| YouTube Channel

वर्षवृद्धि (varSavRddhi)

 
शब्दसागरः
English
वर्षवृद्धि
f.
 (-द्धिः) Birth-day.
Monier Williams Cologne
English
वर्ष—वृद्धि
f.
 ‘year-increase’, birthday, t.
N.
 of wk.
Apte Hindi
Hindi
वर्षवृद्धिः
स्त्री*
 वर्षः-वृद्धिः -
जन्मदिन
L R Vaidya
English
varza-vfdDi {% f. %} birthday.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
अब्दपूर्तिप्रयोग or वर्षवृद्धि dh. Burnell 148^a.
वर्षवृद्धि See Abdapūrtiprayoga.
Indian Epigraphical Glossary
English
varṣa-vṛddhi, probably ‘birthday anniversary’ (JAS, Letters,
Vol. XX, p. 206).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वर्षवृद्धिः,
स्त्री,
 (वर्षस्य वृद्धिराधिक्यं यत्र ।)जन्मतिथिः । इति स्मार्त्तव्याख्यादर्शनात् ॥
अथजन्मतिथिकृत्यम् । तन्मलमासे न कर्त्तव्यं चान्द्र-मासीयत्वेन सावकाशत्वात् । न च तस्य सौर-मासीयत्वं तथात्वे तन्मासे तत्तिथेः कदाचिद-प्राप्तौ तद्वर्षे तत्कृत्यलोपापत्तेः । न चेष्टापत्तिःप्रतिसंवत्सरन्तद्विधानात् । यथा ब्रह्मपुराणंगर्गश्च ।“सर्व्वैश्च जन्मदिवसे स्नातैर्मङ्गलपाणिभिः ।गुरुदेवाग्निविप्राश्च पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥
स्वनक्षत्रञ्च पितरौ तथा देवप्रजापतिः ।प्रति संवत्सरञ्चैव कर्त्तव्यश्च महोत्सवः ॥
”स्नातैस्तिलस्नातैः । प्रजापतिर्ब्रह्मा । तथा चतत्तिथिमधिकृत्य ।“तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः ।तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसीदति ॥
मङ्गलपाणिभिः अभिप्रेतार्थसिद्धिर्म्मङ्गलं तद्धेतु-तया गोरोचनादिकमपि मङ्गलं तेन धृत-गुग्गुल्वादिपाणिभिरित्यर्थः । तथा च कृत्य-चिन्तामणौ ।“गुडदुग्धतिलानद्याज्जन्मग्रन्थेश्च बन्धनम् ।गुग्गुलुं निम्बसिद्धार्थं दूर्व्वागोरोचनायुतम् ।संपूज्य भानुविघ्नेशौ महषि प्रार्थयेदिदम् ॥
चिरजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि तथा मुने ! ।रूपवान् वित्तवांश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्व्वदा ॥
मार्कण्डेय महाभाग सप्तकल्पान्तजीवन ।आयुरिल्यर्गसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥
”स्वनक्षत्रञ्चेति स्वनक्षत्रं अश्विन्याद्यन्तर्गतजन्म-कालीननक्षत्रम् । नामकरणे तथा दर्शनात् वक्ष्य-माणब्रह्मपुराणोक्तप्रणवादिनमोऽन्तन नाम्नैवपूजाविधानाच्च । तदज्ञाने स्वनक्षत्राय नमइत्युल्लेख्यम् ॥
* ॥
पूजायामर्घ्यानन्तरं पाद्य-माह मत्स्यपुराणम् । अर्घ्यं पाद्यादिकन्तत्रमधुपर्कं प्रयोजयेत् । पाद्यानन्तरं अर्घ्यमाहनरसिंहपुराणम् । पाद्यञ्चैव तृतीयया चतुर्थ्यार्घ्यप्रदापयेत् । तृतीयया पुरुषसूक्तीयतृतीययाऋचा । उभयक्रमदर्शनादिच्छाविकल्पः । इतिश्रीदत्तः ॥
* ॥
श्रीपतिव्यवहारनिर्णये ।“नवाम्बरधरो भूत्वा पूजयेच्च चिरायुषम् ॥
”तथा ।“द्विभुजं जटिलं सौम्यं सुवृद्धं चिरजीविनम् ।मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजतेत् प्रयतस्तथा ॥
ततो दीर्घायुषं व्यासं रामं द्रौणिं कृपं वलिम् ।प्रह्लादञ्च हनूमन्तं विभीषणमथार्च्चयेत् ॥
”रामोऽत्र परशुरामः । चिरजीविसाहचर्य्यात् ।द्रौणिरश्वत्थामा ॥
* ॥
तथा, --“स्वनक्षत्रं जन्मतिथिं प्राप्य सम्पूजयेन्नरः ।षष्ठीञ्च दधिभक्तेन वर्षे वर्षे पुनः पुनः ॥
”योगियाज्ञवल्क्यः ।“ध्यायेन्नारायणं नित्यं स्नानादिषु च कर्म्मसु ।तद्बिष्णोरिति मन्त्रेण स्नायादप्सु पुनः पुनः ॥
गायत्त्री वैष्णवी ह्येषा विष्णोः संस्मरणाय वै ॥
”ध्यायेत् स्मरेत् । स च मन्त्रः ।“तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।दिवीव चक्षुराततम् ॥
”वामनपुराणम् ।“सर्व्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् ।नारायणं नमस्कृत्य सर्व्वकर्म्माणि कारयेत् ॥
” * ॥
सङ्कल्पाकरणे निन्दामाह भविष्यपुराणम् ।“सङ्कल्पेन विना राजन् ! यत्किञ्चित् कुरुतेनरः ।फलञ्चाल्पाल्पकं तस्य धर्म्मस्यार्द्धक्षयो भवेत् ॥
”ब्रह्मपुराणम् ।“प्रणवादिसमायुक्तं नमस्कारान्तकीर्त्तितम् ।स्वनामसर्व्वसत्त्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥
अनेनैव विधानेन गन्धपुष्पे निवेदयेत् ।एकैकस्य प्रकुर्व्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु ॥
”गन्धपुष्पमात्रं पञ्चोपचाराद्यसम्भवे ।“मन्त्राच्छतगुणं प्रोक्तं भक्त्या लक्षगुणोत्तरम् ।भक्तिमन्त्रसमेतन्तु कोटि कोटि गुणोत्तरम् ॥
सर्व्वत्र कर्म्मोपदेशकं दक्षिणादिभिरर्च्चयेत् ।तथोपदेष्टारमपि पूजयेच्च ततो गुरुम् ।न पूज्यते गुरुर्यत्र नरैस्तत्राफला क्रिया ॥
”इति मत्स्यपुराणवचनात् ॥
* ॥
ततः कर्म्मानन्तरं तिलहोमस्तु पूजितदेवता-नामभिः कार्य्यः ।“एकैकां देवतां राम समुद्दिश्य यथाविधि ।चतुर्थ्यन्तेन धर्म्मज्ञ नाम्ना च प्रणवादिना ॥
होमद्रव्यमथैकैकं शतसं ख्यन्तु होमयेत् ॥
”इति विष्णुधर्म्मोत्तरदर्शनात् ॥
एवं होमे स्वाहान्तता च मन्त्रस्य ।“स्वाहावसाने जुहुयात् ध्यायन् वै मन्त्रदेव-ताम् ॥
”इति स्मृतेः ॥
अशक्तौ तु देवीपुराणम् ।“होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तरं भवेत् ।अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथाशक्ति विधीयते ॥
” * ॥
स्कान्दे ।“खण्डनं नखकेशानां मैथुनाध्वानमेव च ।आमिषं कलहं हिंसां वर्षवृद्धौ विवर्ज्जयेत् ॥
”अध्वानं अध्वगमनम् । कलहमित्यत्र सङ्गर-मिति क्वचित् पाठः । सङ्गरं युद्धम् । वर्षवृद्धौजन्मदिने ॥
* ॥
वृद्धमनुः ।“मृते जन्मनि संक्रान्तौ श्राद्धे जन्मदिने तथा ।अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायादुष्टवारिणा ॥
”जन्मनि पुत्त्रजन्मनि । ज्योतिषे ।“स्नात्वा जन्मदिने स्त्रियं परिहरन् प्राप्नोत्य-भीष्टां श्रियंमत्स्यान्मोचयतो द्विजाय ददतोऽप्यायुश्चिरंवर्द्धते ।शक्तून् खादति यश्च तस्य रिपवो नाशं प्रयान्तिध्रुवंभुङ्क्ते यस्तु निरामिषं स हि भवेज्जन्मान्तरेपण्डितः ॥
” * ॥
दीपिकायाम् ।“जन्मर्क्षयुक्ता यदि जन्ममासेयस्य ध्रुवं जन्मतिथिर्भवेच्च ।भवन्ति तद्वत्सरमेव याव-न्नैरुज्यसम्मानसुखानि तस्य ॥
कृतान्तकुजयोर्व्वारे यस्य जन्मतिथिर्भवेत् ।अनृक्षयोगसंप्राप्तौ विघ्नस्तस्य पदे पदे ॥
”कृतान्तकुजयोः शनिमङ्गलयोः ।“तस्य सर्व्वौषधिस्नाणं ग्रहविप्रसुरार्च्चनम् ।ग्रहानुदिश्य होमो वा ग्रहाणां प्रीतिमिच्छता ॥
सोरारयोर्दिने मुक्ता देयानृक्षे तु काञ्चनम् ॥
मुरा मांसी वचा कुष्ठं शैलेयं रजनीद्बयम् ।शटी चम्पकमुस्तञ्च सर्व्वौषधिगणः स्मृतः ॥
”रजनीद्वयं हरिद्रा दारुहरिद्रेति । एतेषांपत्रादीनां ग्रहणम् । कषायावयवग्रहणे मत्स्य-पुराणविष्णुधर्म्मोत्तरयोस्तथा दर्शनात् । तद्-यथा, --“एषां पत्राणि साराणि मूलानि कुसुमानि च ।एवमादीनि चान्यानि कषायाख्यो गणः स्मृतः ॥
”आयुर्व्वेदोक्ता परिभाषा ।“अङ्गेऽप्यनुक्ते विहितन्तु मूलंभागेऽप्यनुक्ते समता विधेया ॥
”तत्र क्रमः । तिलोद्बर्त्तनम् । तिलयुक्तजलेनस्नानम् । नववस्त्रपरीधानम् । गुग्गुलुनिम्ब-सिद्धार्थदूर्व्वा-गोरोचनात्मकजन्मग्रन्थिं दक्षिणेपाणौ वध्नीयात् । गुरुदेवाग्निविप्राश्च पूज-नीयाः । स्वनक्षत्रं पूजनीयम् । अत्र च ।हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे । मृगशिरोनपुंसि स्यात् । पुंसि च पुनर्व्वसुपुष्यौ । मूलंत्वस्त्री स्त्रियां शेषाः । इत्यनेन लिङ्गनिर्णयः ॥
* ॥
जन्मनक्षत्रादीनां गोपनमाह विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“गोपयेज्जन्मनक्षत्रं धनसारं गृहे मलम् ।प्रभोरप्यपमानञ्च तस्य दुश्चरितञ्च यत् ॥
”धनसारं घनश्रेष्ठम् । मलं छिद्रम् ॥
पितरौप्रजापतिः सूर्य्यो गणपतिर्मार्कण्डेयश्च पूजनीयः ।तत्र पार्थनमन्त्रौ ।“चिरजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि तथा मुने ।रूपवान् वित्तवांश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्व्वदा ॥
मार्कण्डेय महाभाग सप्तकल्पान्तजीवन ।आयुरिष्टार्थसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥
”ततो व्यासपरशुरामाश्वत्थामकृपवलिप्रह्लाद-हनूमद्विभीषणाः पूजनीयाः । षष्ठ्यपि पूज-नीया ।“त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणिच ।ब्रह्मविष्णुशिवैः सार्द्धं रक्षां कुर्व्वन्तु तानि मे ॥
”इति मत्स्यपुराणीयं रक्षार्थं पठेत् ॥
* ॥
पितृमातृपादग्रहणक्रमस्तु विष्णुपुराणादुन्नेयः ।यथा, --“कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः ।देवक्याश्च महाबाहुर्बलदेवसहायवान् ॥
”एवञ्च ।“सहस्रन्तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते ॥
”इति मनुवचने पितुरपेक्षया यत् सहसं मातु-र्गौरवमुक्तं यत् पोषणरक्षार्थम् । अतएवमनुः ।“मृते भर्त्तरि पुत्त्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥
”वाच्यो गर्हणीयः ॥
* ॥
गुडदुग्धतिलपाने तुमन्त्रः ।“सतिलं गुडसंमिश्रमञ्जल्यर्द्धमितं पयः ।मार्कण्डेयवरं लब्ध्वा पिबाम्यायुष्यहेतवे ॥
”अत्र वैदिकेतरमन्त्रपाठे शूद्रादेरप्यधिकारः ।जन्मतिथेः प्रागुक्तब्रह्मपुराणीयत्वात् पौर्णमा-स्यन्तमासादरः ॥
* ॥
जन्मतिथेरुभयदिनलाभेतु देवीपुराणम् ।“युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्व्वतीप्रिया ।रवेरुदयमीक्ष्यन्ते न तत्र तिथियुग्मता ॥
घस्रद्वये जन्मतिथिर्यदि स्यात्पूज्या तदा जन्मभसंयुतैव ।असङ्गता भेन दिनद्वयेऽपिपूज्या परा या भवतीह यत्नात् ॥
”भं नक्षत्रम् । परवचनं बृहद्राजमार्त्तण्डेऽपि ।पूर्व्वाह्णे तिथिनक्षत्रलाभ एवेदं लक्ष्यते ।“नक्षत्रे खण्डिते येन प्राप्तः कालस्तु कर्म्मणः ।नक्षत्रकर्म्माण्यत्रैव तिथिकर्म्म तथैव च ॥
”इति बृहस्पतिवचनात् ॥
खण्डिते खण्डद्बययुक्ते येन नक्षत्रखण्डेन विहित-कालः प्राप्तः । नक्षत्रद्वैधे तु बौधायनमार्कण्डेयौ ।“तन्नक्षत्रमहोरात्रं यन्मिन्नस्तं गतो रविः ।यन्मिन्नुदेति सविता तन्नक्षत्रं दिनं स्मृतम् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वर्षवृद्धि
पु०
 वर्षस्य वृद्धिरधिकता यस्मिन् । १ जन्मतिथौ२ तद्दिनकर्त्तव्ये पूजादौ च । “युगाद्या वर्षवृद्धिश्चसप्तमी पार्वतीप्रिया । रवेरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता” ति० त० । “तत्कृत्यं च मलमासे न कर्त्तव्यंचान्दमासीयत्वेन सावकाशत्वात् न च सौरमासीयंतथात्वे तत्तिथेः कदाचिदप्राप्तौ तद्वर्षे तत्कृत्यलोपापत्तेःनं चेष्टापत्तिः “प्रतिसंवत्सरं चैव कर्त्तव्यश्च महोत्-सवः” ब्रह्मपु० प्रतिसंवत्सरं तद्विधानात् ति० त० रघु० ।अधिकं जन्मतिथिशब्दे दृश्याम् ।