| YouTube Channel

वस्तिः (vastiH)

 
Apte
English
वस्तिः [vastiḥ],
m.
 ,
f.
 [वस्-तिः,
Uṇ.*
 4.188]
Residing, dwelling, staying.
The abdomen, the lower belly.
The pelvis.
The bladder.
A syringe, clyster.Comp. -कर्मन्
n.
 the application of an enema, injection. -कर्माढ्यः the soap-berry (Mar. रिठा). -कोशः a bladder, bag. -पीडा spasm in the bladder. -बिलम्, -मूलम् aperture of the bladder. -मलम् urine. -शिरस्n.
the pipe of a clyster.
the neck of the bladder.-शोधनम् a diuretic (which clears the bladder).
Apte 1890
English
वस्तिः m., f. 1 Residing, dwelling, staying.
2 The abdomen, the lower belly.
3 The pelvis.
4 The bladder.
5 A syringe, clyster.
Comp.
मलं urine.
शिरस् n. {1} the pipe of a clyster. {2} the neck of the bladder.
शोधनं a diuretic (which clears the bladder).
Apte Hindi
Hindi
वस्तिः
पुं*
 - वस् + तिः
"निवास, आवास, टिकना"
वस्तिः
पुं*
 - -
"उदर, पेट का नाभि से नीचे का भाग"
वस्तिः
पुं*
 - -
पेडू
वस्तिः
पुं*
 - -
मूत्राशय
वस्तिः
पुं*
 - -
"पिचकारी, एनीमा"
वस्तिः
पुं*
स्त्री*
 - वस्+तिः
"वसना, रहना"
वस्तिः
पुं*
स्त्री*
 - वस्+तिः
मूत्राशय
वस्तिः
पुं*
स्त्री*
 - वस्+तिः
"श्रोणि, पेडू"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वस्तिः
noun
चिकित्साक्षेत्रे वर्तमानं तद् उपकरणं येन नाड्यां द्रवभेषजं स्थापयन्ति।
"चिकित्सकेन पीडाग्रस्ताय रुग्णाय वस्तिः दत्ता।"
Synonyms:
 वस्तिः
noun
कटेः अधोभागः यः जङ्घयोः उपरि वर्तते।
"दुर्घटनायां तस्य वस्तिः क्षतिग्रस्ता जाता।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वस्तिः,
पुं,
स्त्री,
 (वसति मूत्रादिकमत्र । वस् +“वसेस्तिः ।” उणा० ४ । १७९ । इति तिः ।)नाभेरधोभागः । इत्यमरः ॥
वस्ते आच्छादयतिमूत्राशयपुटं वस्तिः । वस ल स्तृतौ नाम्नीतितिक् । मूत्राशयपुटो वस्तिरिति रत्नमाला ।इति तट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
अथ वस्ति-विधिः ।“वस्तिर्द्विधानुवासाख्यो निरूहश्च ततः परः ।यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासननामकः ॥
कषायक्षारतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते ।वस्तिभिर्दीयते यस्मात् तस्माद्बस्तिरिति स्मृतः ॥
”वस्तिभिः मृगादीनां मूत्राशयैः ।“तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते ।अनुवासनभेदश्च मात्रावस्तिरुदीरितः ॥
पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्द्धापि वा भवेत् ।अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवला-निली ॥
नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी ।नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादतृड्-युताः ॥
शोथमूर्च्छारुचिभयश्वासकासक्षयातुराः ।नेत्रं कार्य्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः ।नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते ॥
”नेत्रं नाडी । तथा च विश्वप्रकाशे ।नेत्रं पथि गुणे वस्त्रे तरुमूले विलोचने ।नेत्रबन्धे च नाड्याञ्च नेत्रो नेतरि भेदवदिति ॥
“एकवर्षात्तु षड्वर्षं यावन्मानं षडङ्गुलम् ।ततो द्बादशकं यावन्मानं स्यादष्टसंमितम् ॥
ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता ।मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिरन्ध्रकम् ॥
यथासंख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम् ॥
”मूले स्थूलम् । ततः क्रमात् कृशम् । मुद्गच्छिद्रादि-प्रमाणं नेत्रं क्रमेण षड्वर्षाय द्वादशवर्षायतदूर्द्धवर्षाय ज्ञेयम् ।“आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं विधीयते ।कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम् ॥
”परिणाहोऽत्र स्थौल्यम् ।“तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्य्ये भागाच्चतुर्थकात् ।कर्णिका गवादिकर्णवत् । कर्णिका छत्राकारागुदाधिकान्तःप्रवेशरोधिनी कर्णिकेति । कर्णि-काकारत्वात् कर्णिकेति कथ्यते ।“योजयेत्तत्र वस्तिञ्च बन्धद्वयविधानतः ।मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत् ॥
”वस्तिरिति शेषः ।“मूत्रको यस्य वस्तिस्तु तदलाभे तु चर्म्मजः ।कषायरक्तः समृदुर्वस्तिःस्निग्धो दृढो हितः ॥
व्रणवस्तेस्तु नेत्रं स्यात् श्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् ।मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनालिकापरिणाहि च ॥
शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः ।कुरुते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः ॥
दिवा शीते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते ।ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम् ।बवातिस्निग्धमशनं भोजयित्वानुवासयेत् ।मदं मूर्च्छाञ्च जनयेत् द्बिधा स्नेहप्रयोजितः ॥
”द्विधाभाजने वस्तौ च ।“रूक्षं भुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णञ्च हापयेत् ।युक्तस्ने हमतो जन्तुं भोजयित्वानुवासयेत् ॥
”युक्तस्नेहं यथोचितस्नेहं भोज्यं भोजयित्वाइत्यर्थः ।“हीनमात्रावुभौ वस्ती नातिकार्य्यकरौ स्मृतौ ।अतिमात्रौ तथानाहक्लमातिसारकारकौ ॥
”उभौ वस्ती अनुवासननिरूहाख्यौ ।“उत्तमा स्यात् पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात्पलैस्त्रिभिः ।पलद्वयेन हीना स्यादुक्ता मात्रानुवासने ॥
” * ॥
अथ स्नेहवस्तिः ।“शताह्वासैन्धवाभ्यां च देयं स्नेहे च चूर्णकम् ।तन्मात्रोत्तममध्यान्त्याः षट्चतुर्द्वयमाषकैः ॥
विरेचनात् सप्तरात्रे गते जातबलाय च ।भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः ॥
अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः ।भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतं चंक्रमणं ततः ॥
उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत् स्नेहवस्तिना ॥
”उष्णाम्बस्वेदितं उष्णाम्बुना स्नापितम् ।“सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः ।कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धे गुदे न्यसेत् ॥
ऊर्द्ध्वं वस्तिमुखं मूत्रैर्व्वामहस्तेन धारयेत् ।पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः ॥
जृम्भाकासक्षवादींश्च वस्तिकाले न कारयेत् ।त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो वस्तेस्तु पीडने ॥
ततः प्रणिहिते स्नेहे उत्तानो वाक्शतं भवेत् ।स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्य्याच्छोटिकया युतम् ॥
एषा मात्रा भवेदेका सर्व्वत्रैवैष निश्चयः ।निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या छोटिकाथ वा ॥
गुर्व्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः ।प्रसारितैः सर्व्वगात्रैर्यथावीर्यं प्रसर्पति ॥
”यथावीर्य्यं स्नेहादि ।“ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन् वारान् शनैःशनैः ।स्फिचोश्चैव तथा श्रोणीं शय्याञ्चैवोत्क्षिपेत्ततः ॥
स्फिचोश्चैनं स्वपार्ष्णिभ्यां पूर्व्ववत्ताडयेद्बुधः ।शय्याञ्च पादतस्तस्य त्रीन् वारानुत्क्षिपेत्ततः ।जाते विधाने तु ततः कुर्य्यान्निद्रां यथासुखम् ॥
सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु ।उपद्रवं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः ॥
”उपद्रवस्थाने उषचोषाविति सुश्रुते पाठः ।“जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः ।लघ्वन्नं भोजयेत् कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि ॥
अनुवासिताय देयमितरेऽह्नि सुखोदकम् ।धान्यशुण्ठीकषायं वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम् ॥
”सुखोदकमुष्णोदकम् । व्यापत्तिर्व्याधिः ।“अनेन विधिना षड्वा सप्त वाष्टौ नवापि वा ।विधेया वस्तयस्तेषामन्ते चैव निरूहणम् ॥
दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्वस्तिवङ्क्षणौ ।सम्यग्दत्तो द्बितीयस्तु मूर्द्धस्थमनिलं जयेत् ॥
बलं वर्णञ्च जनयेत् तृतीयस्तु प्रयोजितः ।चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां वसासृजी ॥
षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च ।अष्टमो नवमश्चापि मज्जानञ्च यथाक्रमम् ॥
”यथाक्रममिति वचनादष्टमोऽस्थि स्नेहयेत् ।“एवं शुक्रगतान् दोषान् द्बिगुणः साधु साध-येत् ॥
द्विगुणः अष्टादशदिवसाधिको वस्तिः ।“अष्टादशाष्टादशकान् वस्तीनां यो निषेवते ।स कुञ्जरबलोऽश्वस्य रये तुल्योऽमरप्रभः ॥
रूक्षाय बहुवाताय स्नेहवस्तिं दिने दिने ।दद्याद्वैद्यस्तथान्येषामग्र्यावाधभयात्त्र्यहात् ॥
स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः ।”अनत्ययोऽवाधकः ।“तथा निरूहः स्निग्धानां मलमात्रः प्रशस्यते ॥
अथवा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः ।तस्यान्योऽल्पतरो देयो नहि स्निह्यति तिष्ठति ॥
”स्निह्यति स्नेग्धे तिष्ठति दत्तस्नेह इति शेषः ।“अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः ।तदाङ्गवेदनाध्माने शूलं श्वासश्च जायते ॥
पक्वाशये गुरुत्वञ्च तत्र दद्यान्निरूहणम् ।तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैर्युक्ता फलवर्त्तिर्हिताथवा ॥
यथानुलोमगोवायुर्मलं स्नेहश्च जायते ।तथा विरेचनं दद्यात् तीक्ष्णं नस्यं च शस्यते ॥
यस्य नोपद्रवं कुर्य्यात् स्नेहवस्तिर्विनिःसृतः ।सर्व्वोऽल्पो वा वृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता ॥
अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्हरेत् ।स्नेहवस्तावनायाते नाल्पः स्नेहो विधीयते ॥
गुडूच्येरण्डपूतीकभार्गीवृष्याकरौहिषम् ।शतावरीसहचरं काकनासां पलोन्मिताम् ॥
यवमायातसीकोलकुलत्थात् प्रसृतोन्मितात् ।चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च ॥
पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः ।अनुवासनमेतद्धि सर्व्ववातविकारनुत् ॥
”पूतिकः करञ्जः । रौहिषं रोहिष इति सुगन्ध-तृणविशेषः । काकनासा कौयाठोठी । प्रसृतंपलद्वयम् ।“षट्सप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते वस्तिकर्म्मणः ।दूषितात् समुदायेन ताश्चिकित्सास्तु सुश्रुतात् ॥
”समुदायेन अनुचितनेत्रादिसामग्र्या ।“पानाहारविहाराश्च वस्तिकर्म्मणि कृत्स्नशः ।स्ने हपानसमाः कार्य्या नात्र कार्य्या विचा-रणा ॥
” * ॥
अथ निरूहवस्तिविधिः ।“निरूहवस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरैः ।तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः ॥
”कारणान्तरैः समवायिकारणभेदैः ।“निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः ।स्वस्थानस्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम् ॥
निरूहस्य प्रमाणञ्च प्रस्थः पादोत्तरं परन् ।मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनञ्च कुडवास्त्रयः ॥
”परं श्रेष्ठम् ।“अतिस्निग्धोऽक्लिष्टदोषः क्षतोरस्कः कृशस्तथा ।”अक्लिष्टदोषः अनुत्क्लिष्टदोषः । अदत्तोत्क्लेशनइति यावत् । क्षतोरस्कः उरःक्षतवान् ।“आध्मानच्छर्दिहिक्वार्शः शोथश्वासप्रपीडितः ।गुदशोफातिसारार्त्तो विसूचीकुष्ठसंयुतः ॥
गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्याश्च जलोदरी ।वातव्याधावुदावर्त्ते वातासृग्विषमज्वरे ॥
मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च ।वृद्धसृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूहणम् ॥
शूलेऽम्लपित्ते हृद्रोगे योजयेद्बिधिवद्बुधः ।उत्सृष्टानिलविण्मूत्रस्निग्धं स्विन्नमभोजितम् ॥
मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत् ।”स्निग्धं स्वभ्यक्तम् । स्विन्नं उष्णाम्बुस्नपितम् ।“स्नेहवस्तिविधानेन बुधः कुर्य्यान्निरूहणम् ॥
जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः ।तिष्ठेन्मुहूर्त्तमात्रन्तु निरूहागमनेच्छया ॥
”अत्र मुहूर्त्तमात्रशब्दे नैतदपि बोधितम् ।निरूहप्रत्यागमनकालो मुहूर्त्तमात्रः ।“अनायातं मुहूर्त्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत् ।निरूहैरेव मतिमान् क्षारमूत्राम्लसैन्धवैः ॥
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः ।ला ञ्चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् ॥
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ।आस्थापनस्नेहवस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्ष-णम् ॥
”विविक्तता दत्तौषधनिःसरणम् ।“अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं वस्तिदानवित् ।द्बितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम् ॥
सस्नेह एकः पवने पित्ते द्वौ पयसा सह ।कषायकटुका मूत्रा कफे तृष्णास्त्रयो हिताः ॥
पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् ।निरूहं भोजयित्वा च ततस्तमनुवासयेत् ॥
सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः ।वस्तिस्तीक्ष्णा प्रयुक्ता हि तेषां हन्याद्बला-युषी ॥
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्व्वं मध्ये दोषहरं ततः ।पश्चात् संशमनीयञ्च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः ॥
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा ।हपुषा फलकल्कश्च वस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ॥
”इत्युत्क्लेशनवस्तिः ॥
* ॥
“शताह्वा मधुकं विल्वं कौटजं फलमेव च ।सकाञ्जिकः सगोमूत्रो वस्तिर्दोषहरः स्मृतः ॥
”इति दोषहरवस्तिः ॥
* ॥
“प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् ।सक्षीरः शस्यते वस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः ॥
”इति शमनवस्तिः ॥
* ॥
“त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः ।ऊषकादिप्रतीवाया वस्तयो लेखनाः स्मृताः ॥
”ऊषकादिप्रतीवायाः ऊषकादिगणविशेषचूर्ण-प्रक्षेपाः । इति लेखनवस्तयः ॥
* ॥
“बृंहणद्रव्यनिःक्वाथैः कल्कैर्मधुरकैर्युताः ।सर्पिर्मांसरसोपेता वस्तयो बृंहणाः स्मृताः ॥
”इति वृंहणवस्तयः ॥
* ॥
“वदर्य्यैरावतीशेलुशाल्मलीपुष्पजाङ्कुराः ।”ऐरावती नाराङ्गी । शेलुः बहुवारः ।क्षीरसिद्धाः क्षौद्रयुक्ता नाम्ना पिच्छिलसंज्ञिताः ॥
अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः ।”अजश्छागः । उरभ्रो मेषः । एणः कृष्णमृगः ।“मात्रा पच्छिलवस्तीनां पलैर्द्बादशभिर्मता ॥
”इति पिच्छिलावस्तयः ॥
* ॥
“दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् ।विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ॥
एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् ।संमूर्च्छिते कषायन्तु चतुःप्रसृतिसम्मितम् ॥
गृह्णीयाच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् ।क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक् ॥
एवं प्रकल्पितो वस्तिर्द्बादशप्रसृतो भवेत् ।वाते चतुःपलं क्षौद्रं दद्यात् स्नेहस्य षट्पलम् ॥
पित्ते चतुःपलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात् पलत्रयम् ।कफे तु षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत् स्नेहं चतुः-पलम् ॥
”इति निरूहमात्रा ॥
“एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधु तैलं पलाष्टकम् ।शतपुष्पापलार्द्धेन सैन्धवार्द्धेन संयुतम् ॥
मधुतैलिकसंज्ञोऽयं वस्तिर्दारुविलोडितः ।मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्त्तनाशनः ॥
बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः ॥
”इति मधुतैलिकवस्तिः ॥
“क्षौद्राज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् ।हपुषा सैन्धवाक्षांशो वस्तिः स्याद्यापनःपरः ॥
”यापनः सारकः । इति यापनवस्तिः ॥
* ॥
“एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधु तैलं ससैन्धवम् ।एष युक्तरथो वस्तिः सवचापिप्पलीफलः ॥
”इति युक्तरथवस्तिः ॥
“पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु ।ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः ॥
”इति सिद्धवस्तिः ॥
“स्नानमुष्णोदकैः कुर्य्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् ।वर्ज्जयेदपरं सर्व्वमाचरेत् स्नेहवस्तिवत् ॥
”अथोत्तरवस्तिविधिः ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् ।निरूहादुत्तरो यस्मात्तस्मादुत्तरसंज्ञकः ॥
द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् ।मालतीपुष्पवृन्ताभं छिद्रं सर्षपनिर्गमम् ॥
पञ्चविंशतिवर्षाणामधोमात्रा द्विकार्षिका ।तदूर्द्धं प्रलमात्रा च स्नेहस्योक्ता भिषग्वरैः ॥
अथ स्थापनशुद्धस्य तृप्तस्य स्नानभोजनैः ।स्थितस्य जानुमात्रेण पीठेऽन्विष्य शलाकया ॥
स्निग्धया मेढ्रमार्गन्तु ततो नेत्रं नियोजयेत् ।शनैः शनैर्घृताभ्यक्ते मेढ्ररन्ध्रेऽङ्गुलानि षट् ॥
ततोऽवपीडयेद्वस्तिं शनैर्नेत्रं विनिर्हरेत् ।ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहवस्तिक्रमो हितः ॥
स्त्रीणां कनिष्ठिकास्थूलं नेत्रं कुर्य्याद्दशाङ्गुलम् ।मुहुः प्रवेशं योज्यञ्च योन्यन्तश्चतुरङ्गुलम् ॥
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मनेत्रं वियोजयेत् ।मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम् ॥
शनैर्निष्क्रम्यमाधेयं सूक्ष्मं नेत्रं विचक्षणैः ।”मालतीपुष्पवृन्ताभं नेत्रमित्युक्तत्वात् पुनः सूक्ष्म-शब्दाभिधाने बालानां ततोऽपि नेत्रस्य सूक्ष्मता-बोधनार्थम् ।“योनिमार्गेषु नारीनां स्ने हमात्रा द्विपालिका ॥
मूत्रमार्गे पलोन्माना बालानाञ्च द्विकार्षिकी ।उत्तानायै स्त्रियै दद्यात् ऊर्द्ध्वजान्वै विचक्षणः ॥
अप्रत्यागच्छति भिषक् वस्तावुत्तरसंज्ञिते ।भूयो वस्तिं विदध्याच्च संयुक्तं शोधनैर्गुणैः ॥
फलवस्तिं विदध्याद्वा योनिमार्गे दृढं भिषक् ।सूत्रैर्विनिर्म्मितां स्निग्धां शोधनद्रव्यसंयुताम् ॥
दह्यमाने तथा वस्तौ दद्याद्वस्तिं विशारदः ।क्षीरिवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा ॥
”दह्यमाने वस्तौ यस्मिन् स्थाने वस्तिर्दत्तस्तस्मिन्दह्यमाने ।“वस्तिः शुक्ररुजः पुंसां स्त्रीणामार्त्तवजा रुजः ।हन्यादुत्तरवस्तिस्तु नोचिता मेहिनां क्वचित् ॥
सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदक्रम एव च ।वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानः स्नेहवस्तिना ॥
” * ॥
अथ फलवर्त्तिविधिः ।“घृताभ्यक्ते गुदे क्षिप्त्वा श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसन्निभा ।मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(“चतुरङ्गुलां वेणुमयीं नाडीं प्रतिलक्षणं कृत्वातया वस्तिप्रतिकर्म्म कुर्य्यात् ।नातिचोष्णे च काले च न शीते न च भोजिते ।न निद्रालौ च मूत्रार्त्ते विष्ठार्त्ते न च वेदभाक् ॥
वस्तिकर्म्म निरूहञ्च कारयेत्तं निरस्य च ।आदौ मूत्रविष्ठोत्सर्गं कृत्वा गुदं प्रक्षाल्य नातिशिथिलशय्यायां शाययित्वा वामाङ्गे वामपादंदक्षिणाङ्गे दक्षिणपादञ्च सङ्कोच्य जङ्घोपरि-संस्थाप्य गुदाभ्यन्तरे द्व्यङ्गुलमात्रां नाडीं सुधीःसञ्चारयेत् । ततः शनैः शनैर्वस्तिं निष्पीड्यद्विपलपरिमिततैलेन निरूहं कुर्य्यात् । निरुहा-नन्तरं शनैः शनैरुत्तानं शाययित्वा ऊर्द्ध्वीकृत्य च पश्चात् सङ्कोच्य पाणिभिः पञ्च वारान्स्फिक्पिण्डान् त्रोटयेत् । ततः स्वस्थं कृत्वाक्षणेनाप्यामाशयं मलस्थानं बोधयति । वस्त्यु-दरवातान् दोषान् निवारयति । पण्डितास्तंवस्तिनिरूहं तद्वस्तिकर्म्म च विदुः ।” इतिहारीते सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“कृतक्षणं शैलवरस्य रम्येस्थितं धनेशायतनस्य पार्श्वे ।महर्षिसंधैर्वृतमग्निवेशःपुनर्व्वसुम्प्राञ्जलिरन्वपृच्छत् ॥
वस्तिर्नरेभ्यः किमपेक्ष्य दत्तःस्यात् सिद्धिमान् किन्नयनस्य नेत्रम् ।कीदृक् प्रमाणाकृति किङ्गुणञ्चकेषाञ्च किं योनिगुणश्च वस्तिः ॥
निरूहकर्म्म प्रणिधानमात्राःस्नेहस्य वा काः शमने विधिः कः ।के वस्तयः केषु मता इतीदंश्रुत्वोत्तरं प्राह वचो महर्षिः ॥
समीक्ष्य दोषौषधदेशकाल-सात्म्याग्निसत्त्वौकवयोबलानि ।वस्तिः प्रयुक्तो नियतं गुणायस्युः सर्व्वकर्म्माणि च सिद्धिमन्ति ॥
सुवर्णरूप्यत्रपुताम्रवीतिंकांस्यास्थिशस्त्रद्रुमवेणुदन्तैः ।नलैर्व्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैःकार्य्याणि नेत्राणि सुकर्णिकानि ॥
षड्द्वादशाष्टाङ्गुलसम्मितानिषड्विंशतिर्द्वादशवर्षजानाम् ।स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीनवाहि-छिद्राणि वर्त्त्या पिहितानि चापि ॥
यथावयोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यांमूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति ।ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनिश्लक्ष्णानि च स्युर्गुलिकामुखानि ॥
स्यात् कर्णिकैकाग्रचतुर्थभागेमूलाश्रिते वस्तिनिबन्धने द्बे ।जरद्गवो माहिषहारिणो वास्यात् शौकरो वस्तिरजस्य वापि ॥
दृढस्तनुर्नष्टशिरो विगन्धःकषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः ।नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपंनेत्रेषु योज्यस्तु सुबद्धसूत्रः ॥
वस्तेरमावे प्लवानां गलो वास्यादङ्कपादः सुघनः पटो वा ।आस्थापनार्हं पुरुषं विधिज्ञःसमीक्ष्य पुण्येऽहनि शुक्लपक्षे ॥
प्रशस्तनक्षत्रमुहूर्त्तयोगेजीर्णान्नमेकाग्रमुपक्रमेत ।बालां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नांद्वे पञ्च मूले च पलोन्मितानि ॥
अष्टौ पलान्यर्द्धतुलाञ्च मांसा-च्छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम् ।पूतं यवानीफलविल्वकुष्ठ-वचाशताह्वा घनपिप्पलीनाम् ॥
कल्कैर्गुडक्षौद्रयुतैः स तैलै-र्युतं सुखोष्णं तु पिचुप्रमाणैः ।गुडोत्पलं द्बिप्रसृतान्तु मात्रांस्नेहस्य युक्त्या मधुसैन्धवादि ॥
प्रक्षिप्य वस्तौ मथितं खजेनसुबद्धमुच्छाम्य च निर्व्व्यलीकम् ।अङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधायनेत्राग्रसंस्थामपनीयवर्त्तिम् ॥
तैलाक्तगात्रं कृतमत्र विट्कंनाति क्षुधार्त्तं शयने मनुष्यम् ।समेऽथ वेधन्नतशैरसेवानात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपपन्ने ॥
सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानंकृत्वर्ज्जुदेहं स्वभुजोपधानम् ।निकुच्च्य सव्येतरमस्य सक्थिवामं प्रसार्य्य प्रणयेत्ततस्तम् ॥
स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागंस्निग्धं शनैर्मृद्वृजुपृष्ठवंशम् ।अकम्पनावेपनलाधवादीन्पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयन् हि ॥
प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तंनेत्रं शनैरेव ततोऽवकर्षेत् ।तिर्य्यक्प्रणीते तु न याति धारागुदव्रणः स्याच्चरिते च नेत्रे ॥
दत्तः शनैर्नाशयमेति वस्तिःकण्ठं प्रधावत्यतिपीडितश्च ।शीतस्त्वतिस्तम्भकरो विदाहंमूर्च्छाञ्च कुर्य्यादतिमात्रमुष्णः ।स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनन्तु रुक्ष-स्तन्वल्पमात्रा लवणस्त्वयोगम् ।करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगंक्षामन्तु सान्द्रः सुचिरेण चेति ॥
दाहातिसारौ लवणोऽतिकुर्य्या-त्तस्मात् प्रयुक्तं सममेव दद्यात् ।पूर्व्वं हि योज्यं मधुसैन्धवन्तुस्नेहं विनिर्मथ्य ततोऽनुकल्कम् ॥
विमथ्य संयुज्य पुनद्रवैस्तत्वस्तौ निदध्यान्मथितं खजेन ।आमाशयोऽग्निर्ग्रहणीगुदञ्चतत्पार्श्वसंस्थस्य सुखोपलब्धिः ॥
लीयन्त एवं वलयश्च तस्मात्सव्यं शयानोऽरतिवस्तिदानम् ।विड्वातवेगो यदि चार्द्धदत्तेनिष्कृष्य दत्ते प्रणयेदशेषम् ॥
उत्तानदेहस्य कृतोपधानःस्याद्वीर्य्यमाप्नोति तथास्य देहम् ।एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात्पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः ॥
प्रत्यागते कोष्णजलावसिक्तःशाल्यन्नमद्यात्तनुना रसेन ।जीर्णे तु सायं लघु चाल्पमात्रंभुक्तेऽनुबास्यः परिवृंहणार्थम् ॥
”“स्निग्धोष्ण एकः पवने निरूहोद्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते ।त्रयः समूत्राः कटुकोष्णतीक्ष्णाःकफे निरूहा न परं विधेयाः ॥
रसेन वाते प्रति भोजनं स्यात्क्षीरेण पित्ते तु कफे च यूषैः ।तथानुवास्येषु च विल्वतैलंस्याज्जीवनीयं फलसाधितञ्च ॥
”इति चरके सिद्धिस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“तत्र स्नेहादीनां कर्म्मणां वस्तिकर्म्मप्रधान-तममाहुराचार्य्याः । कस्मादनेककर्म्मकरत्वा-द्वस्तेरिह वस्तिर्नानाविधद्रव्यसंयोगाद्दोषाणांसंशोधनसंशमनसंग्रहणानि करोति । क्षीण-शुक्रं वाजीकरोति कृशं बृंहयति स्थूलं कर्ष-यति चक्षुः प्रीणयति वलीपलितमुपहन्ति वयःस्थापति । शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्य-मायुषः परिवृद्धिञ्च करोति वस्तिः सम्य-गुपासितः ॥
तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रति-श्यायशिरोरोगाधिमन्थार्द्दिताक्षेपकपक्षाघातै-काङ्गसर्व्वाङ्गरोगाध्मानोदरशर्कराशूलवृद्ध्युप-दंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्मवातशोणितवातमूत्र-पुरीषोदावर्त्तशुक्रार्त्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमण्याग्रहा-र्शोऽश्मरी मूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते ॥
”“तत्र द्विविधो वस्तिः नैरूहिकः स्नैहिकश्च ।आस्थापनं निरूह इत्यनर्थान्तरम् । तस्यविकल्पो माधुतैलिकः । तस्य पर्य्यायशब्दोयापनो युक्तरथः सिद्धवस्तिरिति । सदोष-निर्हरणाच्छरीररोगहरणाद्वा निरूहः । वयःस्थापनादायुःस्थापनाद्बास्थापनम् । माधुतैलि-कविधानञ्च निरूहक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः ॥
तत्र यथा प्रमाणगुणविहितः स्नेहवस्ति-विकल्पोऽनुवासनः पादावकृष्टः । अनुवसन्नपिन दुष्यत्यनुदिवसं दीयत इत्यनुवासनः ॥
तस्यापि विकल्पोऽर्द्धार्द्धमात्रावकृष्टोऽपरि-हार्य्योमात्रावस्तिरिति ॥
” इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ३५ अध्यायः ॥
“अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि व्यापदः स्नेहवस्तिजाः ।बलवन्तो यदा दोषाः कोष्ठे स्युरनिलादयः ॥
अल्पवीर्य्यं तदा स्नेहमभिभूय पृथग्विधान् ।कुर्व्वन्त्युपद्रदान् स्नेहः स चापि न निवर्त्तते ॥
तत्र वाताभिभूते तु स्नेहे मुखकषायता ।जृम्भावातरुजास्तास्ता वेपथुर्विषमज्वरः ॥
पित्ताभिभूते स्नेहे तु मुखस्य कटुता भवेत् ।दाहस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो नेत्रमूत्राङ्गपीतता ॥
श्लेष्माभिभूते स्नेहे तु प्रसेको मधुरास्यता ।गौरवं छर्द्दिरुच्छ्वासः कृच्छ्रः शीतज्वरोऽरुचिः ॥
तत्र दोषाभिभूते तु स्नेहे वस्तिं निधापयेत् ।यथास्वं दोषशमनान्युपयोज्यानि यानि च ॥
अत्याशितेऽन्नाभिभवात् स्नेहो नैति यदातदा ।गुरुरामाशयः शूलं वायुश्चाप्रतिसञ्चरः ॥
हृत्पीडामुखवैरस्यं श्वासो मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः ।तत्रापतर्पणस्यान्ते दीपनो विधिरिष्यते ॥
अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः ।तदाङ्गसदनाध्माते श्वासः शूलञ्च जायते ॥
पक्वाशयगुरुत्वञ्च तत्र दद्यान्निरूहणम् ।अतितीक्ष्णौषधैरेवं सिद्धञ्चाप्यनुवासनम् ॥
शुद्धस्य दूरानुसृते स्नेहे स्नेहस्य दर्शनम् ।गात्रेषु सर्व्वेन्द्रियाणामुपलेपोऽवसादनम् ॥
स्नेहगन्धिमुखन्तत्र कासश्वासावरोचकः ।अतिपीडितवत्तत्र विविधा स्थापनन्तथा ॥
अस्विन्नस्याविशुद्धस्य स्नेहोऽल्पः सम्प्रयो-जितः ।शीतो मृदुश्च नाभ्येति ततो मन्दं प्रवाहयेत् ॥
विबन्धगौरवाध्मानशूलाः पक्वाशयं प्रति ।तत्रास्थापनमेवाशु प्रयोज्यं सानुवासनम् ॥
अल्पं युक्तवतोऽल्पो हि स्नेहोमन्दगुणस्तथा ।दत्तो नैति क्लमोत्क्लेशौ भृशं वा रतिमाव-हेत् ॥
तत्र वास्थापनं कार्य्यं शोधनीयेन वस्तिना ।अन्वासनञ्च स्नेहेन शोधनीयेन शस्यते ॥
अहोरात्रादपि स्नेहः प्रत्यागच्छेन्न दूष्यति ।कुर्य्याद्वस्तिगुणांश्चापि जीर्णस्त्वल्पगुणो भवेत् ॥
यस्य नोपद्रवं कुर्य्यात् स्न हवस्तिरनिःसृतः ।सर्व्वोऽल्पो वा वृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजा-नता ॥
अनायान्तन्त्वहोरात्रात् स्नेहं संशोधनैर्जयेत् ॥
स्नेहवस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते ।इत्युक्ता व्यापदः सर्व्वाः सलक्षणचिकित्-सिताः ॥
”इति च सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ३७ अध्यायः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वस आच्छादने”@} 2 ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत्।।’ 3 इति देवः।
‘-- स्मृतौ’ इति वोपदेवः।
वासकः-सिका, वासकः-सिका, विवसिषकः-षिका, वावसकः-सिका
वसिता-त्री, वासयिता-त्री, विवसिषिता-त्री, वावसिता-त्री
-- वासयन्-न्ती, वासयन् वासयमानो वा वस्त्रं देवदत्तेन, वासयिष्यन्-न्ती-ती, 4 5 वसानः, वासयमानः, विवसिषमाणः, वावस्यमानः
वसिष्यमाणः, वासयिष्यमाणः
विवसिषिष्यमाणः, वावसिष्यमाणः
6 चर्मवः-चर्मवसौ-चर्मवसः
-- -- -- वसितम्-तः, वासितम्, विवसिषितः, वावसितः-तवान्
वसः, 7 वसा, सुवासी, 8 वसनः, 9 वसिता, वासः, विवसिषुः, वावसः
वसितव्यम्, वासयितव्यम्, विवसिषितव्यम्, वावसितव्यम्
वसनीयम्, वासनीयम्, विवसिषणीयम्, वावसनीयम्
वास्यम्, वास्यम्, विवसिष्यम्, वावस्यम्
वस्यमानः, वास्यमानः, विवसिष्यमाणः, वावस्यमानः
ईषद्वसः-दुर्वसः-सुवसः
-- -- -- वासः, आवासः, 10 कृत्तिवासाः, वासः, विवसिषः, वावसः
वसितुम्, वासयितुम्, विवसिषितुम्, वावसितुम्
वस्तिः, 11 वसा, वासना, विवसिषा, वावसा
वसनम्, वासनम्, विवसिषणम्, वावसनम्
वसित्वा, वासयित्वा, विवसिषित्वा, वावसित्वा
प्रवस्य, प्रवास्य, प्रविवसिष्य, प्रवावस्य
वासम् २, वसित्वा २, वासम् २ वासयित्वा २ विवसिषम् २ विवसिषित्वा २ वावसम् २
वावसित्वा २
12 13 वसु, 14 नप्रत्यये रूपम्।
वस्तेऽनेनेति वस्नम् = वासः।]] वस्नम्, 15 सरन्प्रत्ययः।
संवत्सरः = क्षण- लवमुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमासायनानि च इत्यर्थः।
एवं परिवत्सरः, विवत्सरः, इद्वत्सरः, इडावत्सरः, उद्वत्सरः इत्यादिषु बोध्यम्।
वस्त्रेण समाच्छादयति इत्यर्थे संवस्त्रयन् इत्यत्र ‘मुण्डमिश्र--’ 16 इत्यादिनाणिच्।
‘वस्त्रात्स- माच्छादने’ इति काशिकावृत्तिः।]] संवत्सरः, 17 ष्ट्रन्प्रत्यये वस्त्रमिति रूपम्।
वस्ते शरीरमिति वस्त्रम्।]] वस्त्रम्।
18
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५७७)
02
=>
 (२-अदादिः-१०२३। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १८७)
04
=>
 [पृष्ठम्१२१५+ २५]
05
=>
 [[आ। ‘पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति।’ शि। व। १-६।]]
06
=>
 [[१। चर्म वस्ते इति चर्मवः इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘अत्वसन्तस्य चाधातोः’ (६-४-१४) इत्यत्र काशिकायां प्रत्युदाहरणत्वेन प्रदर्शितम्।]]
07
=>
 [[२। पचाद्यजन्तात स्त्रियां टाप्। वसा = शरीरान्तर्गतस्नेहद्रव्यम्।]]
08
=>
 [[३। वस्ते आच्छादयति इत्यर्थे ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[४। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्यये रूपम्। ‘वसिता वस्त्रमित्येवं साधुकारिणि कर्तरि।।’ इति ‘तृन्’ सूत्रे प्रक्रियासर्वस्वश्लोकः।]]
10
=>
 [[५। औणादिकेऽसुन्प्रत्यये वासश्शब्दः। कृत्तिर्वासोऽस्येति ‘अत्वसन्तस्य--’ (६-४-१४) इति असंबुद्धौ सौ परतः दीर्घो भवति। तेन रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[६। भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्प्रत्ययः।]]
12
=>
 [पृष्ठम्१२१६+ २७]
13
=>
 [[१। ‘शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसि--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्यये रूपमेवम्। वस्ते भाग्यवतो जनानिति वसु = धनम्।]]
14
=>
 [[२। औणादिके [द। उ। ५-३९]
15
=>
 [[३। संपूर्वात् वसधातोः औणादिकः [द। उ। ८-५२]
16
=>
 (३-१-२१)
17
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ८-७९]
18
=>
 [[आ। ‘वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुं वस्त्रेण बद्धुमविनीत कथं यतेथाः।।’ चम्पूरामायणे ५-४८]]