| YouTube Channel

वसुः (vasuH)

 
Apte Hindi
Hindi
वसुः
पुं*
 - वस्+उन्
"घी, घृत"
वसुः
पुं*
 - वस्+उन्
"धन, दौलत, रत्न, जवाहर"
वसुः
पुं*
 - वस्+उन्
सोना
वसुः
पुं*
 - वस्+उन्
जल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वसुः
noun
दक्षप्रजापतेः कन्या।
"वसोः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 वसुः, आप्यः, जिष्णुः
noun
वैदिकदेवताविशेषः।
"वेदेषु वसवः अष्टसंख्याकाः इति उक्तम्।"
Synonyms:
 धनम्, द्रव्यम्, वसुः, अर्थः, वित्तम्, द्रविणम्, सम्पद्, हिरण्यम्, विभवः, सम्पत्तिः
noun
उपयोगिनां तथा च मूल्यवतां वस्तूनां समूहः।
"पूर्वं गोपालकानां सम्पन्नता तेषां गोरूपं धनम् एव आसीत्।"
Synonyms:
 प्रग्रहः, वागा, रश्मिः, वल्गा, दन्तालिका, संयमः, यन्त्रणम्, निग्रहः, वसुः, अभीषुः, अभीशुः
noun
अश्वादीनां नियमनार्थे उपयुज्यमाना रश्मिः।
"नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः। गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तमः॥"
Synonyms:
 विष्णुः, नारायणः, कृष्णः, वैकुण्ठः, विष्टरश्रवाः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, स्वभूः, दैत्यारिः, पुण्डरीकाक्षः, गोविन्दः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, अच्युतः, शार्ङ्गी, विष्वक्सेनः, जनार्दनः, उपेन्द्रः, इन्द्रावरजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, पद्मनाभः, मधुरिपुः, वासुदेवः, त्रिविक्रमः, दैवकीनन्दनः, शौरिः, श्रीपतिः, पुरुषोत्तमः, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसारातिः, अधोक्षजः, विश्वम्भरः, कैटभजित्, विधुः, श्रीवत्सलाञछनः, पुराणपुरुषः, वृष्णिः, शतधामा, गदाग्रजः, एकशृङ्गः, जगन्नाथः, विश्वरूपः, सनातनः, मुकुन्दः, राहुभेदी, वामनः, शिवकीर्तनः, श्रीनिवासः, अजः, वासुः, श्रीहरिः, कंसारिः, नृहरिः, विभुः, मधुजित्, मधुसूदनः, कान्तः, पुरुषः, श्रीगर्भः, श्रीकरः, श्रीमान्, श्रीधरः, श्रीनिकेतनः, श्रीकान्तः, श्रीशः, प्रभुः, जगदीशः, गदाधरः, अजितः, जितामित्रः, ऋतधामा, शशबिन्दुः, पुनर्वसुः, आदिदेवः, श्रीवराहः, सहस्रवदनः, त्रिपात्, ऊर्ध्वदेवः, गृध्नुः, हरिः, यादवः, चाणूरसूदनः, सदायोगी, ध्रुवः, हेमशङ्खः, शतावर्त्ती, कालनेमिरिपुः, सोमसिन्धुः, विरिञ्चिः, धरणीधरः, बहुमूर्द्धा, वर्धमानः, शतानन्दः, वृषान्तकः, रन्तिदेवः, वृषाकपिः, जिष्णुः, दाशार्हः, अब्धिशयनः, इन्द्रानुजः, जलशयः, यज्ञपुरुषः, तार्क्षध्वजः, षड्बिन्दुः, पद्मेशः, मार्जः, जिनः, कुमोदकः, जह्नुः, वसुः, शतावर्तः, मुञ्जकेशी, बभ्रुः, वेधाः, प्रस्निशृङ्गः, आत्मभूः, सुवर्णबिन्दुः, श्रीवत्सः, गदाभृत्, शार्ङ्गभृत्, चक्रभृत्, श्रीवत्सभृत्, शङ्खभृत्, जलशायी, मुरमर्दनः, लक्ष्मीपतिः, मुरारिः, अमृतः, अरिष्टनेमः, कपिः, केशः, जगदीशः, जनार्दनः, जिनः, जिष्णुः, विक्रमः, शर्वः
noun
देवताविशेषः हिन्दुधर्मानुसारं जगतः पालनकर्ता।
"एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।"
Tamil
Tamil
வஸு: : அஷ்ட வசுக்களில் ஒருவர், எண் எட்டு, சூரியன், ஒளிக்கதிர், அக்னி, நீர் நிலை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वसुः,
पुं,
 (वसतीति । वस + उः ।) वकवृक्षः ।अनलः । रश्मिः । गणदेवताविशेषः । इत्यमरः ॥
स चाष्ट संख्यातः । यथा, --“धरो ध्रुवश्च सोमश्च विष्णुश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ क्रमात् स्मृताः ॥
”इति भरतः ॥
दक्षो द्वितीयजन्मनि षष्ठमन्वन्तरे असिक्र्यांपत्न्यां षष्टिकन्या जनयामास । ताः प्रजा-पतिभ्यो दत्तवान् । धर्म्माय दश । तासांनामानि । भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्यामरुत्वती वसुर्मुहूर्त्ता सङ्कल्पा । आसां मध्येवसोरष्टौ वसवः पुत्त्रा यथा । द्रोणः प्राणः ध्रुवःअर्कः अग्निः दोषः वास्तुः विभावसुरिति ।द्रोणस्य अभिमत्यां पत्न्यां हर्षशोकभयादयःपुत्त्राः । १ । प्राणस्य उर्ज्जस्वत्यां द्वौ पुत्त्रौ सह-स्रायुः पुरोजवश्च । २ । ध्रुवस्य धारण्यां पुरःपुत्त्रः । ३ । अर्कस्य वासनायां तर्षादयः पुत्त्राः । ४ ।अग्नेर्वसोर्धारायां द्रविणकादयः पुत्त्राः । ५ ।दोषस्य शर्व्वर्य्यां शिशुमारो हरेरंशः । ६ ।वास्तोराङ्गिरस्यां विश्वकर्म्मा । विश्वकर्म्मणःपुत्त्रश्चाक्षुषो मनुरभूत् । विश्वे साध्या मनोःसुताः । ७ । विभावसोरुषायां त्रयः पुत्त्राःव्युष्टरोचिषातपनामानः । ८ । इति श्रीभागवत-मतम् ॥
* ॥
मतान्तरे अष्टौ वसवो यथा, --धरः १ ध्रुवः २ सोमः ३ सावित्रः ४ अनिलः ५अनलः ६ प्रत्यूषः ७ प्रभासः ८ । इति महा-भारते दानधर्म्मः ॥
अपि च ।“आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥
आपस्य पुत्त्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो ध्वनि-स्तथा ।ध्रुवस्य पुत्त्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः ॥
सोमस्य भगवान् वर्च्चा वर्च्चस्वी येन जायते ।धरस्य पुत्त्रो द्रविणो हुतो हव्यवहस्तथा ॥
मनोहरायाः शिरसः प्राणोऽथ रमणस्तथा ।अनिलस्य शिवा भार्य्या तस्याः पुत्त्रः पुरोजवाः ॥
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्त्रावलिनस्य तु ।अग्निपुत्त्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत ॥
तस्याः शाखो विशाखश्चानैगमेयश्च पृष्टजाः ।प्रत्यूषस्य विदुः पुत्त्रं ऋषिं नाम्ना च देवलम् ॥
द्वौ पुत्त्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ।बृहस्पतेश्च भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ॥
प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च ।विश्वकर्म्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः ॥
”इति वह्निपुराणे कश्यपीयप्रजासर्गनामाध्यायःकौर्म्मे १४ अध्यायश्च ॥
* ॥
(एते वशिष्ठस्यधेनुं नन्दिनीमपहृत्य तच्छापग्रस्ता पृथिव्यांशन्तनुपुत्त्रा आसन् । तेषु द्यौनामा वमुरेवकुरुवृद्धो भीष्मः । एतद्विवरणं यथा, देवीभाग-वते । २ । ३ । २४ -- ४४ ।“एतस्मिन् समये चाष्टौ वसवः स्त्रीसम-न्विताः ।वशिष्ठस्याश्रमं प्राप्ता रममाणा यदृच्छया ॥
पृथ्वादीनां वसूनाञ्च मध्ये कोऽपि वसूत्तमः ।द्यौर्नामा तस्य भार्य्याथ नन्दिनीं गां ददर्श ह ॥
दृष्ट्वा पतिं सा पप्रच्छ कस्येयं धेनुरुत्तमा ।द्यौस्तामाह वशिष्ठस्य गौरियं शृणु सुन्दरि ! ॥
दुग्धमस्याः पिबेद्यस्तु नारी वा पुरुषोऽथवा ।अयुतायुर्भवेन्नूनं सदैवागतयौवनः ।तच्छ्रुत्वा सुन्दरी प्राह मर्त्यलोकेऽस्ति मे सखी ।उशीनरस्य राजर्षेः पुत्त्री परमशोभना ॥
तस्या हेतोर्महाभाग ! सवत्सां गां पय-स्विनीम् ।आनयस्वाश्रमश्रेष्ठं नन्दिनीं कामदां शुभाम् ॥
यावदस्याः पयः पीत्वा सखी मम सदैव हि ।मानुषेषु भवेदेका जरारोगविवर्ज्जिता ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या द्यौर्जहार च नन्दिनीम् ।अवमत्य मुनिं दान्तं पृथ्वाद्यैः सहितोऽनघः ॥
हृतायामथ नन्दिन्यां वशिष्ठस्तु महातपाः ।आजगामाश्रमपदं फलान्यादाय सत्वरः ॥
नापश्यत् स यदा धेनुं सवत्सां स्वाश्रमे मुनिः ।मृगयामास तेजस्वी गह्वरेषु वनेष्वपि ॥
नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशयं मुनिः ।वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हृताम् ॥
वसुभिर्मे हृता धेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै ।तस्मात् सर्व्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः ॥
एवं शशाप धर्म्मात्मा वसूंस्तान् वारुणिः स्वयम् ।श्रुत्वा विमनसः सर्व्वे प्रययुर्दुःखिताश्च ते ॥
शप्ताः स्म इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमुः ।प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः शरणं गताः ॥
मुनिस्तानाह धर्म्मात्मा वसून्दीनान् पुरः-स्थितान् ।अनुसंवत्सरं सर्व्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ॥
येनेयं विहृता धेनुर्नन्दिनी मम वत्सला ।तस्माद्द्यौर्मानुषे देहे दीर्घकालं वसिष्यति ॥
ते शप्ताः पथि गच्छन्तीं गङ्गां दृष्ट्वा सरिद्व-राम् ।ऊचुस्तां प्रणताः सर्व्वे शप्तां चिन्तातुरां नदीम् ॥
भविष्यामो वयं देवि ! कथं देवाः सुधाशनाः ।मानुषाणाञ्च जठरे चिन्तेयं महती हि नः ॥
तस्मात्त्वं मानुषी भूत्वा जनयास्मान् सरिद्वरे ! ।शन्तनुर्नाम राजर्षिस्तस्य भार्य्या भवानधे ! ॥
जातान् जातान् जले चास्मान् निक्षिपस्वसुरापगे ! ।एवं शापविनिर्मोक्षो भविता नात्र संशयः ॥
तथेत्युक्ताश्च ते सर्व्वे जग्मुर्लोकं स्वकं पुनः ।गङ्गापि निर्गता देवी चिन्त्यमाना पुनः पुनः ॥
”)योक्त्रम् । राजा । इति मेदिनी । से, ६ ॥
धनाधिपः ।इति विश्वः ॥
साधुः । इति शब्दरत्नावली ॥
पीतमुद्गः । वृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥
पुष्करिणी ।इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
शिवः ।सूर्य्यः । इत्यनेकार्थकोषः ॥
(विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ८७ ।“वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हरिः ॥
”“वसन्ति भूतान्यत्र एतेषु स्वयमपीति वसुः ।”इति तत्र शाङ्करभाष्यम् ॥
) कुलीनकायस्थस्यपद्धतिविशेषः । यथा शूद्राणां नामकरणे वसु-घोषादिपद्धतियुक्तनामत्वञ्च बोध्यम् । इत्युद्वाह-तत्त्वम् ॥
अष्टसंख्या । यथा, --“युग्माग्निकृतभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
(वकुलः । बृहद्वोल सरीति च ख्यातः । अस्यपर्य्यायो यथा, --“शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो वुको वसुः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)
वसुः,
स्त्री,
 (वस् + उः ।) दीप्तिः । वृद्धौषधम् ।इति शब्दरत्नावली ॥
(दक्षस्य कन्याविशेषः ।सा तु धर्म्मस्य पत्नीनामन्यतमा । इति विष्णु-पुराणम् । १ । १५ । १०५ ॥
)
वसुः, त्रि, (वस् + उः ।) मधुरम् । शुष्कम् । इतिहेमचन्द्रः ॥