| YouTube Channel

वर्षाः (varSAH)

 
Spoken Sanskrit
English
वर्षाः - varSAH -
m.
 - years
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वर्षास्तपात्ययः प्रावृण्मेघकालागमौ क्षरी ॥ १५७ ॥
-wordlist-
वर्षाः (स्त्रीब), तपात्यय (पुं), प्रावृष् (स्त्री), मेघकाल (पुं), मेघागम (पुं), क्षरिन् (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वर्षाः
Root: वर्षा
Gender: स्त्री
Number: बहु
अर्थः ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Rainy season consisting of months Sravana and Bhadrapada
Shloka(s):
2|1|88|2 ► शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्माऽप्यथ क्षरी॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|89|1 ► प्रावृड् वार्षी भूम्नि वर्षाः कालोक्षी च घनागमः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|89|2 ► घनात्ययः शरत् स्त्री स्याद्विसर्गो दक्षिणायनम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|88|2 ⇢ क्षरी (क्षरिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|1 ⇢ प्रावृट् (प्रावृष्) (स्त्री) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|1 ⇢ वार्षी (वार्षी) (स्त्री) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|1 ⇢ वर्षाः (वर्षा) (स्त्री) ⇒ Rainy season consisting of months Sravana and Bhadrapada ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|1 ⇢ कालोक्षी (कालोक्षिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|1 ⇢ घनागमः (घनागम) (पुं) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|89|2 ⇢ घनात्ययः (घनात्यय) (पुं) ⇒ Epithet of Varṣa season ⇒ श्रावणभाद्राभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ श्रावणः
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वर्षाः, स्त्री भुम्नि, (वर्षो वर्षणमस्त्यासु इति ।वर्ष + अर्शआदित्वात् अच् । टाप् । यद्वा, व्रियन्तेइति । वृ + “वृतॄवदीति ।” उणा० ३ । ६२ ।इति सः । ततष्टाप् ।) स्वनामख्यात ऋतुः ।तत्पर्य्यायः । प्रावृट् २ । इत्यमरः । १ । ४ । १९ ॥
घनकालः ३ जलार्णवः ४ प्रवृट् ५ मेघागमः ६घनाकरः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
प्रावृषा ८ ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
स च ऋतुः सौरश्रावण-भाद्रमासद्बयात्मकः । आषाढादिमासचतुष्टया-त्मकश्च । आद्यस्य प्रमाणम् । यथा । तपस्त-पस्यौ शैशिरावृतुः । मधुश्च माधवश्च वासन्ति-कावृतुः । शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मावृतुः । अथैत-दुदगयनं देवानां दिनम् । नभाश्च नभस्यश्चवार्षिकावृतुः । इषश्च ऊर्ज्जश्च शारदावृतुः ।सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतुः । अथैतद्-दक्षिणायनं देवानां रात्रिः । इति मलमास-तत्त्वधृता श्रुतिः ॥
शेषस्य प्रमाणं तत्र चातु-र्मास्यव्रतनियमश्च यथा । वाराहे ।“आषाढशुक्लद्बादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा ।चातुर्मास्यव्रतारम्भं कुर्य्यात् कर्कटसंक्रमे ॥
अभावे तु तुलार्केऽपि मन्त्रेण नियमं व्रती ।कार्त्तिके शुक्लद्वादश्यां विधिवत्तत् समापयेत् ॥
चतुर्धापि हि तच्चीर्णं चातुर्मास्यं व्रतं नरः ।कार्त्तिक्यां शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत् ॥
”मात्स्ये ।“चतुरो वार्षिकान् मासान् देवस्योत्थापना-वधि ।मधुस्वरां भवेन्नित्यं नरो गुडविवर्ज्जनात् ॥
तैलस्य वर्ज्ज नादेव सुन्दराङ्गः प्रजायते ।कटुतैलपरित्यागात् शत्रुनाशः प्रजायते ॥
लभते सन्ततिं दीर्घां स्थालीपाकमभक्षयन् ।सदा मुनिः सदा योगी मधुमांसस्य वर्ज्जनात् ॥
निराधिर्नीरुगोजस्वी विष्णुभक्तश्च जायते ।एकान्तरोपवासेन विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
धारणान्नखलोम्नाञ्च गङ्गास्नानं दिने दिने ।ताम्बूलवर्ज्जनाद्भोगी रक्तकण्ठश्च जायते ॥
घृतत्यागात् सुलावण्यं सर्व्वं स्निग्धं वपुर्भवेत् ।फलत्यागात्तु मतिमान् बहुपुत्त्रश्च जायते ॥
नमो नारायणायेति जप्त्वानशनजं फलम् ।पादाभिवन्दनाद्बिष्णोर्लभेद्गोदानजं फलम् ॥
एवमादिव्रतैः पार्थ तुष्टिमायाति केशवः ॥
”सनत्कुमारः ।“इदं व्रतं मया देव ! गृहीतं पुरतस्तव ।निर्व्विघ्नां सिद्धिमाप्नोतु प्रसन्ने त्वयि केशव ! ॥
गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव यद्यपूर्णे त्वहं म्रिये ।तन्मे भवतु सम्पूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन ! ॥
”समाप्तौ च ।“इदं व्रतं मया देव कृतं प्रीत्यै तव प्रभो ।नूनं सम्पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन ॥
” * ॥
अत्रैव यतिमधिकृत्य काठकगृह्यम् ।“एकरात्रं वसेद्ग्रामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।वर्षाभ्योऽन्यत्र वर्षासु मासांश्च चतुरो वसेत् ॥
”एतदशक्तविषयम् । ऊर्द्ध्वं वार्षिकाभ्यां मासाभ्यांनैकस्थानवासी इति शङ्खोक्तेः । इति तिथ्यादि-तत्त्वम् ॥
वर्षर्त्तौ वर्णनीयानि यथा, --“वर्षासु घनशिखिस्मयहंसगमाः पङ्ककन्दलो-द्भेदौ ।जातीकदम्बकेतकझञ्झानिलनिम्नगाहलि-प्रीतिः ॥
”इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥
(एतत्काललक्षणादिकं यथा, --“सधनवारिदवारिसमाकुलानिखिलभूः प्रबलोदकपूरिता ।समदवातकरा विदिशो दिशोमुदितकीटकृमिप्रभवा मही ॥
नीलशस्यहरितोज्ज्वला महीकुल्यकासलिलसंप्लुता सरित् ।इन्द्रगोपकविराजिता धरापङ्कभूषणविभूषिता च सा ॥
पत्री कूजति कानने च सरसी म्लानाम्बुपूर्णा तथाहंसा मानसमाव्रजन्ति कमलान्यम्लानतां यान्तिच ॥
गर्ज्जन्मेघमहेन्द्रकन्दरदरीशस्यावृता श्यामलाभात्येवं पवनस्य कोपनकरो वर्षाऋतुः शोभितः ॥
”“किञ्चिद्घर्म्मो भवेदत्र शस्यानां दृढता भवेत् ।बहुशस्या भवेद्धात्री वारिपूर्णा सरिन्मुहुः ॥
बहूदकधरा मेघा बहुवृष्टा घनस्वनाः ।एवं गुणसमायुक्ता वर्षा ज्ञेया ऋतूत्तमाः ॥
तासु वातकफौ कुप्तौ जायेते हि नृणां भृशम् ।इति ज्ञात्वा भिषक् श्रेष्ठः कुर्य्यादस्य प्रति-क्रियाम् ॥
स्वेदनं मर्द्दनं पथ्यं निर्व्वाते शयनन्तथा ।गौररामारतं शस्तं व्यायामः क्रमविक्रमः ॥
कट्वम्लक्षारसुरसाः सेव्या वातकफापहाः ।निरूहा वस्तिकर्म्माद्याः कफवातरुजापहाः ॥
”इति हारीते प्रथमे स्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
“आदानग्लानवपुषामग्निः सन्नोऽपि सीदति ।वर्षासु दोषैर्दू ष्यन्ति तेऽम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे ॥
सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च ।भूवाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा ॥
वह्रिनैव च मन्देन तेष्वित्यन्योन्यदूषिषु ।भजेत् साधारणं सर्व्वमुष्मणस्तेजनञ्च यत् ॥
आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं रसान् कृतान् ।जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्त-नम् ॥
मस्तु सौवर्च्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम् ।दिव्यं कौर्प शृतञ्चाम्भो भोजनन्त्वतिदुर्द्दिने ॥
व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु ।अपादचारी सुरभिः सततं धूपिर्ताम्बरः ॥
हर्म्यपृष्ठे वसेद्वाष्पशीतशीकरवज्जित ।नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत् ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
)