वर्त्मन् (vartman)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English वर्त्मन् vartman road
वर्त्मन् vartman edge
वर्त्मन् vartman rut of a road
वर्त्मन् vartman track or rut of a wheel
वर्त्मन् vartman border
वर्त्मन् vartman path
वर्त्मन् vartman rim
वर्त्मन् vartman basis
वर्त्मन् vartman course
वर्त्मन् vartman foundation
वर्त्मन् vartman way
वर्त्मन् vartman eyelid
वर्त्मन् vartman track of a wheel
Apte
Englishवर्त्मन् [vartman], [वृत्-मनिन्]
A way, road, path, passage, track
वर्त्म भानोस्त्यजाशु 41
पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना 'by land'
आकाशवर्त्मना 'through the air'.
(Fig.) A way, course, an established or prescribed usage, the usual manner or course of conduct
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः 3.23
रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोर्वर्त्मनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः 1.17 (where the literal sense is also intended)
अहमेत्य पतङ्गवर्त्मना पुनरङ्काश्रयिणी भवामि ते 4.2 'after the manner of a moth'.
Room, scope for action
न वर्त्म कस्मैचिदपि प्रदीयताम् 14.14.
An eye-lid
अस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चन्ति वर्त्मनी एव गच्छति Ch. 4.15.1.
An edge, a border. -आयसः fatigue of the journey
वर्त्मायासविनिर्मुक्तं वसन्तं सुस्थिरासने Brav. ब्रह्मखण्ड 1.4. -कर्मन् 'roadwork', engineering.
पातः deviation from the road.
coming into the way.-पातनम् waylaying. -बन्धः, -बन्धकः an affection of the eye-lids. -रोगः a disease of the eyelids. -शर्करा hard excrescences on the eyelids.
Apte 1890
Englishवर्त्मन् n. [वृत्-मनिन्] 1 A way, road, path, passage, track
वर्त्म भानोस्त्वजाशु Me. 39
पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना ‘by land’
आकाशवर्त्मना ‘through the air’.
2 (Fig.) A way, course, an established or prescribed usage, the usual manner or course of conduct
मम वर्त्मानुगच्छंति मनुष्याः पार्थ सर्वशः Bg. 3. 23
रेखामात्रमपि क्षुण्णादामनोर्वर्त्मनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियंतुर्नोमिवृत्तयः R. 1. 17 (where the literal sense is also intended)
अहमेत्य पतंगवर्त्मना पुनरंकाश्रयिणी भवामि ते Ku. 4. 20 ‘after the manner of a moth.’
3 Room, scope for action
न वर्त्म कस्मैचिदपि प्रदीयतां Ki. 14. 14.
4 An eye-lid.
5 An edge, a border.
Comp.
कर्मन् n. ‘roadwork’, engineering.
पातः deviation from the road.
बंधः,
बंधकः an affection of the eye-lids.
रोगः a disease of the eyelids.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishवर्त्मन्, अ, n. the track of a wheel or of a road,
a way, road, path, track, course, passage, (वर्त्मना,
inst. c. by the way of, frequently at the end of
comps., e. g. अम्बुधि-वर्त्मना, by sea
आकाश-
वर्त्मना, through the air
द्वार-वर्त्मना,
through the door)
an edge, border
an eyelid
(as encircling the eye).
—वर्त्म-कर्मन्, अ, n.
the business or science of road-making, engineer-
ing.
—वर्त्म-द, आस्, m. pl., N. of a school be-
longing to the Atharva-veda.
—वर्त्म-पात, अस्,
m. deviation from the road, aberration.
—वर्त्म-
बन्ध or वर्त्म-विबन्धक, अस्, m. a disease
attacking the eyelids and obstructing their proper
movement.
—वर्त्म-रोग, अस्, m. a disease of the
eyelids.
—वर्त्म-शर्करा, f., N. of certain hard
excrescences on the eyelids.
—वर्त्मायास (°म-
आय्°), अस्, m. ‘road-fatigue, ’ weariness after a journey.
—वर्त्मावरोध (°म-अव्°), अस्, m. rigidity of
the eyelids (preventing them from closing).
—वर्त्-
मोन्मुख (°म-उन्°), अस्, ई, अम्, looking up at the
path.
Macdonell
EnglishBenfey
Englishवर्त्मन् वर्त्मन्, i. e. वृत् + मन्,
1. A road, Vikr. 13, 20
way, Hit. i. d.
197, M.M. (
पङ्क-, A swamp-way).
2.
An eyelid.
--
आकाश-, a way
through the air, Hit. 111, 8 (instr.
through the air).
कृष्ण-, fire,
Man. 2, 94.
घन-, ,
नभस्-, the
sky, Kir. 5, 17
4, 29. राजवर्त्मन्,
i. e.
राजन्-, a royal or main road.
Apte Hindi
Hindiवर्त्मन्
- वृत् + मनिन्
"रास्ता, सड़क, पथ, मार्ग पगडंडी"
वर्त्मन्
- -
"(आलं*) रीति, मार्ग, सर्वसम्मत तथा निर्धारित प्रचलन, प्रचलित रीति या आचरण क्रम"
वर्त्मन्
- -
"स्थान, कर्म के लिए क्षेत्र"
वर्त्मन्
- -
पलक
वर्त्मन्
- -
"धार, किनारा"
वर्त्मन्
- वृत्+मनिन्
"पथ, मार्ग, रास्ता"
वर्त्मन्
- वृत्+मनिन्
"कमरा, कक्ष"
वर्त्मन्
- वृत्+मनिन्
पलक
वर्त्मन्
- वृत्+मनिन्
किनारा
L R Vaidya
EnglishAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritवर्त्मन्
क्ली
वर्त्मन्, अक्षिलोमन्, मार्ग
अक्षिलोम स्मृतं वर्त्म वर्त्म मार्गे प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥
verse 2.1.1.18
page 0009
Lanman
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritपदव्येकपदी पद्या पद्धतिर्वर्त्म वर्तनी ।
अयनं सरणिर्मार्गोऽध्वा पन्था निगमः सृतिः ॥ ९८३ ॥
पदवी (स्त्री), एकपदी (स्त्री), पद्या (स्त्री), पद्धति (स्त्री), वर्त्मन् (क्ली), वर्तनी (स्त्री), अयन (क्ली), सरणि (स्त्री), मार्ग (पुं), अध्वन् (पुं), पथिन् (पुं), निगम (पुं), सृति (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritअध्वन्
अध्वन्, पथस्, पद्धति, एकपदी, वर्त्मन्, वर्तनी, सरणि, अयन, पदवी, मार्ग, पद्या, निगम
अध्वा पन्थाः पद्धतिरेकपदी वर्त्म वर्तनी सरणिः ।
अयनं पदवी मार्गः पद्या च निगद्यते निगमः ॥ २६० ॥
verse 2.1.1.260
page 0032
वर्त्मन्
वर्त्मन्, नयनच्छद
नयनच्छदेऽपि वर्त्म प्रतिग्रहः सैन्यपृष्ठभागेऽपि ।
verse 5.1.1.792
page 0091
नाममाला
Sanskritवर्त्मन्, अध्वन्, सरणि, पथिन्, मार्ग, प्रचर, सञ्चर
वर्त्माऽध्वा सरणिः पन्था मार्गः प्रचरसञ्चरौ ।
verse 0.1.1.162
page 0078
Tamil
Tamilவர்த்மன் : சாலை, பாதை, வழி, முறை, ஓரம், கண் இமை.
वाचस्पत्यम्
Sanskritवर्त्मन् वृत--मनिन् । १ पथि अमरः २ आचारे “आमनोर्वर्त्मनः” रघुः । ३ नेत्रच्छदे च मेदि० । अक्षिशब्दे ४५ पृ०दृश्यम् । वर्त्मलक्षणं तद्गतरोगभेदाश्च सुश्रुते उक्ता यथा“द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्द्धं भिषग्नयनबुद्वुदम् । सुवृत्तगोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् । पलं भुवोऽग्नितोरक्तं वातात्कृष्णं सितं जलात् । आकाशादश्रुमार्गाश्चजायन्ते नेत्रबुद्वुदे । दृष्टिञ्चात्र तथा वक्ष्ये यथाब्रूया-द्विशारदः । नेत्रायामत्रिभागन्तु कृष्णमण्डलमुच्यते ।कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः । मण्ड-लानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने । यथाक्रमं-विजानीयात् पञ्चषट् च षडेव च । पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्ण०दृष्टीनां मण्डलानि तु । अनुपूर्वन्तु ते मध्याश्चत्वारो-ऽन्त्या यथोत्तरम् । पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतो-ऽपरः । शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः । ततःकनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः । द्वे वर्त्मपटलेविद्याच्चत्वार्य्यन्यानि चाक्षिणि । जायन्ते तिमिरं येषुव्याधिः परमदारूणः ।”“पृथग्दोषाः समस्ताश्च यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः । सिराव्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः । विवर्द्ध्य-मांसं रक्तञ्च तदः वर्त्मव्यपाश्रयान् । विकाराञ्जनय-न्त्याशु नामतस्तान्निबोधत । उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीकापोथक्यो वर्त्मशर्करा । तथार्शोवर्त्मशुष्कार्शस्तथैवा-ञ्जननामिका । बहलं वर्व्य यच्चापि व्याधिर्वर्त्माव-बन्धकः । क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च ।प्रक्लिक्षमपरिक्लिन्नं वर्त्मवातहतन्तु यत् । अर्वुदं निमि-पश्चापि शोणितार्शश्च यत्स्मृतम् । लगणो विषनामा च०वक्ष्मकोपस्तथैव च । एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्म-संश्रयाः । नामभिस्ते समुद्दिष्टा लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे ।पिडकाभ्यन्तरमुखी वाह्याधोवर्त्मसंश्रया । विज्ञेयोत्-सङ्गिनी १ नाम तद्रुपपिडकान्विता । कुम्भीकवीम-प्रतिमाः पिडकाः पक्ष्मवर्त्मनोः । आध्मायन्ते तु भिन्नाया कुम्भीकपिडका २ स्तु ताः । कण्डूस्रावान्वितां गुर्व्योरक्तसर्षपसन्निभाः । पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य ३ इतिसंज्ञिताः । पिडकामिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता ।पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशकेरा ४ ।सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्धोवर्त्म ५ कीर्त्त्यते । दीर्घो-ऽङ्कुरः खरः स्तब्धा दारुणो वर्त्मसम्भवः । व्याविरेषसमाख्यातः शुष्कार्श ६ इति संज्ञितः । दाहतोदवतीताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा । मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्माज्ञेया साऽञ्जननामिका ७ । वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिःसमन्ततः । सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्वहलवर्त्म ८ तत् ।कण्डूमताल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः । स समंछादयेदक्षि भवेद्बन्धः ९ स वर्त्मनः । मृद्वल्पवेदनं ताम्रंतद्वर्त्म सममेव च । अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म १० तदादिशेत् । क्लिष्टं पुनः पित्तयुक्तं विदहेच्छोणितं यदा ।तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमम् ११ । यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् । दाहकण्डूपरिक्लेदि श्या-ववर्त्मेति १२ तन्मतम् । अरुजं बाह्यतः शूनमन्तःक्लिन्नंस्रवत्यपि । कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म १३ तदुच्यते ।यस्य धौतानि धौतानि सम्बन्ध्यन्ते पुनः पुनः । वत्मा-न्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म १४ तत् । विमुक्तसन्धिनिश्चेष्टं वर्त्म यन्न निमील्यते । एतद्वातहतं १५ विद्यात्सरुजं यदि वाऽरुजम् । वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूत-मवेदनम् । विज्ञेयमर्बुदं १६ पुंसां सरक्तमवलम्बितम् ।निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः । चालयेदतिवर्त्मानि निमेषः १७ स गदो मतः । छिन्नाश्छिन्नाविवर्द्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङ्कुराः । दाहकण्डूरुजो-पेतास्तेऽर्शःशोणितसम्भवाः १८ । अपाकः कठिनः स्थूलोग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः । सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणोलगण १९ स्तु सः । शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छद्रैसमन्वितम् । विषमन्तर्जल इव विषवर्त्मेति २० तन्मतम् ।पक्ष्माशयगता दोषास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च । निर्वर्त्तयान्त पक्ष्माणि तैर्जुष्टञ्चाक्षि दूयते । उत्पाटितैःपुनः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते । वातातपानलद्वेषींपक्ष्मकोपः २१ स उच्यते ।” तच्चिकित्सा तत्र दृश्या ।
Grassman
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.