| YouTube Channel

वस्त्रं (vastraM)

 
Apte 1890
English
वस्त्रं [वस्-ष्ट्रन्] 1 A garment, cloth, clothes, raiment.
2 Dress, apparel.
Comp.
अगारः
रं,
गृहं a tent.
अंचलः,
अंतः the hem of a garment.
आगारं a clothier's shop.
कुट्टिमं {1} a tent. {2} an umbrella.
ग्रंथिः the knot of the lower garment (which fastens it near the navel)
cf. नीबि.
निर्णेजकः a washerman.
परिधानं putting on garments, dressing.
पुत्रिका a doll, puppet.
पूत a. filtered through a cloth
वस्त्रपूतं पिबेज्जलं Ms. 6. 46.
भेदकः,
भेदिन् m. a tailor.
योनिः the material of cloth (as cotton).
रंजनं safflower.
विलासः foppery in dress.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वस्त्रं,
क्ली,
 (वस्यते आच्छाद्यतेऽनेनेति । वसआच्छादने + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणा० ४ ।१५८ । इति ष्ट्रन् ।) परिधानाद्युपयुक्तकार्पासादि-निर्म्मितवस्तु । कापड इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।आच्छादनम् २ वासः ३ चेलम् ४ वसनम् ५अंशुकम् ६ । इत्यमरः ॥
सिचयः ७ प्रोतः ८लक्तकः ९ कर्पटः १० शाठकः ११ कशिपुः १२ ।इति जटाधरः ॥
वासनम् १३ द्बिचयम् १४प्रोतम् १५ छादम् १६ वासम् १७ । इतिशब्दरत्नावली ॥
* ॥
अस्य परिधानविधिर्यथा, भृगुः ।“विकक्षोऽनुत्तरीयश्च नग्नश्चावस्त्र एव च ।श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म्म न नग्नश्चिन्तयेदपि ॥
”विकक्षः परीधानासंवृतकच्छः । तथा च ।“परीधानाद्वहिःकक्षा निबद्धा ह्यासुरी भवेत् ॥
”स्मृतिः ।“वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षत्रयमुदाहृतम् ।एभिः कक्षैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः ॥
”बौधायनः ।“नाभौ धृतञ्च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी ।अन्तरीयं प्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः ॥
”प्रचेताः । दशा नाभौ प्रयोजयेत् । स्मृतिः ।न स्यात् कर्म्मणि कञ्चुकीति । उत्तरीयधारणंचोपवीतवत् ।“यथा यज्ञोपवीतञ्च धार्य्यते च द्विजोत्तमैः ।तथा सन्धार्य्यते यत्नादुत्तराच्छादनं शुभम् ॥
”इति स्मृतेः ॥
अत्र यथा द्विजोत्तमैः सव्यापसव्यत्वादिना उप-वीतं धार्य्यते तथा उत्तराच्छादनमपि द्विजो-त्तमैरिति प्रदर्शनमात्रम् । प्रागुक्तभृगुवचनेनसर्व्वेषां द्विवस्त्रताप्रतीतेः । पारस्करः । एकञ्चे-द्वासो भवति तस्य उत्तरार्द्धेन प्रच्छादयतीति ।इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
* ॥
अस्य धारणगुणाः ।यथा, --“काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम् ।श्रीमत्पारिषदं शस्तं निर्म्मलाम्बरधारणम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च ।“स्नातस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेण तनुमार्जनम् ।कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाशनम् ॥
कौषेयं चित्रवस्त्रञ्च रक्तवस्त्रं तथैव च ।वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत् ॥
”कौषेयं पट्टाम्बरं तसरवस्त्रञ्च ।“मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं कषायं वस्त्रमुच्यते ।तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते ॥
”कषायं कोकची इति लोके । कषायरागरक्तंवा ।“शुक्लन्तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् ।न चोष्णं न च वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत् ॥
यशस्यं काम्यमायुष्यं श्रीमदानन्दवर्द्धनम् ।त्वच्यं वशीकरं रुच्यं नवं निर्म्मलमम्बरम् ॥
”काम्यं कामोद्दीपकम् ।“कदापि न जनैः सद्भिर्धार्य्यं मलिनमम्बरम् ।तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम् ॥
”अलक्ष्मीरशोभा दादिद्रं वा । इति भाव-प्रकाशः ॥
* ॥
(अथ स्वप्ने वस्त्रादिदर्शनात्शुभफलं यथा, --“कन्यां कुमारकान् गौरान् शुक्लवस्त्रान् सुते-क्षसः ।यः पश्येल्लभते यो वा छत्रादर्शविषामिषम् ॥
शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्यालेपनं फलम् ॥
यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं बहु च सोऽश्नुते ॥
”इति वाभटे शारीरस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
)अथ नववस्त्रपरीधानदिनम् ।“ब्रह्मानुराधवसुतिष्यविशाखहस्त-चित्रोत्तराग्निपवनादितिरेवतीषु ।जन्मर्क्षजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादौधार्य्यं नवं वसनमीश्वरदेवतुष्टौ ॥
”इति ज्योतिस्तत्वम् ॥
* ॥
अपि च ।“सूर्य्ये चाल्पधनं ब्रणः शशिदिने क्लेशः सदाभूमिजेवस्त्राणां बहुता बुधे सुरगुरौ विद्यागमःसम्पदः ।नानाभोगयुतः प्रमोदशयनं दिव्याङ्गना भार्गवेशौरे स्युः खलु रोगशोककलहा वस्त्रे धृतेनूतने ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
अस्य क्षारसंयोगनिषिद्धदिनानि यथा, --“मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्राणां क्षारसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
तद्दानफलं यथा, --“वासोदश्चन्द्रसालोक्त्यमश्विसालोक्यमश्वदः ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
अपि च ।“द्विजानां ये तु सततं शुभवस्त्रप्रदा नराः ।वस्त्रगन्धयुतः पन्थास्तेषां सुजलशीतलः ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे यमशर्म्मिलोपाख्याननामा-ध्यायः ॥
* ॥
तेन विष्णुपूजाविधिर्यथा, --“दुकूलपट्टकौषेयवाल्ककार्पासकादिभिः ।वासोभिः पूजयेद्विष्णुं सुशुभैरात्मनः प्रियैः ॥
”इति तत्रैव क्रियायोगनामाध्यायश्च ॥
तद्ग्रहणविधिर्यथा । विष्णुधर्म्मोत्तरम् ।“वस्त्रं दशान्तमादद्यात् परिधाय तथा पुनः ।आरुह्योपानहौ यानमारुह्यैव च पादुके ॥
”तस्याधिपतिर्यथा । तत्रैव ।“बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्यानि रजतानि च ।पक्षिणश्च तथा सर्व्वे वायव्याः परिकीर्त्तिताः ॥
”तत्प्रतिग्रहप्रायश्चित्तं यथा । हारीतः । मणि-वासोगवादीनां प्रतिग्रहे सावित्र्यष्टशतं जपेत् ।अष्टसहस्रं अष्टोत्तरसहस्रम् । इति शुद्धि-तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च ।श्रीभगवानुबाच ।“कार्पासं काम्बलं वाल्कं कौषजं वस्त्रमिष्यते ।तत् पूर्व्वं पूजयित्वैव मन्त्रैर्देवाय चोत्सृजेत् ॥
निर्दशं मलिनं जीर्णं छिन्नं गात्रावलिङ्गितम् ।परकीयं वाखुदष्टं सूचीव्रिद्धं तथोषितम् ।उप्तकेशं विधौतञ्च श्लेष्ममूत्रादिदूषितम् ॥
प्रदाने देवताभ्यश्च दैवे पैत्र्ये च कर्म्मणि ।वर्ज्जयेत् शापयोगेन यज्ञादावुपयोजने ॥
”शापयोगेन इत्यत्र स्वोपयोगेन इति क्वचित्पुस्तके पाठः ।“उत्तरीयोत्तरासङ्गौ निचोलो मोदचेलकः ।प्ररिधानञ्च पञ्चैतान्यस्यूतानि प्रयोजयेत् ॥
शाणवस्त्रं नीशारञ्च तथेवातपवारणम् ॥
”क्वचित् पुस्तके शाणवस्त्रमित्यत्र मणिवस्त्रमितिपाठः ।“चण्डातकं तथा दूष्यं पञ्च स्यूतान्यदुष्टये ।पताकाध्वजदण्डादौ स्यूतं वस्त्रं प्रयोजयेत् ॥
अन्यत्रावरणादौ च तद्विना शस्ततोऽपि च ।रक्तं कौषेयवस्त्रञ्च महादेव्यै प्रशस्यते ॥
गीतं तथैव कौषेयं वासुदेवाय चोत्सृजेत् ।रक्तन्तु कम्बलं दद्यात् शिवाय परमात्मने ॥
विचित्रं सर्व्वदेवेभ्यो देवीभ्योऽशुं निवेदयेत् ।कार्पासं सर्व्वतोभद्रं दद्यात् सर्व्वेभ्य एव तु ॥
नैकान्तरक्तं दद्यात्तु वासुदेवाय चेलकम् ।तथा नैकान्तरक्तन्तु शिवाय विनिवेदयेत् ॥
नीलीरक्तन्तु यद्वस्त्रं तत् सर्व्वत्र विवर्ज्जितम् ।दैवे पैत्रे स्वोपयोगे वर्ज्जयेत्तद्विचक्षणः ॥
नीलीरक्तं प्रमादात्तु यो दद्याद्विष्णवे बुधः ।निष्फला तस्य तत्पूजा तदा भवति भैरव ॥
विचित्रे वाससि पुनर्लग्नं नीलीविरञ्जितम् ।वस्त्र्ं दद्यान्महादेव्यै नान्यस्मै तु कदाचन ॥
द्विपदां ब्राह्मणो यद्वत् देवानां वासवो यथा ।तथा भूषणवर्गेषु वस्त्रमुत्तममुच्यते ॥
वस्त्रेण त्रायते लज्जां वस्त्रेण त्रायते त्वघम् ।वस्त्रात् स्यात् सर्व्वतः सिद्धिश्चतुर्व्वर्गप्रदञ्च तत् ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
राज्ञा सदा वस्त्राच्छादितशरीरं कर्त्तव्यम् ।यथा, --“सर्व्वदा मङ्गलं रत्नं धारयेत् सह दूर्व्वया ।अवस्त्राच्छादितं गात्रं न विप्रेभ्यः प्रदर्शयेत् ॥
”इति तत्रैव ८९ अध्यायः ॥
नीलवस्त्रं परिधाय विष्णुपूजननिषेधो यथा, --वराह उवाच ।“भूषितो नीलवस्त्रेण यो हि मामुपसर्पति ।वर्षाणाञ्च शतं पञ्च कृमिर्भूत्वा स तिष्ठति ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम् ।प्रायश्चित्तं विशालाक्षि येन मुच्येत किल्विषात् ॥
व्रतं चान्द्रायणं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्म्मणा ।मुच्यते किल्विषात् भूमे एवमेतन्न संशयः ॥
”इति वाराहे नीलवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
* ॥
विष्णुपूजने रक्तवस्त्रपरी-धाननिषेघो यथा, --वराह उवाच ।“रक्तवस्त्रेण संयुक्तो यो हि मामुपसर्पति ।तस्यापि शृणु सुश्रोणि कर्म्म संसारमोक्षणम् ॥
रजस्वलासु नारीषु रजो यत्तत् प्रवर्त्तते ।तेनासौ रजसा स्पृष्टो कर्म्मदोषेण जानतः ॥
वर्षाणि दशपञ्चैव वसते तत्र निश्चयः ।रजो भूत्वा महाभागे रक्तवस्त्रपरायणः ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम् ।येन शुध्यन्ति वै भूमे पुरुषाः शास्त्रवर्ज्जिताः ॥
एकाहारं ततः कृत्वा दिनानि दश सप्त च ।वायुभक्षो दिनत्रीणि दिनमेकं जलाशनः ॥
एवं स मुच्यते भूमे मम विप्रियकारकः ।प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा ममासौ रोचते सह ॥
एतत्ते कथितं भूमे रक्तवस्त्रविभूषितम् ।प्रायश्चित्तं महाभागे सर्व्व संसारमोक्षणम् ॥
”इति तत्रैव रक्तवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्तम् ॥
परिधृतकृष्णवस्त्रस्य विष्णूपासननिषेधो यथा, --“यः पुनः कृष्णवस्त्रेण मम कर्म्मपरायणः ।देवि कर्म्माणि कुर्व्वीत तस्य वै पतनं शृणु ॥
घुणा वै पञ्चवर्षाणि काष्ठभक्षश्च जायते ।मशकस्त्रीणि वर्षाणि कच्छस्त्रीणि च पञ्च च ॥
न स गच्छति संसारं मम कर्म्मपरायणः ।पारावतश्च जायेत नववर्षाणि पञ्च च ॥
जातो ममापराधेन सितः पारावतो भुवि ।तिष्ठते मम पार्श्वेषु यत्रैवाहं प्रतिष्ठितः ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य संसारमोक्षणम् ।येनासौ लभते सिद्धिं कृष्णवस्त्रापराधतः ॥
सप्ताहं यावकं भुक्त्वा त्रिरात्रं शक्तुपिण्डिकाम् ।त्रीणि पिण्डान् त्रिरात्रन्तु एवं मुच्येत किल्वि-षात् ॥
य एतेन विधानेन देवि कर्म्माणि कारयेत् ।शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारकः ।न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥
”इति तत्रैव कृष्णवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्तम् ॥
परिधृताधौतवस्त्रस्य विष्णुकर्म्मकरणनिषेधोयथा, --वराह उवाच ।“वाससा न च धौतेन यो मे कर्म्माणि कारयेत् ।शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारकः ॥
तस्य दोषं प्रवक्ष्यामि अपराधं वसुन्धरे ।पतन्ति येन संसारं वाससोच्छिष्टकारिणः ॥
देवि भूत्वा गजोन्मत्तस्तिष्ठत्येकं नरो भुवि ।उष्ट्रश्चैकं भवेज्जन्म जन्म चैकं खरस्तथा ॥
गोमायुरेकजन्मा वै जन्म चैकं हयस्तथा ।सारङ्गश्चैकजन्मा वै मृगो भवति चैकतः ॥
सप्तजन्मान्तरं पश्चात्ततो भवति मानुषः ।मद्भक्तश्च गुणज्ञश्च मम कर्म्मपरायणः ।निरापराधो दक्षश्च अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥
धरण्युवाच ।शुतमेतत् प्रयत्नेन यत्त्वया समुदाहृतम् ।संसारं वाससोच्छिष्टं येन गच्छन्ति मानवाः ॥
प्रायश्चित्तञ्च मे ब्रूहि सर्व्वकर्म्मसुखावहम् ।किल्विषात् येन मुञ्चन्ति तव कर्म्मपरायणः ॥
वाराह उवाच ।शृणु तत्त्वेन मे देवि कथ्यमानं मयानघे ।प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तिपरायणः ॥
यावकेन दिनं त्रीणि पिण्याकेन पुनस्त्रयः ।कणभक्षो दिनत्रीणि पायसेन दिनत्रयम् ॥
एवं कृत्वा महाभागे वाससोच्छिष्टकारिणः ।अपराधं न विद्येत संसारञ्च न गच्छति ॥
”इति तत्रैव अधौतवासःपरिधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
* ॥
अथ परिहितपरकीयवस्त्रस्यविष्णुपूजादिकरणे प्रायश्चित्तम् ।वाराह उवाच ।“यः पारक्येण वस्त्रेण नावधूतेन माधवि ।प्रायश्चित्ती पुमान्मूर्खो मम कर्म्मपरायणः ॥
करोति मम कर्म्माणि स्पृष्ट्वा ते मां तमःस्थितः ।मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥
हीनपादेन जायेत चैकजन्म वसुन्धरे ।मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ।येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥
अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम कर्म्मपरायणः ।माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्बादशी ॥
तिष्ठेज्जलाशये तत्र क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ।अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥
प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां उदिते च दिवाकरे ।पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्विषात् ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।सर्व्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकाय गच्छति ॥
”इति वाराहे परकीयवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
* ॥
काञ्चननिर्म्मितवस्त्रप्रमाणंयथा, --“यावत् काञ्चनवस्त्राणां वाहिका गोपकन्यकाः ।काश्चित्तत्राययुः शीघ्रं यत्र चन्द्रावली मुदा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २८ अध्यायः ॥
“आसनं वसनं शय्या जायापत्यं कमण्डलुः ।आत्मनः शुचिरेतानि न परेषां कदाचन ॥
”ईषद्धौतादिवस्त्रस्य पश्चिमाग्रादिप्रसारित-वस्त्रस्य च अधौतत्वं यथा, --“ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रजकेन तु ।अधौतं तद्विजानीयाद्दशा दक्षिणपश्चिमे ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
सत्यतपाः ।“प्रागग्रमुदगग्रं वा धौतं वस्त्रं प्रसारयेत् ।पश्चिमाग्रं दक्षिणाग्रं पुनः प्रक्षालनात् शुचि ॥
”अत्राग्रं दशा वृक्षवत् ॥
* ॥
प्रचेताः ।“स्वयं धौतेन कर्त्तव्या क्रिया धर्म्म्या विपश्चिता ।न च राजकधौतेन नाधौतेन भवेत् क्वचित् ॥
पुत्त्रमित्रकलत्रेण स्वजातिबान्धवेन च ।दासवर्गेण यद्धौतं तत् पवित्रमिति स्थितिः ॥
”स्नानोत्तरं उष्णीषवस्त्रस्य धार्य्यत्वं यथा ।उष्णीषधारणं शिरोजलापनयनाय । तेन तद-नन्तरं न धार्य्यम् । तथा महाभारतम् ।“आप्लुतः साधिवासेन जलेन च सुगन्धिना ।राजहंसनिभं प्राप्य उष्णीषं शिथिलार्पितम् ।जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टयामास मूर्द्धनि ॥
”शिथिलार्पितं अगाढबद्धम् ॥
* ॥
निषिद्ध-वस्त्राणि यथा । भारते ।“न स्यूतेन न दग्धेन पारक्येण विशेषतः ।मूषिकोत्कीर्णजीर्णेन कर्म्म कुर्य्याद्विचक्षणः ॥
”नारसिंहे ।“न रक्तमुल्वणं वासो न नीलञ्च प्रशस्यते ।मलाक्तञ्च दशाहीनं वर्ज्जयेदम्बरं बुधः ॥
”उल्वणं उत्कटरक्तविशेषम् । आचाररत्नेउशनाः ।“दशाहीनेन वस्त्रेण कुर्य्यात् कर्म्माण्यभावतः ।”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“वस्त्रं नान्यधृतं धार्य्यं न रक्तं मलिनं तथा ।जीर्णं वापदशञ्चैव श्वेतं धार्य्यं प्रयत्नतः ॥
उपानहं नान्यधृतं ब्रह्मसूत्रञ्च धारयेत् ।न जीर्णमलवद्वासो भवेच्च विभवे सति ॥
”योगियाज्ञवल्क्यः ।“स्नात्वैवं वाससी धौते अक्लिन्ने परिधाय च ।प्रक्षाल्योरूमृदद्भिश्च हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः ॥
अभावे धौतवस्त्राणां शाणक्षौमाविकानि च ।कुतपो योगपट्टं वा द्बिर्व्वासा येन वा भवेत् ॥
अधौतेन च वस्त्रेण नित्यनैमित्तिकीं क्रियाम् ।कुर्व्वन् फलं न चाप्नोति दत्तं भवति निष्फलम् ॥
”कुतपो नेपालकम्बलः ॥
* ॥
तर्पणात् पूर्व्वंस्नानवस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा, --“निष्पीडयति यः पूर्व्वं स्नानवस्त्रन्तु तर्पणात् ।निराशास्तस्य गच्छन्ति देवाः पितृगणैः सह ॥
”यावालिः ।“स्नानं कृत्वार्द्रवासास्तु विण्मूत्रं कुरुते यदि ।प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेन शुद्ध्यति ॥
* ॥
नार्द्रमेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन ॥
”हारीतः । आर्द्रञ्च सप्तवातहतमपि शुद्ध-मिति ॥
* ॥
मदनपारिजाते पारस्करः ।एकञ्चेद्वासो भवति तस्योत्तरार्द्धेन प्रच्छादय-तीति । इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
* ॥
संक्रान्त्यादौवस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा । षट्त्रिंशन्मत-निगमौ ।“संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्रं न पीडतेत्तत्र न च क्षारेण योजयेत् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वस आच्छादने”@} 2 ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत्।।’ 3 इति देवः।
‘-- स्मृतौ’ इति वोपदेवः।
वासकः-सिका, वासकः-सिका, विवसिषकः-षिका, वावसकः-सिका
वसिता-त्री, वासयिता-त्री, विवसिषिता-त्री, वावसिता-त्री
-- वासयन्-न्ती, वासयन् वासयमानो वा वस्त्रं देवदत्तेन, वासयिष्यन्-न्ती-ती, 4 5 वसानः, वासयमानः, विवसिषमाणः, वावस्यमानः
वसिष्यमाणः, वासयिष्यमाणः
विवसिषिष्यमाणः, वावसिष्यमाणः
6 चर्मवः-चर्मवसौ-चर्मवसः
-- -- -- वसितम्-तः, वासितम्, विवसिषितः, वावसितः-तवान्
वसः, 7 वसा, सुवासी, 8 वसनः, 9 वसिता, वासः, विवसिषुः, वावसः
वसितव्यम्, वासयितव्यम्, विवसिषितव्यम्, वावसितव्यम्
वसनीयम्, वासनीयम्, विवसिषणीयम्, वावसनीयम्
वास्यम्, वास्यम्, विवसिष्यम्, वावस्यम्
वस्यमानः, वास्यमानः, विवसिष्यमाणः, वावस्यमानः
ईषद्वसः-दुर्वसः-सुवसः
-- -- -- वासः, आवासः, 10 कृत्तिवासाः, वासः, विवसिषः, वावसः
वसितुम्, वासयितुम्, विवसिषितुम्, वावसितुम्
वस्तिः, 11 वसा, वासना, विवसिषा, वावसा
वसनम्, वासनम्, विवसिषणम्, वावसनम्
वसित्वा, वासयित्वा, विवसिषित्वा, वावसित्वा
प्रवस्य, प्रवास्य, प्रविवसिष्य, प्रवावस्य
वासम् २, वसित्वा २, वासम् २ वासयित्वा २ विवसिषम् २ विवसिषित्वा २ वावसम् २
वावसित्वा २
12 13 वसु, 14 नप्रत्यये रूपम्।
वस्तेऽनेनेति वस्नम् = वासः।]] वस्नम्, 15 सरन्प्रत्ययः।
संवत्सरः = क्षण- लवमुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमासायनानि च इत्यर्थः।
एवं परिवत्सरः, विवत्सरः, इद्वत्सरः, इडावत्सरः, उद्वत्सरः इत्यादिषु बोध्यम्।
वस्त्रेण समाच्छादयति इत्यर्थे संवस्त्रयन् इत्यत्र ‘मुण्डमिश्र--’ 16 इत्यादिनाणिच्।
‘वस्त्रात्स- माच्छादने’ इति काशिकावृत्तिः।]] संवत्सरः, 17 ष्ट्रन्प्रत्यये वस्त्रमिति रूपम्।
वस्ते शरीरमिति वस्त्रम्।]] वस्त्रम्।
18
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५७७)
02
=>
 (२-अदादिः-१०२३। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १८७)
04
=>
 [पृष्ठम्१२१५+ २५]
05
=>
 [[आ। ‘पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति।’ शि। व। १-६।]]
06
=>
 [[१। चर्म वस्ते इति चर्मवः इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘अत्वसन्तस्य चाधातोः’ (६-४-१४) इत्यत्र काशिकायां प्रत्युदाहरणत्वेन प्रदर्शितम्।]]
07
=>
 [[२। पचाद्यजन्तात स्त्रियां टाप्। वसा = शरीरान्तर्गतस्नेहद्रव्यम्।]]
08
=>
 [[३। वस्ते आच्छादयति इत्यर्थे ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[४। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्यये रूपम्। ‘वसिता वस्त्रमित्येवं साधुकारिणि कर्तरि।।’ इति ‘तृन्’ सूत्रे प्रक्रियासर्वस्वश्लोकः।]]
10
=>
 [[५। औणादिकेऽसुन्प्रत्यये वासश्शब्दः। कृत्तिर्वासोऽस्येति ‘अत्वसन्तस्य--’ (६-४-१४) इति असंबुद्धौ सौ परतः दीर्घो भवति। तेन रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[६। भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्प्रत्ययः।]]
12
=>
 [पृष्ठम्१२१६+ २७]
13
=>
 [[१। ‘शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसि--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्यये रूपमेवम्। वस्ते भाग्यवतो जनानिति वसु = धनम्।]]
14
=>
 [[२। औणादिके [द। उ। ५-३९]
15
=>
 [[३। संपूर्वात् वसधातोः औणादिकः [द। उ। ८-५२]
16
=>
 (३-१-२१)
17
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ८-७९]
18
=>
 [[आ। ‘वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुं वस्त्रेण बद्धुमविनीत कथं यतेथाः।।’ चम्पूरामायणे ५-४८]]