| YouTube Channel

वलः (valaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वलः
noun
एकः असुरः यम् इन्द्रः जघान।
"वलस्य वर्णनं पुराणेषु वर्तते।"
Synonyms:
 वलः
noun
एकः राक्षसः ।
"वलः वृत्रस्य भ्राता आसीत्"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)लः,
पुं,
 (बलते निरूपयति स्वेष्टमिति । बल +अच् । बलदेवपक्षे नामैकदेशग्रहणाच्चापिसिध्यति भीमादिवत् ।) काकः । (यथा, महा-भारते । ७ । ६ । २५ ।“गृध्राः श्वेना बलाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः ॥
”)बलदेवः । इत्यमरः ॥
(यथा, भागवते । ४ । ५ । १९ ।“पूष्णो ह्यपातयत् दन्तान् कलिङ्गस्य यथा बलः ॥
”)अस्य पत्न्यादीनां नामानि यथा, --“रेवतीं नाम तनयां रेवतस्य महीपतेः ।उपयेमे बलस्तस्यां जज्ञाते निशठोल्मकौ ॥
”इति विष्णुपुराणे । ५ । २५ । १९ ॥
वरुणवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
(वायुनाप्रदत्तः कार्त्तिकेयानुचरभेदः । यथा, महा-भारते । ९ । ४५ । ४२ ।“बलञ्चातिबलञ्चैव महावक्त्रौ महाबलौ ।प्रददौ कार्त्तिकेयाय वायुर्भरतसत्तम ! ॥
”रामपुत्त्रस्य कुशस्यान्वये जातस्य पारियात्रस्यपुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । १२ । २ ।“देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः ।ततो बलः स्थलस्तस्माद्वज्रनाभोऽर्कसम्भवः ॥
”दनायुषः पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ ।६५ । ३३ ।“दनायुषः पुनः पुत्त्राश्चत्वारोऽसुरपुङ्गवाः ।विक्षयो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महामुरः ॥
”मेघः । इति निघण्टुः । १ । १० ॥
) दैत्य-विशेषः । इति मेदिनी । ले, ३७ ॥
तस्यविवरणं यथा, --“आसीद्दैत्यो बलो नाम महाबलपराक्रमः ।देवगन्धर्व्वयक्षाणां चन्द्रेन्द्रभयकारकः ॥
येन विष्णुर्यमः सूर्य्यो भग्न आजौ प्रपीडिताः ।अनिलानलरक्षश्च वरुणश्च वशीकृताः ॥
संयम्य येन नागेन्द्रा महाभोगा महाविषाः ।गरुडश्च कृतो भृत्यः सदाज्ञामभिवर्त्तिनः ॥
येन संलिख्य शैलेन्द्रः कन्दुकाकारकारितः ।क्रीडार्थं येन विप्रेन्द्र ! गिरयः प्रथिता भुवि ॥
तेन देवाः सब्रह्माद्या दिवः सर्व्वे पलायिताः ।दत्तं स्थानन्तु पातालं समयं शरदां शतम् ॥
तथा ते भयमापन्ना मानं त्यक्त्वा गता गुरुम् ।पृच्छन्ति विनयात् सर्व्वे शक्रस्य हितकारिणः ॥
केनोपायेन देवानां स्वर्गवासो भवेद्द्विज ! ।भवान् हि नयवेत्ता च उपायं वद पृच्छताम् ॥
त्वमेव शास्त्रवेत्ता च हितः शक्रस्य नित्यशः ।शङ्कोदधिनिमग्नानामतिपोतो भव द्विज ! ॥
एवं पृष्टः स देवैस्तु गुरुर्व्वचनमब्रवीत् ॥
बृहस्पतिरुवाच ।यदयं दानवः शक्र ! न युद्धे भवतो वशः ।रणे न क्षयमायाति अजेयः सङ्गरे यतः ॥
अतः कपटमास्थाय प्रार्थनीयः क्रतुं प्रति ।दाता सत्त्वबलोपेतः स्वकायमर्थितेष्वपि ॥
अतस्तस्य प्रार्थयिता विष्णुर्म्मायामहोदधिः ।द्बिजरूपधरो भूत्वा याचनाय वधाय च ॥
गुरुणा चोदिता देवाः स्तुतास्ते निधनम्प्रति ।गताः सर्व्वे ततः शान्ता यत्र देवो जनार्द्दनः ॥
माधवेन तदा देवा दृष्टा भयसमाकुलाः ।क्रमार्घ्यासनसंलापैः सर्व्वे ते संस्तुतां भृशम् ॥
संपृच्छितास्तदा सर्व्वे किमायातावदन् सुराः ॥
देवा ऊचुः ।बलेन बलिना देव ! सर्व्वे षित्रासिता वयम् ।मायावी त्वं वधे तस्य नान्योपायो भवेत् क्वचित् ॥
षिष्णुरुवाच ।करोमि भवतामिष्टं किन्त्वसौ बलसंयुतः ।सात्विको नयवेत्ता च सर्व्वशास्त्रार्थपारगः ॥
गूढमन्त्रविचारी स्याद्धर्म्मैककृतनिश्चयः ।तस्य मायां कथं कर्त्तुं शक्यते सुरसत्तमाः ॥
पुरैका भवते विद्या मम दत्ता तु शूलिना ।मोहिनी नाम विख्याता मोहं सा कुरुते भृशम् ॥
ततोऽहं तस्य नाशाय स्मरामि परमेश्वरीम् ।स्मरित्वा परमां विद्यां द्बिजभावो जनार्द्दनः ॥
मध्यकायसुवेशश्च वेदपाठी सविष्टरः ।परिग्राही हुताशस्य क्षपयन्नो व्रजेद्यजेत् ॥
यज्ञार्थं याचनां कस्य करोमि कथ्यतां मम ।तं दृष्ट्वा सूर्य्यतेजाभमुक्तो विप्रैर्व्रजन् स च ॥
बलस्ते यज्ञनिष्पत्तिं करोति द्विजसत्तम ! ।हेमकूटे महाशैले तिष्ठते दानवोत्तमः ॥
सर्व्वज्ञोऽपि महामायी वञ्चनाय तदा गतः ।मोहिनीं जपमानस्तु विद्यां परमसिद्धिदाम् ॥
विचित्रं दनुराजस्य पुरं सर्व्वपुरोत्तमम् ।प्राविशद्वेदं वेदात्मा पठमानो जनार्द्दनः ॥
दानवन्तु पुरं रम्यं जानासि त्वं ग्रहोत्तम ! ।द्वारं गतोऽसुरेन्द्रस्य कुर्य्यां प्राध्ययनं तदा ॥
द्बारपालो वदत्येवं श्रुत्वा वेदध्वनिं शुभम् ।पुराणि रत्नानि शुभं ददामि याचतां वर ! ॥
इष्टं दानं द्बिजश्रेष्ठ ! दुर्लभञ्च महामते ! ।तेनोक्तं दर्शनं द्बाःस्थ दीयतां दनुसत्तमे ॥
तदा स पूर्व्वमादिष्टः प्रेषयामास तं नृपम् ।बलिनं बलसम्पन्नं दानवं सुरमर्द्दनम् ॥
दानोद्यतकरो भद्रं दृष्ट्वा प्रीत्यावभाषत ।किमायातो भवांश्चात्र कार्य्यं विप्र ! तदुद्दिश ॥
मोहिनीं जपमानस्तु वदते द्बिजकेशवः ॥
ब्रह्मोवाच ।अहं संप्रेषयामास विद्धि मां कश्यपात्मजम् ।यज्ञाः सेन्द्रैः समारब्धा ऋषिभिश्चासुरा-धिप ! ॥
तस्य निष्पत्तये नाथ ! आगतोऽहं तवान्ति-कम् ।दानं मे दीयतां राजन् ! सिध्यते येन तन्मखः ॥
बल उवाच ।येन संसिध्यते यज्ञो देवारब्धो द्विजोत्तम ! ।तथा चाहं धनं दारान् शिरमद्य ददामि ते ॥
ब्रह्मोवाच ।येन संसिध्यते यज्ञो देवानामसुराधिप ! ।तद्देयं तच्च आदिष्टं सत्यमत्रावयोरपि ॥
बल उवाच ।याच्यतां येन ते कार्य्यं सत्यं विप्र ! ददामि ते ।संस्मृत्य मोहिनीं विद्यां वदते द्बिजसत्तमः ॥
ब्राह्मण उवाच ।न मे धनैः स्वदारैर्वा न भूम्या गजवाजिभिः ।रत्नैः कार्य्यं महाबाहो ! देवयज्ञोऽसुरा-धिप ! ॥
येन निष्पाद्यते यज्ञः सुखदश्च दिवौकसाम् ।तमहं याचयिष्यामि दीयतां तद्व्रतं तव ॥
एतत् कार्य्यं मम भद्रं ऋषीणाञ्च विशेषतः ।देवार्थं तव कायेन सिध्यते तन्मखोत्तमः ॥
तदा दत्ता तनुस्तेन दानवेन महात्मना ।विष्णुनापि स्वचक्रेण शिरस्यभिहतोऽसुरः ॥
प्राकृतं देहमुत्सृज्य दिव्यकायस्त्वभूत्तदा ।तस्यावयवसंजाता वज्राद्या रत्नजातयः ॥
लोचने सुरतेजांसि पद्मरागाणि चाभवन् ।विशुद्धपात्रदानेन कायो रत्नाकरोऽभत् ॥
”इति देवीपुराणे ४७ अध्यायः ॥