| YouTube Channel

वसन्त (vasanta)

 
शब्दसागरः
English
वसन्त
m.
 (-न्तः)
1. Vasanta, the season of spring, comprising the month
of Chaitra and Vaisākha, or its deified personification, which is
considered to be a companion of KĀMADEVA.
2. Dysentery,
diarrhœa.
3. Small-pox.
E.
 वस् to dwell, Unādi
aff.
 झच्, as
applied to the season, when love is especially present on earth.
Capeller Eng
English
वसन्त॑
m.
 spring (the friend of the god of love).
Yates
English
वसन्त (न्तः) 1.
m.
 Spring
dysen-
tery
small-pox.
Spoken Sanskrit
English
वसन्त - vasanta -
m.
 - spring
वसन्त - vasanta -
m.
 - springseason
वसन्त - vasanta -
m.
 - particular time
वसन्त - vasanta -
m.
 - particular metre
वसन्त - vasanta -
m.
 - diarrhoea
वसन्त - vasanta -
m.
 - brilliant
Wilson
English
वसन्त
m.
 (-न्तः)
1 Vasanta, the season of spring, or its deified personification.
2 Dysentery, diarrhoea.
3 Small-pox.
E.
 वस to dwell, Uṇādi
aff.
 झच्, as applied to the season, when
love is especially present on earth.
Apte
English
वसन्तः [vasantḥ], [वस्-झच्
Uṇ.*
 3.128]
The spring, vernal season (comprising the two months चैत्र and वैशाख)
मधुमाधवौ वसन्तः Su&śr.
सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते
Ṛs.*
 6.2
विहरति हरिरिह सरसवसन्ते
Gīt.*
 1.
Spring personified as a deity and regarded as a companion of Kāmadeva
सुहृदः पश्य वसन्त किं स्थितम्
Ku.*
 4.27.
Dysentery.
Smallpox.
(In dramas) A nickname for the Vidūṣaka or buffoon.
Comp.
 -अवतारः the advent or setting in of the spring
वसन्तावतारसमये$स्या उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य
Ś.*
 1. -उत्सवः the vernal festival, spring-festivities, formerly held on the full-moon day of Chaitra, but now on the full-moon day of Phālguna, and identified with the Holi festival. -कालः the spring-tide, vernal season. -कुसुमः Cordia Latifolia (Mar. गोंधणी). -घोषिन्m. a cuckoo.
जा the Vāsantī or Mādhavī creeper.
the spring festival
see वसन्तोत्सव. -तिलकः, -कम् the ornament of the spring
फुल्लं वसन्ततिलकं तिलकं वनाल्याः Chand.
M.*
 5. (-कः -का -कम्)
N.
 of a metre.
दूतः the cuckoo.
the month called Chaitra.
the musical mode हिन्दोल.
the mango tree.
दूती the trumpet-flower.
the female cuckoo.
Bignonia Suaveolens (Mar. पाटला). -द्रुः, द्रुमः the mango tree.-पञ्चमी the fifth day in the bright half of Māgha. -बन्धुः, -योधः, -सखः epithets of the god of love.
Apte 1890
English
वसंतः 1 The spring, vernal season (comprising the two months चैत्र and वैशाख)
मधुमाधवौ वसंतः Suśr.
सर्वं प्रिये चारुतरं वसंते Rs. 6. 2
विहरति हरिरिह सरसवसंते Gīt. 1.
2 Spring personified as a deity and regarded as a companion of Kāmadeva
सुहृदः पश्य वसंतकिं स्थितं Ku. 4. 27.
3 Dysentery.
4 Smallpox.
5 (In dramas) A nickname for the Vidūṣaka or buffoon.
Comp.
अवतारः the advent or setting in of the spring
वसंतावतारसमयेऽस्या उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य Ś. 1.
उत्सवः the vernal festival, spring-festivities, formerly held on the full-moon day of Chaitra, but now on the full-moon day of Phālguna, and identified with the Holi festival.
कालः the spring-tide, vernal season.
घोषिन् m. a cuckoo.
जा {1} the Vāsantī or Mādhavī creeper. {2} the spring festival
see वसंतोत्सव.
तिलकः
कं the ornament of the spring
फुक्लं वसंततिलकं तिलकं वनाल्याः Cand. M. 5. (
कः
का
कं) N. of a metre
see App. I.
दूतः {1} the cuckoo. {2} the month called Chaitra. {3} the musical mode हिंदोल. {4} the mango tree.
दूती the trumpet-flower.
द्रुः,
द्रुमः the mango tree.
पंचमी the fifth day in the bright half of Māgha.
बंधुः,
योधः
सखः epithets of the god of love.
Monier Williams Cologne
English
वसन्त॑ a
m.
 (n. g. अर्धर्चादि) ‘brilliant (season)’, spring (comprising
accord.
 to some, the months Caitra and Vaiśākha or from the middle of March to that of May See ऋतु
often personified and considered as a friend or attendant of Kāmadeva, the god of love),
RV.
&c.
&c.
a partic. metre (4 times ˘ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘),
Col.
a partic. time (in music),
L.
diarrhoea,
L.
N.
 of a man,
Rājat.
वसन्त b
&c.
 See
p.
 930, col. 1.
Monier Williams 1872
English
वसन्त वसन्त, अस्, m. (according to Uṇādi-
s. III. 128. fr. rt. 6. वस्
perhaps connected with
rt. 3. वस्, ‘to shine’), spring, the vernal season (com-
prising, according to some, the months Caitra and Vai-
śākha or from the middle of March to that of May
see
ऋतु)
the deified personification of spring
dysentery,
diarrhœa
small-pox
(ई), f., N. of a particular scale
or musical mode
[cf. Gr. ἔαρ
Lat. ver
Slav. vesna.]
—वसन्त-काल, अस्, m. the vernal season.
—व-
सन्त-कुसुम, अस्, m. ‘having blossoms in spring, ’
the tree Cordia Myxa or Latifolia.
—वसन्तकुसु-
माकर (°म-आक्°), अस्, m. a kind of plant.
—व-
सन्त-घोषिन्, ई, m. ‘singing in spring, ’ the Koïl
or Indian cuckoo.
—वसन्त-ज, अस्, आ, अम्, ‘spring-
born, ‘produced in spring
(आ), f. a festival in honour
of Kāmadeva or the god of love (held in the month
Caitra, about the commencement of spring).
—व-
सन्त-तिलक, अस्, अम्, m. n., N. of a variety of
the Śakvarī or Śakkarī metre in Sanskrit prosody,
four times ¯¯˘¯˘˘˘¯˘˘¯˘¯¯.
—वसन्त-
दूत, अस्, m. the Koïl or Indian cuckoo (see कोकिल)
the month Caitra (March-April)
the fifth Rāga or
musical mode (called also Hindola)
the mango tree
(ई), f. the trumpet flower
the creeper Gærtnera
Racemosa.
—वसन्त-द्रु, उस्, or वसन्त-द्रुम,
अस्, m. ‘spring-tree, ’ the mango tree, Mangifera
Indica (which blossoms in March or April and is
then an object of great beauty).
—वसन्त-पञ्चमी,
f. the fifth day of the light half of the month Māgha.
—वसन्त-बन्धु, उस्, m. ‘friend of the spring, ’
epithet of Kāmadeva or the god of love.
—वसन्त-
मालिका, f., N. of a kind of metre.
—वसन्त-यो-
ध, अस्, m. ‘spring-combatant, ’ epithet of the god
of love.
—वसन्त-राज, अस्, m., N. of a gram-
marian
of the author of a work on augury.
—व-
सन्त-सख, अस्, m. ‘friend of the spring, ’ epithet
of the god of love.
—वसन्तोत्सव (°त-उत्°), अम्,
n. the spring festival or celebration of the return of
spring (formerly held on the full moon of Caitra, but
now on the full moon of Phālguna and identified
with the Dolā-yātrā or Holī).
Macdonell
English
वसन्त vas-ant-á,
m.
 [brilliant season: fr. 🞄pr. pt. of √ 1. vas] spring (also personified)
🞄N.: -ka,
m.
 id.
-kāla,
m.
 spring time
-tilaka,
n.
 ornament of spring
a metre (also ā, 🞄f. )
m.
 N.
-puṣpa,
n.
 flower of spring
🞄-bandhu,
m.
 friend of spring, god of love
🞄-bhānu,
m.
 N. of a king
mahotsava,
m.
 🞄great spring festival
-yodha,
m.
 spring as a 🞄warrior
-rāja,
m.
 king spring
N. of a 🞄grammarian: ī-ya,
n.
 work composed by 🞄Vasanta-rāja
-ṛtu,
m.
 spring season
🞄-lekhā,
f.
 N.
-śrī,
f.
 pomp of spring
🞄-sakha,
m.
 friend of spring, ep. of the wind 🞄blowing from the Malaya
-samaya,
m.
 🞄spring-time: -utsava,
m.
 spring festival, 🞄lovely time of spring
-sahāya,
m.
 god of 🞄love
-sena,
m.
 N. of a king
ā,
f.
 N..
Benfey
English
वसन्त वसन्त,
m.
1. The season of
spring, Pañc. v. d. 4
personified,
Lass. 2. ed. 51, 26.
2. Diarrhœa.
3.
Small-pox.
--
Comp.
सु-,
m.
 the day of
full moon in the month Caitra, a
festival in honour of Kāma. -- Cf. ἔαρ
Lat. ver.
Hindi
Hindi
वसंत के देवता भी खुद वसंत
Apte Hindi
Hindi
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
"वसंत ऋतु, बहार का मौसम"
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
मूर्त या मानवीकृत वसंत जो कामदेव का साथी माना जाता है
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
पेचिस
वसन्तः
पुं*
 - वस् + झच्
"चेचक, शीतला"
L R Vaidya
English
vasaMta {% m. %} 1. The vernal season (comprising the months of Chaitra and Vaiśākha, वसंतयोधः समुपागतः प्रिये Rt.vi.1, 2, 3, 4
2. deified personification of spring (considered to be a companion of Kāmadeva
See K.S.iii.10)
3. dysentery
4. small-pox.
Bopp
Latin
वसन्त m. (r. वस् s. अन्त) ver. (Slav. vesna id.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
वसन्त son of Vimalākara, father of Balabhadra (Bhāsvatī-
ṭīkā 1544). L. 785.
वसन्त father of Maṇirāma (Vṛttaratnāvalī med. 1642).
Lanman
English
vasantá, m. spring. [‘the dawning or
lighting-up’ year-time, √1vas, 11723, 4:
see 1vas: cf. ἔαρ, *ϝεσ-αρ, Lat. vēr, *ve-er,
*ves-er, ‘spring.’]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वसन्त इष्यः सुरभिः पुष्पकालो बलाङ्गकः ॥ १५६ ॥
-wordlist-
वसन्त (पुं), इष्य (पुं), सुरभि (पुं), पुष्पकाल (पुं), बलाङ्गक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
ऋतु
ऋतु, वसन्त, ग्रीष्म, प्रावृष्, शरद्, हेमन्त, शिशिर
त्रिंशदहोरात्रः स्यान्मासस्ताभ्यामृतुर्वसन्ताद्याः ।
ग्रीष्मः प्रावृट् शरदा हेमन्तः शिशिर इति ते षट् ॥ ११३ ॥
verse 1.1.1.113
page 0014
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वसन्तः
Root: वसन्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Spring season consisting of the two months Caitra and Vaiśakha
Shloka(s):
2|1|87|2 ► मधुर्वसन्तः सुरभिर्वलाङ्गः पुष्पसारणः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|88|1 ► पुष्पकालोऽपीध्ममस्त्री ग्रीष्मस्त्वारखोर ऊष्मकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|87|2 ⇢ वसन्तः (वसन्त) (पुं) ⇒ Spring season consisting of the two months Caitra and Vaiśakha ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ सुरभिः (सुरभि) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ वलाङ्गः (वलाङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|2 ⇢ पुष्पसारणः (पुष्पसारण) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ पुष्पकालः (पुष्पकाल) (पुं) ⇒ Epithet of Vasanta ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ इध्मः (इध्म) (पुं) ⇒ Sacrificial firewood ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ इध्मम् (इध्म) (नपुं) ⇒ Sacrificial firewood ⇒ चैत्रवैशाखाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वैशाखः
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
Mahabharata
English
Vasanta (“spring”, personif.). § 533 (Sītā-Rāvaṇasaṃv.): III, 281, 16169 (ºa iva mūrtimān, sc. Rāvaṇa).
Vedic Reference
English
Vasanta, ‘spring, ’ is mentioned in the Rigveda^1 and later.^2
It is regularly identified with the first of the months. See Ṛtu.
1) x. 90, 6
161, 4.
2) Av. vi. 55, 2
viii. 2, 22
xii. 1, 36, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वसन्तः,
पुं,
 (वसन्त्यत्र मदनोत्सवा इति । वस+ “तॄभूवहिवसिभासिसाधिगडिमण्डिजिनन्दि-भ्यश्च ।” उणा० ३ । १२८ । इति झच् ।)ऋतुविशेषः । स च चैत्रवैशाखमासद्बयात्मकः ।यथा । मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतुः । इतिमलमासतत्त्वधृता श्रुतिः ॥
(फाल्गुनचैत्रात्मक-श्चेति केचित् । वसन्तः कुम्भमीनयोरितिप्रयोः-दर्शनात् ॥
* ॥
) तत्पर्य्यायः ॥
पुष्पसमयः २ सुरभिः३ । इत्यमरः ॥
मधुः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
माधवः ५ फल्गुः ६ । इति जटाधरः ॥
ऋतु-राजः ७ पुष्पमासः ८ पिकानन्दः ९ कान्तः १०कामसखः ११ ॥
तत्कालीनजलगुणाः । कषाय-त्वम् । मधुरत्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
(यथा, ऋतुसंहारे । ६ । २ ।“द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं सपद्मंस्त्रियाः सकामाः पवनः सुगन्धिः ।सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्यासर्व्वं प्रिये ! चारुतरं वसन्ते ॥
”यथा च ।“हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति ।प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः ।शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ॥
”इति पूर्व्वखण्डे द्बितीयेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
“मुदितकोकिलकूजितकाननंमदनसूचककिंशुकशोभितम् ।कुसुमसौरभरञ्जितभूधरं ॥
कलितमत्तमधुव्रतलालसम् ॥
मकरकेतनवाणसमाकुलंमुदितमेव समस्तमिदं जगत् ।मलयमारुतकॢप्तगुणान्वितःकफकरो हि वसन्तऋतुर्भवेत् ।कफजकोपविनाशनानलंवमनमावनरूक्षनिषेवणम् ॥
विविधः सुरतानन्दः संश्रमः कफवारणः ।कटुक्षाराम्लकाः सेव्याः शोधनं कफसम्भवे ॥
व्यायामश्रमसंरोधखिन्नो विश्रान्तमानसः ।एवं क्रियासमापन्नो नरः शीघ्रं सुखी भवेत् ॥
”इति वसन्तोपचारः ॥
इहि हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
* ॥
“कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः ।हत्वाग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत् ॥
तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः ।व्यायामोद्वर्त्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्वणम् ॥
स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः ।पुराणयवगोधूमक्षौरजाङ्गलशूल्यभुक् ॥
सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययार्पितान् ।प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान् ॥
सौमनस्यकृतो हृद्यान् वयस्यैः सहितो पिबेत् ।निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान् ॥
शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु वा ।दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु ॥
अदृष्टनष्टसूर्य्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु ।परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्म्मान्तभूमिषु ॥
विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु ।गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत् सुखी ॥
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत् ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“हेमन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः ।कायाग्निं वाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून् ॥
तस्माद्वसन्ते कर्म्माणि वमनादीनि कारयेत् ।गुर्व्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नञ्च वर्ज्जयेत् ॥
व्यायामोद्वर्त्तनं धूमं कवडग्रहमज्जनम् ॥
सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमेचन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः ॥
शारभं शशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम् ।भक्षयेन्निगद सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा ॥
वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानाञ्च यौवनम् ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
“मधुमाधवौ वसन्तः । फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः ।ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्य्याबलवत्यो हेमन्ते भवन्त्वापश्च प्रसन्नाः स्निग्धाअत्यर्थं गुर्व्वास्ता उपयुज्यमाना मन्दकिरण-त्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहि-नामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्यात् गौरवादुपलेपाच्चश्लेष्मणः सञ्चयमापादयन्ति स सञ्चयो वसन्ते-ऽर्करश्मिप्रविलापित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनांश्लैष्मिकान् व्याधीन् जनयति ।” “पूर्व्वाह्णेवसन्तस्य लिङ्गम् ।”“दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः ।किंशुकाम्भोजवकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ॥
कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः ।दक्षिणानिलसंवीताः सुमूखाः पल्वलोज्ज्वलाः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
* ॥
)अस्याधिष्ठातृदेवतोत्पत्तिर्यथा, --मन्मथ उवाच ।“करिष्येऽहं तव विभो वचनाद्धरमोहनम् ।किन्तु योषिन्महास्त्रं मे ततः कान्तां भवान्सृज ॥
मया संमोहिते शम्भौ यया तस्यानुमोहनम् ।कार्य्यं मनोरमां कामां तां निदेशय लोकभृत् ॥
तामहं नहि पश्यामि यया तस्यानुमोहनम् ।कर्त्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं ततः कुरु ॥
मार्कण्डेय उवाच ।एवंवादिनि कन्दर्पे धाता लोकपितामहः ।कया संमोहनीयोऽयमिति चिन्तां जगाम ह ॥
चिन्ताविष्टस्य तस्याथ निःश्वासो यो विनिः-सृतः ।तस्माद्वसन्तः संजातः पुष्पव्रातविभूषितः ॥
चूताङ्कुरांस्तत्कलिकां विभ्रद्भ्रमरसंहतिम् ।किंशुकान् सारसा रेजे प्रफुल्ल इव पादपः ॥
शोणराजीवसङ्काशः फुल्लतामरसेक्षणः ।सन्ध्योदिताखण्डशशिप्रतिमास्यः सुनासिकः ॥
शङ्खवच्छ्रवणावर्त्तः श्यामकुञ्चितमूर्द्धजः ।सन्ध्यांशुमालिसदृशः कुण्डलद्बयमण्डितः ॥
प्रमत्तवारणगतिर्विस्तीर्णहृदयस्थलः ।पीनस्थूलायतभुजः कठोरकरयुग्मकः ॥
सुवृत्तोरुकटीजङ्घः कम्बुग्रीवोन्नतांसकः ।गूढजत्रुः पीनवक्षः संपूर्णः सर्व्वलक्षणैः ॥
तादृशेऽथ समुत्पन्ने सम्पूर्णे कुसुमाकरे ।ववौ वायुः ससुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः ॥
पिकाश्च नेदुः सततं पञ्चमं मधुरस्वराः ।प्रफुल्लपद्मा अभवन् सरस्यः स्वच्छपुष्कराः ॥
”इति कालिकापुराणे ४ अध्यायः ॥
* ॥
हरमोहनकाले अस्य कर्म्माणि यथा, --“मधुश्च कुरुते कर्म्म यद्यत्तस्य विमोहने ।तत् शृणुष्व महाभाग नित्यं तस्योचितं पुनः ॥
चम्पकान् केशरानाम्रान् करुणान् पाटलां-स्तथा ।नागकेशरपुन्नागान् किंशुकान् केतकान्वकान् ॥
माधवीमल्लिकापर्णसारान् कुरुवकांस्तथा ।उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः ॥
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः ।सुगन्धि कृतवान् यत्नात् अतीव शङ्कराश्रमम् ॥
लताः सर्व्वाः सुमनसो नूतनाङ्कुरसञ्चयाः ।वृक्षान् रुचिरभावेन वेष्टयन्ति स्म तत्र च ॥
तान् वृक्षांश्चारुपुष्पौघांस्तैः सुगन्धिसमीरणैः ।दृष्ट्वा कामवशं यातो न तत्र मुनिरप्युत ॥
तद्गणा अपि लोकेश नानाभावैः सुशोभनैः ।रमन्ते स्म सुराः सिद्धा ये ये चापि तपोधनाः ॥
न तस्य पुनरस्माभिर्दृष्टं मोहस्य कारणम् ।भावं न कुरुते कामं कायोत्थमपि शङ्करः ॥
”इति कालिकापुराणे ७ अध्यायः ॥
* ॥
वसन्ते वर्णनीयानि यथा, --“सुरभौ दोला कोकिलमारुतसूर्य्यगतितरु-दलोद्भिदाः ।जातीतरपुष्पचयाम्रमञ्जरीभ्रमरझङ्काराः ॥
”इति कविकल्पलतायां प्रथमस्तवकः ॥
* ॥
अतिसारः । इति शब्दरत्नावली ॥
षड्रागान्त-र्गतद्वितीयरागः । यथा, --“रागाः षडेव तु प्रोक्ता रागिण्यस्त्रिंशदेव तु ।भैरवोऽथ वसन्तश्च नटनारायणस्तथा ॥
”इत्यादि ॥
तस्य पञ्चरागिण्यो यथा, --“आन्दोलिता च देशाख्या लोला प्रथममञ्जरी ।मन्दारी चेति रागिण्यो वसन्तस्य सदानुगाः ॥
”अस्य ध्यानं यथा, --“शिखण्डिवर्होच्चयबद्धचूडःपुष्णन् पिकं चूतलताङ्कुरेण ।भ्रमन् मुदा वाममनोज्ञमूर्त्ति-र्मतङ्गमत्तः स वसन्तरागः ॥
”अस्य गानसमयो यथा, --“श्रीपञ्चम्याः समारभ्य यावत् स्याच्छयनं हरेः ।तावद्वसन्तरागस्य गानमुक्तं मनीषिभिः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
कल्लिनाथमते अस्य षड्रागिण्यो यथा ।आन्धुली १ गमकी २ पठमञ्जरी ३ गौडकरी४ धामकली ५ देवशाखा ६ ॥
हनूमन्मतेहिन्दोलरागपुत्त्रनामानोऽस्याष्टौ पुत्त्राः । किन्तुतेषां मध्ये विभासस्थाने हिन्दोल इति लिखि-तम् ॥
सोमेश्वरमते तस्य षड्रागिण्यो यथा ।देशी १ देवगिरी २ वैराटी ३ टोडिका ४ललिता ५ हिन्दोली ६ ॥
तन्मते अस्य रागस्यरागिणीसहितस्य वसन्तर्त्तुर्गानसमयः । इतिसङ्गीतशास्त्रम् ॥
* ॥
तालविशेषः । यथा, --“जयमङ्गलगन्धर्व्वमकरन्दत्रिभङ्गमाः ।रतितालो वसन्तश्च जगज्झम्पोऽथ गारुणिः ॥
”इत्यादि ॥
“वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगणस्तथा ।जगजझम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वसन्त
पु०
 वस--झ । मधुमाधवात्मके ऋतुभेदे “मधुश्च माध-वश्च वासन्तिकावृतुः” यजु श्रुतिः । २ अतिसारे शब्दर० ।३ नाट्ये विदूषकोपाधौ । ४ रागभेदे च ।“आन्दोलिता च देशाख्या लोला प्रथममञ्जरी । मन्दारीचेति रागिण्यो वसन्तस्य सदानुगाः” इत्युक्ता अस्यपञ्च रागिण्यः षट् इत्यन्ये रामिणीशब्दे दृश्याः ।अस्य गानकालः । “श्रीपञ्चमी समारभ्य यावत् स्याच्छ-यनं हरेः । तावद्वसन्तरागस्य गानमुक्तं मनीषीभिः”सङ्गीतदा० । ४ तालविशेषे । “जयमङ्गलगन्धर्वमकरन्द-त्रिभङ्गमाः । रतितालो वसन्तश्च जगझम्पोऽथ गारुणिः”वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगणस्तथा ।” सङीतदा० ।
Capeller
German
वसन्त॑
m.
 Frübling (oft personif. als Freund
des Liebesgottes).
Grassman
German
vasantá, m. [von 1. vas], Frühling [vergl. Cu. 〔589〕].
-ás {916, 6} (neben śarád).
-ā́n {987, 4} (neben śarádas, hemantā́n).
Burnouf
French
वसन्त वसन्त
m.
 (sfx. अन्त) le printemps temps
Vasanta,
dieu du printemps.
Diarrhée.
Slav. vesna
cf. lat. ver, gr.
ἔαρ.
वसन्तकुसुम
m.
 cordia, bot.
वसन्तघोषिन्
m.
 coucou.
वसन्तदूत
m.
 le coucou
le manguier.
Le mois de
चैत्र।
Le 5ᵉ राग ou mode musical. -- F. [ई]
bignonia
gærtnera racemosa, bot.
वसन्तद्रु
m.
 le manguier.
वसन्तसख
m.
 Kāma.
Stchoupak
French
वसन्त-
m.
 printemps, Printemps personnifié, compagnon de Kāma.
°काल-
m.
 saison printanière, printemps.
°तिलक-
m.
n.
 d'un homme
nt. et -आ-
f.
n.
 d'un mètre (4×14
syllabes).
°पुष्प- nt. fleur de printemps.
°बन्धु- (qui a le printemps pour allié)
m.
 dieu de l'amour.
°भानु-
m.
n.
 d'un prince.
°महोत्सव-
m.
 fête printanière en l'honneur de Kāma.
°योध-
m.
 dieu de l'amour.
°श्री-
f.
 splendeur du printemps.
°सख-
m.
n.
 d'un vent qui souffle des monts Mālaya.
°समय-
m.
 = {%°kāla-
°samayatsava- %} fête printanière.
°सहाय-
m.
 = °बन्धु-।
°सेन-
m.
n.
 d'un prince
-आ-
f.
n.
 d'une courtisane, héroïne de
la Mṛcchakaṭikā.
वसन्तोत्सव-
m.
 = °महोत्सव-।