| YouTube Channel

वसन्तः (vasantaH)

 
Apte
English
वसन्तः [vasantḥ], [वस्-झच्
Uṇ.*
 3.128]
The spring, vernal season (comprising the two months चैत्र and वैशाख)
मधुमाधवौ वसन्तः Su&śr.
सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते
Ṛs.*
 6.2
विहरति हरिरिह सरसवसन्ते
Gīt.*
 1.
Spring personified as a deity and regarded as a companion of Kāmadeva
सुहृदः पश्य वसन्त किं स्थितम्
Ku.*
 4.27.
Dysentery.
Smallpox.
(In dramas) A nickname for the Vidūṣaka or buffoon.
Comp.
 -अवतारः the advent or setting in of the spring
वसन्तावतारसमये$स्या उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य
Ś.*
 1. -उत्सवः the vernal festival, spring-festivities, formerly held on the full-moon day of Chaitra, but now on the full-moon day of Phālguna, and identified with the Holi festival. -कालः the spring-tide, vernal season. -कुसुमः Cordia Latifolia (Mar. गोंधणी). -घोषिन्m. a cuckoo.
जा the Vāsantī or Mādhavī creeper.
the spring festival
see वसन्तोत्सव. -तिलकः, -कम् the ornament of the spring
फुल्लं वसन्ततिलकं तिलकं वनाल्याः Chand.
M.*
 5. (-कः -का -कम्)
N.
 of a metre.
दूतः the cuckoo.
the month called Chaitra.
the musical mode हिन्दोल.
the mango tree.
दूती the trumpet-flower.
the female cuckoo.
Bignonia Suaveolens (Mar. पाटला). -द्रुः, द्रुमः the mango tree.-पञ्चमी the fifth day in the bright half of Māgha. -बन्धुः, -योधः, -सखः epithets of the god of love.
Apte Hindi
Hindi
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
"वसंत ऋतु, बहार का मौसम"
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
मूर्त या मानवीकृत वसंत जो कामदेव का साथी माना जाता है
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
पेचिस
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
"चेचक, शीतला"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वसन्तः, पुष्पसमयः, सुरभिः, मधुः, माधवः, फल्गः, ऋतुराजः, पिकानन्दः, कान्तः, कामसखः
noun
ऋतुविशेषः यस्य कालः माघमासस्य द्वितीयपक्षात् आरभ्य चैत्रमासस्य प्रथमपक्षपर्यन्तम् अस्ति।
"वसन्तो ऋतुराजः इति कवयः।"
Synonyms:
 मसूरिका, शीतला, रक्तवटी, वसन्तः, मसूरी, गुली, विस्फोटः, पापरोगः
noun
रोगविशेषः, यस्मिन् दुष्टरक्तेन गोस्तनज-नरगात्रजेषु मसूरि-सदृश-पूयाः दृश्यन्ते।
"ग्रीष्मे मसूरिकायाः प्रकर्षेण प्रादुर्भावः भवति।"
Synonyms:
 वसन्तः
noun
एकः पुरुषः ।
"वसन्तस्य उल्लेखः राजतरङ्गिण्यां वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वसन्तः
Root: वसन्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Spring season consisting of the two months Caitra and Vaiśakha
Shloka(s):
2|1|87|2 ► मधुर्वसन्तः सुरभिर्वलाङ्गः पुष्पसारणः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|88|1 ► पुष्पकालोऽपीध्ममस्त्री ग्रीष्मस्त्वारखोर ऊष्मकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|87|2 ⇢ वसन्तः (वसन्त) (पुं) ⇒ Spring season consisting of the two months Caitra and Vaiśakha ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ सुरभिः (सुरभि) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ वलाङ्गः (वलाङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ पुष्पसारणः (पुष्पसारण) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ पुष्पकालः (पुष्पकाल) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ इध्मः (इध्म) (पुं) ⇒ Sacrificial firewood ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ इध्मम् (इध्म) (नपुं) ⇒ Sacrificial firewood ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वैशाखः
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
Tamil
Tamil
வஸந்த: : இளவேனில், மன்மதனின் தோழன், ஒரு ராகத்தின் பெயர்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वसन्तः,
पुं,
 (वसन्त्यत्र मदनोत्सवा इति । वस+ “तॄभूवहिवसिभासिसाधिगडिमण्डिजिनन्दि-भ्यश्च ।” उणा० ३ । १२८ । इति झच् ।)ऋतुविशेषः । स च चैत्रवैशाखमासद्बयात्मकः ।यथा । मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतुः । इतिमलमासतत्त्वधृता श्रुतिः ॥
(फाल्गुनचैत्रात्मक-श्चेति केचित् । वसन्तः कुम्भमीनयोरितिप्रयोः-दर्शनात् ॥
* ॥
) तत्पर्य्यायः ॥
पुष्पसमयः २ सुरभिः३ । इत्यमरः ॥
मधुः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
माधवः ५ फल्गुः ६ । इति जटाधरः ॥
ऋतु-राजः ७ पुष्पमासः ८ पिकानन्दः ९ कान्तः १०कामसखः ११ ॥
तत्कालीनजलगुणाः । कषाय-त्वम् । मधुरत्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
(यथा, ऋतुसंहारे । ६ । २ ।“द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं सपद्मंस्त्रियाः सकामाः पवनः सुगन्धिः ।सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्यासर्व्वं प्रिये ! चारुतरं वसन्ते ॥
”यथा च ।“हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति ।प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः ।शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ॥
”इति पूर्व्वखण्डे द्बितीयेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
“मुदितकोकिलकूजितकाननंमदनसूचककिंशुकशोभितम् ।कुसुमसौरभरञ्जितभूधरं ॥
कलितमत्तमधुव्रतलालसम् ॥
मकरकेतनवाणसमाकुलंमुदितमेव समस्तमिदं जगत् ।मलयमारुतकॢप्तगुणान्वितःकफकरो हि वसन्तऋतुर्भवेत् ।कफजकोपविनाशनानलंवमनमावनरूक्षनिषेवणम् ॥
विविधः सुरतानन्दः संश्रमः कफवारणः ।कटुक्षाराम्लकाः सेव्याः शोधनं कफसम्भवे ॥
व्यायामश्रमसंरोधखिन्नो विश्रान्तमानसः ।एवं क्रियासमापन्नो नरः शीघ्रं सुखी भवेत् ॥
”इति वसन्तोपचारः ॥
इहि हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
* ॥
“कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः ।हत्वाग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत् ॥
तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः ।व्यायामोद्वर्त्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्वणम् ॥
स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः ।पुराणयवगोधूमक्षौरजाङ्गलशूल्यभुक् ॥
सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययार्पितान् ।प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान् ॥
सौमनस्यकृतो हृद्यान् वयस्यैः सहितो पिबेत् ।निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान् ॥
शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु वा ।दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु ॥
अदृष्टनष्टसूर्य्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु ।परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्म्मान्तभूमिषु ॥
विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु ।गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत् सुखी ॥
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत् ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“हेमन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः ।कायाग्निं वाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून् ॥
तस्माद्वसन्ते कर्म्माणि वमनादीनि कारयेत् ।गुर्व्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नञ्च वर्ज्जयेत् ॥
व्यायामोद्वर्त्तनं धूमं कवडग्रहमज्जनम् ॥
सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमेचन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः ॥
शारभं शशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम् ।भक्षयेन्निगद सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा ॥
वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानाञ्च यौवनम् ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
“मधुमाधवौ वसन्तः । फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः ।ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्य्याबलवत्यो हेमन्ते भवन्त्वापश्च प्रसन्नाः स्निग्धाअत्यर्थं गुर्व्वास्ता उपयुज्यमाना मन्दकिरण-त्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहि-नामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्यात् गौरवादुपलेपाच्चश्लेष्मणः सञ्चयमापादयन्ति स सञ्चयो वसन्ते-ऽर्करश्मिप्रविलापित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनांश्लैष्मिकान् व्याधीन् जनयति ।” “पूर्व्वाह्णेवसन्तस्य लिङ्गम् ।”“दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः ।किंशुकाम्भोजवकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ॥
कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः ।दक्षिणानिलसंवीताः सुमूखाः पल्वलोज्ज्वलाः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
* ॥
)अस्याधिष्ठातृदेवतोत्पत्तिर्यथा, --मन्मथ उवाच ।“करिष्येऽहं तव विभो वचनाद्धरमोहनम् ।किन्तु योषिन्महास्त्रं मे ततः कान्तां भवान्सृज ॥
मया संमोहिते शम्भौ यया तस्यानुमोहनम् ।कार्य्यं मनोरमां कामां तां निदेशय लोकभृत् ॥
तामहं नहि पश्यामि यया तस्यानुमोहनम् ।कर्त्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं ततः कुरु ॥
मार्कण्डेय उवाच ।एवंवादिनि कन्दर्पे धाता लोकपितामहः ।कया संमोहनीयोऽयमिति चिन्तां जगाम ह ॥
चिन्ताविष्टस्य तस्याथ निःश्वासो यो विनिः-सृतः ।तस्माद्वसन्तः संजातः पुष्पव्रातविभूषितः ॥
चूताङ्कुरांस्तत्कलिकां विभ्रद्भ्रमरसंहतिम् ।किंशुकान् सारसा रेजे प्रफुल्ल इव पादपः ॥
शोणराजीवसङ्काशः फुल्लतामरसेक्षणः ।सन्ध्योदिताखण्डशशिप्रतिमास्यः सुनासिकः ॥
शङ्खवच्छ्रवणावर्त्तः श्यामकुञ्चितमूर्द्धजः ।सन्ध्यांशुमालिसदृशः कुण्डलद्बयमण्डितः ॥
प्रमत्तवारणगतिर्विस्तीर्णहृदयस्थलः ।पीनस्थूलायतभुजः कठोरकरयुग्मकः ॥
सुवृत्तोरुकटीजङ्घः कम्बुग्रीवोन्नतांसकः ।गूढजत्रुः पीनवक्षः संपूर्णः सर्व्वलक्षणैः ॥
तादृशेऽथ समुत्पन्ने सम्पूर्णे कुसुमाकरे ।ववौ वायुः ससुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः ॥
पिकाश्च नेदुः सततं पञ्चमं मधुरस्वराः ।प्रफुल्लपद्मा अभवन् सरस्यः स्वच्छपुष्कराः ॥
”इति कालिकापुराणे ४ अध्यायः ॥
* ॥
हरमोहनकाले अस्य कर्म्माणि यथा, --“मधुश्च कुरुते कर्म्म यद्यत्तस्य विमोहने ।तत् शृणुष्व महाभाग नित्यं तस्योचितं पुनः ॥
चम्पकान् केशरानाम्रान् करुणान् पाटलां-स्तथा ।नागकेशरपुन्नागान् किंशुकान् केतकान्वकान् ॥
माधवीमल्लिकापर्णसारान् कुरुवकांस्तथा ।उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः ॥
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः ।सुगन्धि कृतवान् यत्नात् अतीव शङ्कराश्रमम् ॥
लताः सर्व्वाः सुमनसो नूतनाङ्कुरसञ्चयाः ।वृक्षान् रुचिरभावेन वेष्टयन्ति स्म तत्र च ॥
तान् वृक्षांश्चारुपुष्पौघांस्तैः सुगन्धिसमीरणैः ।दृष्ट्वा कामवशं यातो न तत्र मुनिरप्युत ॥
तद्गणा अपि लोकेश नानाभावैः सुशोभनैः ।रमन्ते स्म सुराः सिद्धा ये ये चापि तपोधनाः ॥
न तस्य पुनरस्माभिर्दृष्टं मोहस्य कारणम् ।भावं न कुरुते कामं कायोत्थमपि शङ्करः ॥
”इति कालिकापुराणे ७ अध्यायः ॥
* ॥
वसन्ते वर्णनीयानि यथा, --“सुरभौ दोला कोकिलमारुतसूर्य्यगतितरु-दलोद्भिदाः ।जातीतरपुष्पचयाम्रमञ्जरीभ्रमरझङ्काराः ॥
”इति कविकल्पलतायां प्रथमस्तवकः ॥
* ॥
अतिसारः । इति शब्दरत्नावली ॥
षड्रागान्त-र्गतद्वितीयरागः । यथा, --“रागाः षडेव तु प्रोक्ता रागिण्यस्त्रिंशदेव तु ।भैरवोऽथ वसन्तश्च नटनारायणस्तथा ॥
”इत्यादि ॥
तस्य पञ्चरागिण्यो यथा, --“आन्दोलिता च देशाख्या लोला प्रथममञ्जरी ।मन्दारी चेति रागिण्यो वसन्तस्य सदानुगाः ॥
”अस्य ध्यानं यथा, --“शिखण्डिवर्होच्चयबद्धचूडःपुष्णन् पिकं चूतलताङ्कुरेण ।भ्रमन् मुदा वाममनोज्ञमूर्त्ति-र्मतङ्गमत्तः स वसन्तरागः ॥
”अस्य गानसमयो यथा, --“श्रीपञ्चम्याः समारभ्य यावत् स्याच्छयनं हरेः ।तावद्वसन्तरागस्य गानमुक्तं मनीषिभिः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
कल्लिनाथमते अस्य षड्रागिण्यो यथा ।आन्धुली १ गमकी २ पठमञ्जरी ३ गौडकरी४ धामकली ५ देवशाखा ६ ॥
हनूमन्मतेहिन्दोलरागपुत्त्रनामानोऽस्याष्टौ पुत्त्राः । किन्तुतेषां मध्ये विभासस्थाने हिन्दोल इति लिखि-तम् ॥
सोमेश्वरमते तस्य षड्रागिण्यो यथा ।देशी १ देवगिरी २ वैराटी ३ टोडिका ४ललिता ५ हिन्दोली ६ ॥
तन्मते अस्य रागस्यरागिणीसहितस्य वसन्तर्त्तुर्गानसमयः । इतिसङ्गीतशास्त्रम् ॥
* ॥
तालविशेषः । यथा, --“जयमङ्गलगन्धर्व्वमकरन्दत्रिभङ्गमाः ।रतितालो वसन्तश्च जगज्झम्पोऽथ गारुणिः ॥
”इत्यादि ॥
“वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगणस्तथा ।जगजझम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥