| YouTube Channel

वल (vala)

 
शब्दसागरः
English
वल
n.
 (-लं) An army, forces.
E.
 वल् to surround,
aff.
 कः see बल ।
Capeller Eng
English
वल॑
m.
 cave, cavern
N.
 of a demon (cf. 2 बल).
Yates
English
वल (ङ) वलते 1.
d. To cover
move
surround. (क) वालयति 10.
c. To
cherish, maintain.
वल (लं) 1.
n.
 An army.
Spoken Sanskrit
English
वल vala
m.
 cloud
वल vala
m.
 cavern
वल vala
m.
 cave
वल vala
m.
 beam or pole
वल vala
m.
 enclosure
वल vala
m.
 cloud
वल vala
m.
 cavern
वल vala
m.
 cave
वल vala
m.
 beam or pole
वल vala
m.
 enclosure
Wilson
English
वल r. 1st cl. (वलते)
1 To cover.
2 To move.
3 To surround or enclose. r. 10th cl. (वालयति) To cherish or maintain.
वल
n.
 (-लं) An army, forces.
E.
 वल to surround,
aff.
 अच्
see बल.
Apte
English
वल [vala], See बल.
Apte 1890
English
वल See बल.
Monier Williams Cologne
English
1. वल॑
m.
 ‘enclosure’, a cave, cavern,
RV.
AV.
Br.
a cloud,
Naigh.
 i, 10
a beam or pole,
KātyŚr.
 , Sch.
N.
 of a demon (brother of Vṛtra, and conquered by Indra
in later language called बल, q.v.)
2. वल
=
 वलि (See शत-वल).
Monier Williams 1872
English
वल, अस्, m., Ved. a cloud (according to Naigh. I.
10)
N. of an Asura (fabled to have stolen the cows
of the gods and to have concealed them in a cave
Indra surrounded the cave with his army and recovered
the cattle
in Ṛg-veda X. 68, 9, he is said to have
assumed the form of a bull and to have been destroyed
by Bṛhas-pati
elsewhere he is identified with a
cloud)
(अम्), n. strength, force
an army, &c. (see
बल).
—वलं-रुज, अस्, m., Ved. one who breaks
the clouds.
वल
to अस्, m., Ved. add — (according to B. R.)
a cave, hollow
a covering.
Macdonell
English
वल val-á,
m.
 [enclosure: √ 1. vṛ] cave 🞄(V.)
personified as a demon withholding 🞄the heavenly waters from man
brother of 🞄Vṛtra and vanquished by Indra (often written 🞄Bala).
Apte Hindi
Hindi
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"सामर्थ्य, शक्ति, ताकत, वीर्य, ओज"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"जबरदस्ती, हिंसा"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"मोटापन, पुष्टि (शरीर की)"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"सेना, चमू, फौज, सैन्यदल"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"शरीर, आकृति, रूप"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"वीर्य, शुक्र"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
रुधिर
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"गोंद, रसगंध"
वलम्
नपुं*
 - वल् + अच्
"अंकुर, अँखुवा"
L R Vaidya
English
vala {% n. %} The same as बल q.v.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
[vala, so Lefm with most mss., and Calc. bala, in LV 〔429.22〕 (prose)-nagnavalānupradāna-, which certainly must mean giving clothes to the naked. Neither bala nor vala nor even vara is recorded in any such mg. as garment or cloth. Two mss. are reported as reading vaila, which obviously intends caila
so read with Foucaux (〔Notes 206〕).]
Lanman
English
valá, m. prop. an encloser, and so
—1.
(enclosure, i. e.) cave
—2. personified,
Vala, name of a demon who shuts up
the heavenly waters to withhold them
from man and is slain by Indra, 815, 7.
[√1vṛ, ‘enclose.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वल्
मूलधातुः:
 वल
धात्वर्थः:
 संवरणे, सञ्चरणे च
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 वलते
Abhyankara Grammar
English
वल (l) tad. caturarthika affix वलच् applied to the word शिखा in the four senses country and others
e.g. शिखावलं नगरं देशो वा Kas.on P.IV.2.89
(2) tad. affix वल in the sense of possession applied to words रजस्, कृषि and others as also to दन्त and शिखा when the word is used as a proper noun ( संज्ञा ) and to the word ऊर्जस्: e.g. रजस्वला, कृषीवल:, ऊर्जखल: etc.
cl. रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच्, दन्तशिखात्संज्ञायाम् and ज्योत्स्ना ... ऊर्जस्वल ..मलीमसा: P. V. 2.112, 113, 114.
पुराणम्
English
वल / VALA (bala). An asura. It is stated in padma purāṇa, Bhūmikhaṇḍa, how indra killed this asura.
One day vala went to the sea for his evening worship. Devendra saw the asura, shining with the radiance of celibacy and the divine rod and deer-hide, praying on the sea-shore. Instantly indra cut him into two with his weapon, the thunderbolt. vala fell down motionless. Mention is made about this asura in ṛgveda, Maṇḍala 1, Anuvāka 4. (For further details see under bala).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वल, मि ङ संवरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) मि, वलयति वाल-यति । ङ, वलते धनं लोकः संवृणोतीत्यर्थः ।इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वल संवरणे
भ्वा०
 आत्म०
सक०
 सेट् । वलते अवलिष्ट । ववलतुः वा घटा० ।
वल
न०
 वल्यतेऽनेन वल--क । सैन्ये रायमु० बलशब्दार्थे च ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
वलँ वल संवरणे
- वलते त्रपोद्वलितः वालाः केशाः वाल्मीकम् ज्वलादौ वल प्राणने (1576) वलति चुरादौ मित् (1080) वलयति शुकवल्कोल्का (उ042) इति वल्कः इन् (दश0 उ0 146) वलिस्त्वक्सङ्कोचः वलेर्गुश्च (तु0 उ0 110) इति वल्गुः वलिमलितनिभ्यः कथन् (उ0 499) वलयः वलीकं (द्र0 उ0 425) पटलप्रान्तः अयं दन्त्योष्ठ्यादिः, बल प्राणने त्वोष्ठ्यादिरित्याहुः-बलम्, बलिरूपहारः, बालः, बलाका, बल्वजः वल वल्ल इति दुर्गः तथोपक्रमात् वल्लूरं शुष्कमांसम् वल्लवो गोधुक् वल्लभः प्राणप्रियः वल्ली, वल्लरो, वल्ला 479
धातुवृत्तिः
Sanskrit
वलँ वल
मानकरूपान्तरम् - वल्लँ
वल्ल (अर्थः) संवरणे, सञ्चरणे च
(वलते ववले वलितेत्यादि) शलिवत् णौ घटादित्वाद्वलयतीति ( वालः )"हलश्च'' इति करणे घञ् ( वारः ) वालमूलेत्यादिना पक्षेरः ( वलिः ) (वली ) इन्नन्तात् "कृदिकादक्तिनः'' इति वा ङीष् (वलिनः) पामादित्वान्मत्वर्थे नःवलिभः "तुन्दिवलिवटेर्भंः, ' अयमपि मत्वर्थीयः (वलिः) "वलेर्वलश्चादिरण्य'' इति हन्प्रत्यये वलादेशः वलभी बाहुलकादभचिपिप्पल्यादिदर्शनात् डीष् (वलयः) वलि मलि तनिभ्यः कयन इति कयन् ( वलगुः) "वलेर्गुक्व'' इति उकप्रत्ययो गुगागमश्च (वलाकः) "वकालदायश्च'' इत्याकनन्तो निपातितः वलाकाया अपत्वं (वालकिः) "वाह्वादिभ्यश्च'' इतीञ्प्रत्ययः अत्र पाठात् जातिलक्षणङीषं बाधित्वा टाप् अजादित्वाद्वा वलाका अस्य सन्तीति वलाकी, "ब्रीह्मादिभ्यश्च'' इति मत्वर्थइनिः (वल्लितेत्यादि) यङ्लुकि तिप्सिपोर्हल्ङयादिलोपे संयोगान्तलोपे च अवावल् ( वल्लभः ) "रासिवल्लिभ्यां च'' इत्यभच् ( वल्लरी ) बाहुलकादरप्रत्यये पिष्पल्यादिदर्शनात् ङीष् (वल्लिः वल्ली ) इति कृदिकारत्वाद्वा ङीष् ( वल्लूरं ) शुष्कर्मासम् खर्जपिञ्जादिभ्य ऊरोलचाविति ऊरः 488
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वल संवरणसंचरणयोः”@} 2 घटादिः।
‘-- संवरणे’ इत्येव क्षीरतरङ्गिणी।
‘-- संवृतौ’ इति जैनेन्द्रे।
‘-- चलने संवरणे च’ इति कातन्त्रः।
‘-- स्मृतौ’इति वोपदेवः।
‘-- संवरणे--प्रसारे’ इति काशकृत्स्नः।
इतः पूर्वं भ्वादौ ‘वल निष्पत्तौ--फलितभावे’ इति च पठितम्।
अन्यत्र कोशेषु अस्य पाठो न दृश्यते।
‘वलतेरात्मनेपदमनित्यम्’ इति वामनालंकारे 3।
वालकः-लिका, 4 वलकः-वालकः-लिका, विवलिषकः-षिका, वावलकः-लिका
वलिता-त्री, वालयिता-त्री, विवलिषिता-त्री, वावलिता-त्री
-- वालयन्-न्ती, वालयिष्यन्-न्ती-ती
-- वलमानः, वालयमानः, विवलिषमाणः, वावल्यमानः
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककलतिवत् 5 बोध्यानि।
शतरि वलन्- 6 न्ती।
7 8 वालः-वारः-वालिः, वलिः- 9 वली, वलिनः, 10 वलीकम्, वलिभः, वलभी, 11 वालाकिः, 12 वल्मीकम्, वलिः, 13 वल्कः, 14 वलाका-वलाकी, 15 16 इत्यूकप्रत्यये निरूढः।
वलूकम् = उत्पलद्रव्यम्।]] वलूकम्, 17 वलयम्
इत्यादिकानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५६८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४९१। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (५-२-३)
04
=>
 [[३। ‘दलिवलि…’ इति घटादिषु भोजसम्मतः पाठः। ‘घटादयो मितः’ (ग। सू। भ्वादिः) इति मित्त्वात् ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाह्रस्वः। तेन वलकः इत्यादिकानि रूपाणि। ण्यन्ते सर्वत्र एवं ह्रस्वघटितरूपाणि ऊह्यानि।]]
05
=>
 (१७४)
06
=>
 [[४। ‘अनुदात्तेतां तङोऽनित्यत्वात् शतरि वलन्’ इति धा। का। व्याख्या- याम् (१-६३)।]]
07
=>
 [पृष्ठम्१२०७+ २८]
08
=>
 [[१। संज्ञायाम् ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे घञ्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘वालमूल--’ (वा। ८-२-१८) इत्यादिना पक्षे रः। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। वालः = केशः, पुच्छम् च। वालिः = देवेन्द्रस्य पुत्रः।]]
09
=>
 [[२। इन्नन्तात् ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति वा ङीष्।]]
10
=>
 [[३। वलति आवृणोतीत्यर्थे ‘अलीकादयश्च’ (द। उ। ३-४३) इति ईकन्प्रत्ययः। ‘वलीकनीध्रे पटलप्रान्ते’ इत्यमरः।]]
11
=>
 [[४। वलाकाया अपत्यमित्यर्थे ‘बाह्वादिभ्यश्च’ (४-१-९६) इतीञ्प्रत्यये रूपम्।]]
12
=>
 [[५। ‘अलीकादयश्च’ (द। उ। ३-४३) इत्यत्र ईकनन्तो निपातितः। मुमागमोऽपि निपातनादेव। ‘वामलूरुश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम्’ इत्यमरः। वल्मीके भवः इत्यर्थे अण्प्रत्यये इञि च वाल्मीकिः = आदिकविः श्रीमद्रामायणस्य कर्ता।]]
13
=>
 [[६। ‘शुकवल्कोल्काः’ (द। उ। ३-२०) इति कप्रत्यये निपातितः। वल्कः = वासः, तरुत्वक् च।]]
14
=>
 [[७। ‘वलाकादयश्च’ (द। उ। ३-३२) इत्याकप्रत्यये, टापि च रूपमेवम्। वलाका = पक्षिजातिः। वलाका अस्य सन्तीति ‘व्रीह्यादिभ्यश्च’ (५-२-११६) इति मत्वर्थे इनिः।]]
15
=>
 [[८। ‘वलूकः’ [व्यलूकः]
16
=>
 (द। उ। ३-४५)
17
=>
 [[९। ‘वलिमलितनिभ्यः कयन्’ (द। उ। ८-१०) इति कयन्प्रत्यये रूपमेवम्। वलयम् = आभरणविशेषः। ‘कटकं वलये सानौ’ इत्यमरः।]]
Capeller
German
वल॑
m.
 Höhle
N. eines Dämons (vgl. बल).
Grassman
German
valá, a., m. [von 1. vṛ], 1〉 a., einschliessend, verhüllend (?)
2〉 m., der Einschliesser, Verhüller als Bezeichnung eines Dämons, der die Kühe (Regen) einschliesst, und von Indra oder Brihaspati erschlagen wird
3〉 m., die Höhle, aber überall sofern sie die Kühe (Regen) birgt
oft von 2〉 schwer zu scheiden.
-ás 1〉 vrajás gós {264, 10}. — 2〉 {644, 30}
{894, 10}.
-ám 1〉 phaligám {346, 5}
{62, 4}. — 2〉 {268, 10}
{459, 5}
{634, 7}. _{634, 8}
{893, 6} [Page1226] (rakṣitā́ram dúghānām). — 3〉 {202, 20}
{205, 3}
{206, 8}
{215, 3}
{888, 2}
{964, 1}.
-ásya 2〉 bílam {11, 5}
paridhīn {52, 5}
apadhā́s {203, 3}
jásum {894, 6} (pī́yatas)
góvapuṣas {894, 9}
anumṛ́śya {894, 5}. — 3〉 sā́num {480, 2}.
Burnouf
French
वल वल
n.
 armée, cf. बल।
Stchoupak
French
वल-
m.
n.
 d'un démon tué par Indra (v. बल-).
°नाशन- °निषूदन- °भिद्- °सूदन- °हन्तृ- °वृत्र-घ्न-
°वृत्र-निषूदन- °वृत्र-हन्- v. बल°।