
N.
 of the mystical syllable रम्.-भोग्यम् clarified butter. -मन्थः, -मन्थनः Premna Spinosa (Mar. नरवेल). -मारकम् water. -मित्रः air, wind. -रेतस्
m.
an epithet of Śiva.
gold. -लोह, -लोहक copper. -वधू
f.
Svāhā, the wife of Agni.
The Svāhā Mantra. -वर्णम् the red water-lilly. -वल्लभः resin.
वीजम् gold.
the common lime. -शिखम्
saffron.
saffower
स्यात् कुसुम्भं वह्निशिखं वस्त्ररञ्जकमित्यपि Bhāva
P.
 -शेखरम् saffron. -संस्कारः the religious rite of cremation. -सखः the wind. -संझकः the Chitraka tree. -साक्षिकम्
ind.
 fire being the witness. -सुतः chyle.
Apte 1890
English
वह्निः [वह्-नि] 1 Fire
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति Subhāṣ.
2 The digestive faculty, gastric fluid.
3 Digestion, appetite.
4 A vehicle.
5 The marking-nut plant.
6 Lead-wort.
7 A sacrificer, priest.
8 A god in general.
9 An epithet of the Maruts.
10 Of Soma.
11 A horse.
Comp.
कर a. {1} igniting. {2} stimulating digestion, stomachic.
काष्ठं a kind of agallochum.
गंधः {1} incense. {2} resin.
गर्भः {1} a bamboo. {2} the Śamī tree
cf. अग्निगर्भ.
दपिकः safflower.
नामन् m. {1} the marking nut plant. {2} lead-wort.
भोग्यं clarified butter.
मित्रः air, wind.
रेतस् m. {1} an epithet of Śiva. {2} gold.
लोहं,
लोहकं copper.
वर्णं the red waterlily.
वल्लभः resin.
वीजं {1} gold. {2} the common lime.
शिखं {1} saffron. {2} safflower.
सखः the wind.
संज्ञकः the Citraka tree.
Hindi
Hindi
आग (पूजा के लिए)
Apte Hindi
Hindi
वह्निः
पुं*
 - वह् + निः
अग्नि
वह्निः
पुं*
 - -
"पाचनशक्ति, आमाशय का रस"
वह्निः
पुं*
 - -
"हाज़मा, भूख लगना"
वह्निः
पुं*
 - -
यान
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
अग्नि
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
जठराग्नि
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
पाचक अग्नि
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
सवारी
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
यजमान
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
भारवाही जन्तु
वह्निः
पुं*
 - वह्+नि
तीन की संख्या
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वह्निः
noun
कृष्णस्य पुत्रः।
"वह्नेः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 वह्निः
noun
रामसेनायाः वानरः।
"वह्निः वीरः आसीत्।"
Synonyms:
 अग्निः, वैश्वानरः, वीतहोत्रः, अग्निहोत्रः, हुरण्यरेताः, सप्तार्चि, विभावसुः, वृषाकपिः, स्वाहापतिः, स्वाहाप्रयः, स्वाहाभुक्, अग्निदेवः, अग्निदेवता, धनञ्जयः, जातवेदः, कृपीटयोनिः, शोचिष्केशः, उषर्बुधः, बृहद्भानुः, हुतभुक्, हविरशनः, हुताशः, हुताशनः, हविर्भुक्, हव्यवाहनः, हव्याशनः, क्रव्यवाहनः, तनुनपात्, रोहिताश्वः, आशुशुक्षणिः, आश्रयाशः, आशयाशः, आश्रयभुक्, आश्रयध्वंसी, पावकः, पावनः, तेजः, वह्निः, ज्वलनः, अनलः, कृशानुः, वायुसखा, वायुसखः, दहनः, शिखी, शिखावान्, कृष्णवर्त्मा, अरणिः, घासिः, दावः, पचनः, पाचनः, पाचकः, जुहुवान्, वाशिः, अर्चिष्मान्, प्रभाकरः, छिदिरः, शुन्ध्युः, जगनुः, जागृविः, अपाम्पितः, जलपित्तः, अपित्तम्, हिमारातिः, फुत्करः, शुक्रः, आशरः, समिधः, चित्रभानुः, ज्वालाजिह्वा, कपिलः, विभावसुः, तमोनुद्, शुचिः, शुक्रः, दमुनः, दमीनः, अगिरः, हरिः, भुवः
noun
देवताविशेषः-हिन्दुधर्मानुसारम् अग्नेः देवतास्वरूपम्।
"अग्नेः पत्नी स्वाहा।"
Synonyms:
 अग्निः, पावकः, पावनः, तेजः, वह्निः, ज्वलनः, अनलः, कृशानुः, वायुसखा, वायुसखः, दहनः, शिखी, शिखावान्, कृष्णवर्त्मा, अरणिः, घासिः, दावः, पचनः, पाचनः, पाचकः, जुहुवान्, वाशिः, अर्चिष्मान्, प्रभाकरः, छिदिरः, शुन्ध्युः, जगनुः, जागृविः, अपाम्पितः, जलपित्तः, अपित्तम्, हिमारातिः, फुत्करः, शुक्रः, आशरः, समिधः, चित्रभानुः, ज्वालाजिह्वा, कपिलः, विभावसुः, तमोनुद्, शुचिः, शुक्रः, दमुनः, दमीनः, अगिरः, हरिः, कविः
noun
तेजःपदार्थविशेषः।
"पर्वते दृश्यमानः धूमः अग्नेः सूचकः।"
Synonyms:
 वह्निः
noun
क्षुपनामविशेषः ।
"नैकेषां क्षुपाणां नाम वह्निः इति अस्ति"
Tamil
Tamil
வஹ்னி: : நெருப்பு, அக்னி, ஜீரண சக்தி, பசி எடுத்தல் .
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वह्निः,
पुं,
 (वहति धरति हव्यं देवार्थमिति ।वह + “वहिश्रिश्रुय्विति ।” उणा० ४ । ५१ ।इति निः ।) चित्रकः । भल्लातकः । (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ९ अध्याये ।“मञ्जिष्ठाक्षौ वासको देवदारुपथ्यावह्नी व्योषधात्री विडङ्गम् ॥
”)निम्बूकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
रेफः । इतितन्त्रम् ॥
अग्निः । इत्यमरः ॥
* ॥
तस्य नामानियथा, --“ते जातवेदसः सर्व्वे कल्माषः कुसुमस्तथा ।दहनः शोषणश्चैव तर्पणश्च महाबलः ।पिटरः पतगः स्वर्णस्त्वगाधो भ्राज एव च ॥
”अन्यत्र तु नामान्तराण्युक्तानि यथा, --“जृम्भकोद्दीपकश्चैव विभ्रमभ्रमशोभनाः ।अवसथ्याहवनीयौ दक्षिणाग्निस्तथै व च ।अन्वाहार्य्यो गार्हपत्य इत्येते दश वह्नयः ॥
”अन्यैरन्यथोक्तानि यथा, --“भ्राजको रञ्जकश्चैव क्लेदकः स्नेहकस्तथा ।धारको बन्धकश्चैव द्रावकाख्यश्च सप्तधा ।व्यापकः पावकश्चैव श्लेष्मको दशमः स्मृतः ॥
”शरीरस्थवह्नेः स्थानानि यथा, --“वह्नयो दोषदूष्येषु संलीना दश देहिनः ॥
”दोषदूष्यौ यथा, --“वातपित्तकफा दोषा दूष्याः स्युः सप्त धातवः ॥
”इति सारदातिलकः ॥
तत्र निषिद्धकर्म्माणि यथा, --“नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत् न देवान् कीर्त्तयेदृषीन् ।न चाग्निं लङ्घयेद्धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् ॥
न चैनं पादतः कुर्य्यात् मुखेन न धमेद्बुधः ।अग्नौ न निःक्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत्तथा ॥
न वह्निं मुखनिश्वासैर्ज्वालयेन्नाशुचिर्ब्बुधः ।स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नापसु चिरं वसेत् ॥
नापक्षिपेन्नोपधमे न्न सूर्पेण च पाणिना ।मुखेनाग्निं समिन्नीतं मुखादग्निरजायत ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
अस्योत्पत्तिर्यथा, --शौनक उवाच ।“सर्व्वं श्रुतं महाभाग परिपूर्णं मनो मम ।अधुना श्रीतुमिच्छामि वह्नेरुत्पत्तिमीप्सिताम् ॥
सूत उवाच ।एकदा सृष्टिकाले च ब्रह्मानन्तमहेश्वराः ।श्वेतद्बीपं ययुः सर्व्वे द्रष्टुं विष्णुं जगत्पतिम् ॥
परस्परञ्च संभाषां कृत्वा सिंहासनेषु च ।ऊषुः सर्व्वे सभामध्ये सुरम्ये पुरतो हरेः ॥
विष्णुगात्रोद्भवास्तत्र कामिन्यः कमलाकलाः ।तत्र नृत्यन्ति गायन्ति विष्णुगाथाश्च सुस्वरम् ॥
तासाञ्च कठिनां श्रोणिं कठिनं स्तनमण्डलम् ।सस्मितं मुखपद्मञ्च दृष्ट्वा ब्रह्मा स कामुकः ॥
मनो निवारणं कर्त्तुं न शशाक पितामहः ।वीर्य्यं पपात चच्छाद लज्जया वाससा विभुः ॥
तद्बीर्य्यं वस्त्रसहितं प्रतप्तं कामतापितः ।क्षीरोदे प्रेरयामास सङ्गीते विरते द्विज ॥
जलादुत्थाय पुरुषः प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ।उवास ब्रह्मणः क्रोडे लज्जितस्य च संसदि ॥
एतस्मिन्नन्तरे रुष्टो जलादुत्थाय सत्वरः ।प्रणम्य वरुणो देवान् बालं नेतुं समुद्यतः ॥
बालो दधार ब्रह्माणं बाहुभ्याञ्च भयाद्रुदन् ।किञ्चिन्नोवाच जगतां विधाता लज्जया द्विज ॥
बालकस्य करे धृत्वा चकाराकर्षणं रुषा ।वरुणश्च सभामध्ये तं चिक्षेप प्रजापतिः ॥
पपात दूरतो देवो वरुणो दुर्ब्बलस्तथा ।मूर्च्छां संप्राप मृतवत् कोपदृष्ट्या विधेरहो ॥
चेतनं कारयामासामृतदृष्ट्या च शङ्करः ।संप्राप्य चेतनां तत्र तमुवाच जलेश्वरः ॥
वरुण उवाच ।बालो जले समुद्भूतो मम पुत्त्रोऽयमीप्सितः ।अहं गृहीत्वा यास्यामि ब्रह्मा मां ताडयेत्कथम् ॥
ब्रह्मोवाच ।बालकः शरणापन्नो मयि विष्णो महेश्वर ।कथं दास्यामि भीतञ्च रुदन्तं शरणागतम् ॥
शरणागतदीनार्त्तं यो नं रक्षेदपण्डितः ।पच्यते निरये तावद् यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
उभयोर्व्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः ।उवाच सर्व्वतत्त्वज्ञः सर्व्वेशश्च यथोचितम् ॥
भगवानुवाच ।दृष्ट्वा सुकामिनीश्रोणिं वीर्य्यं धातुः पपात तत् ।लज्जया प्रेरयामास क्षीरोदे निर्म्मले जले ॥
ततो वभूब बालश्च धर्म्मतो विधिपुत्त्रकः ।क्षेत्रजश्च सुतः शास्त्रे वरुणस्यापि गौणतः ॥
महादेव उवाच ।यो विद्यायोनिसम्बन्वो वेदेषु च निरूपितः ।शिष्ये पुत्त्रे च समता चेति वेदविदो विदुः ॥
मन्त्रं ददातु वरुणो विद्याञ्च बालकाय च ।पुत्त्रो विधातुर्व्वह्निश्च शिष्यश्च वरुणस्य च ॥
विष्णुर्ददातु बालाय दाहिकां शक्तिमुल्वणाम् ।सर्व्वदग्धो हुताशश्च निर्व्वाणो वरुणेन च ॥
विष्णुश्च दाहिकां शक्तिं ददौ तस्मै शिवाज्ञया ।मन्त्रं विद्याञ्च वरुणो रत्नमालां मनोहराम् ॥
क्रोडे कृत्वा च तं बालं चुचुम्ब मायया सुरः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे वह्न्युत्पत्तिर्नाम१३० अध्यायः ॥
* ॥
तद्दाहनिवारणौषधानियथा, --“सामुद्रसैन्धवयवा विद्युद्दग्धा च मृत्तिका ।तयानुलिप्तं यद्वेश्म नाग्निना दह्यते नृप ! ॥
”इति मात्स्ये राजधर्म्मे राजरक्षानाम १९३ अः ॥
अग्निवैकृत्यं तच्छान्तिश्च यथा, --“अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे यस्य निरिन्धनः ।न दीप्यते चेन्धनवान् स राष्ट्रः पीड्यते नृपैः ॥
प्रज्वलेदप्सु मासं वा तथार्द्धञ्चापि किञ्चन ।प्रासादतोरणद्वारं नृपवेश्म सुरालयम् ॥
एतानि यत्र दह्यन्ते तत्र राजभयं भवेत् ।विद्युता वा प्रदह्यन्ते तत्रापि नृपतेर्भयम् ॥
धूमश्चानग्निजो यत्र तत्र विद्यान्महद्भयम् ।विनाग्निं विस्फुलिङ्गाश्च दृश्यन्ते यत्र कुत्रचित् ॥
त्रिरात्रोपोषितश्चात्र पुरोधाः सुसमाहितः ।समिद्भिः क्षीरवृक्षाणां सर्षपैस्तु घृतेन च ॥
दद्यात् सुवर्णञ्च तथा द्विजेभ्योगाश्चैव वस्त्राणि तथा भुवञ्च ।एवं कृते पापमुपैति नाशंयदग्निवैकृत्यभवं द्बिजेन्द्र ! ॥
”इति तत्रैवाद्भुतशान्तिरग्निवैकृत्यं नाम २०५अध्यायः ॥
* ॥
मुख्याग्नयो यथा, --“गाहपत्यो दक्षिणाग्निस्तथैवाहवनीयकः ।एतेऽग्नयस्त्रयो मुख्याः शेषाश्चोपसदस्त्रयः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
* ॥
वह्निविप्रमध्यगमननिषेधो यथा, --“द्वौ विप्रौ वह्निविप्रौ च दम्पत्योर्गुरुशिष्ययोः ।हलाग्रे च न गन्तव्यं ब्रह्महत्या पदे पदे ॥
”इति कर्म्मलोचनः ॥
* ॥
अपि च ।“नाग्निब्राह्मणयोरन्तरा व्यपेयात् नाग्न्योर्नब्राह्मणयोर्न गुरुशिष्ययोरनुज्ञया तु व्यपेयात् ।इति तिथ्यादितत्त्वधृतवचनम् ॥
* ॥
अथ वह्नि-स्तम्भनम् ।“मानुषस्य वसां गृह्य जलौकां तत्र पेषयेत् ।हस्तौ तु लेपयेत्तेन अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ॥
शाल्मलीरसमादाय स्वरमूत्रे निधाय तम् ।अग्न्यागारे क्षिपेत्तेन अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ॥
वायसी उदरं गृह्य मण्डूकवसया सह ।गुडिकां कारयेत्तेन ततोऽग्निं प्रक्षिपेद्वशी ॥
एवमेतत्प्रयोगेण अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ।मण्डोतकवचायुक्तं मरीचं नागरं तथा ॥
चर्व्वित्वा च इमं सद्यो जिह्वया ज्वलनंलिहेत् ॥
गोरोचना भृङ्गराजं चूर्णं कृत्वा घृतं समम् ।दिव्यस्तम्भश्च पीत्वा स्यान्मन्त्रेणानेन वै तथा ॥
”ओँ अग्निस्तम्भनं कुरु । इति गारुडे १८६अध्यायः ॥
(दैत्यविशेषः । यथा, महाभारते ।१२ । २२७ । ५० ।“वाणः कार्त्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतिः ॥
”मित्रविन्दागर्भजातः कृष्णस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । १० । ६१ । १६ ।“महांशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाःक्षुधिः ॥
”तुर्व्वसुपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३२ । ११७ ।“तुर्व्वसोस्तु सुतो वह्निर्गोभानुस्तस्य चात्मजः ॥
”कुकुरपुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १९ ।“कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः ॥
”)