| YouTube Channel

वर्णसङ्करः (varNasaGkaraH)

 
Hindi
Hindi
अवांछित संतान
Apte Hindi
Hindi
वर्णसङ्करः
पुं*
 वर्ण-सङ्करः -
अन्तर्जातीय विवाह के कारण वर्णों का सम्मिश्रण
वर्णसङ्करः
पुं*
 वर्ण-सङ्करः -
रंगों का मिश्रण
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वर्णसङ्करः,
पुं,
 (वर्णतो ब्राह्मणादिभ्यः वर्णानांवा सङ्करो मिश्रणं यत्र ।) मिश्रितजातिः ।तद्बिवरणं यथा, --“बभूवुर्ब्रह्मणो वक्त्रादन्या ब्राह्मणजातयः ।ब्रह्मणो बाहुदेशाच्च जाताः क्षत्त्रियजातयः ॥
ऊरुदेशाच्च वैश्याश्च पादतः शूद्रजातयः ।तासां सङ्करजातेन बभूवुर्व्वर्णसङ्कराः ॥
गोपनापितलीलाश्च तथा मोदकमूलवौ ।ताम्बूलिपर्णकारौ च तथा बणिकजातयः ॥
”लीलास्थाने भाला इति मूलवस्थाने कूवर इतिच पाठः ।“इत्येवमाद्या विप्रेन्द्र ! सच्छूद्राः परिकीर्त्तिताः ।शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्टो वैश्याद्विजन्मनोः ॥
विश्वकर्म्मा च शूद्रायां वीर्य्याधानं चकार सः ।ततो बभूवुः पुत्त्राश्च नवैते शिल्पकारिणः ॥
मालाकारः कर्म्मकारः शङ्खकारः कुविन्दकः ।कुम्भकारः कंसकारः षडेते शिल्पिनां वराः ॥
सूत्रधारश्चित्रकरः स्वर्णकारस्तथैव च ।पतितास्ते ब्रह्मशापादजात्या वर्णसङ्कराः ॥
”अजात्या इत्यत्र अयाज्या इत्यपि पाठः ।“स्वर्णकारः स्वर्णचौर्य्यात् ब्राह्मणानां द्बिजो-त्तम ।बभूव सद्यः पतितो ब्रह्मशापेन कर्म्मणा ॥
सूत्रधारो द्विजातीनां शापेन पतितो भुवि ।शीघ्रञ्च यज्ञकाष्ठञ्च न ददौ तेन हेतुना ॥
व्यतिक्रमेण चित्राणां सद्यश्चित्रकरस्तथा ।पतितो ब्रह्मशापेन ब्राह्मणानाञ्च कोपतः ॥
कश्चिद्बणिग्विशेषश्च संसर्गात् स्वर्णकारिणः ।स्वर्णचौर्य्यादिदोषेण पतितो ब्रह्मशापतः ॥
कुलटायाञ्च शूद्रायां चित्रकारस्य वीर्य्यतः ।बभूवाट्टालिकाकारः पतितो जारदोषतः ॥
अट्टालिकाकारवीर्य्यात् कुम्भकारस्य योषिति ।बभूव कोटिकः सद्यः पतितो गृहकारकः ॥
कुम्भकारस्य वीर्य्येण सद्यः कोटिकयोषिति ।बभूव तैलकारश्च कुटिलः पतितो भुवि ।सद्यः क्षत्त्रियवीर्य्येण राजपुत्त्रस्य योषिति ।बभूव तीवरश्चैव पतितो जारदोषतः ॥
तीवरस्य तु वीर्य्येण तैलकारस्य योषिति ।बभूव पतितो दस्युर्लेटश्च परिकीर्त्तितः ॥
लेटस्तीवरकन्यायां जनयामास षण्णरान् ।माल्लं मल्लं मातरञ्च भडं कोलञ्च कन्दरम् ॥
”कन्दरस्थाने कलन्दर इति वा पाठः ।“ब्राह्मण्यां शूद्रवीर्य्येण पतितो जारदोषतः ।सद्यो बभूव चाण्डालः सर्व्वस्मादधमोऽशुचिः ॥
तीवरेणैव चाण्डाल्यां चर्म्मकारो बभूव ह ।चर्म्मकार्य्याञ्च चाण्डालात् मांसच्छेदी बभूव ह ॥
मांसच्छेद्यां तीवरेण कोँचश्च परिकीर्त्तितः ।कोँचस्त्रियान्तु कैवर्त्तात् काण्डारः परिकीर्त्तितः ॥
सद्यश्चाण्डालकन्यायां लेटवीर्य्येण शौनक !बभूवतुस्तौ द्वौ पुत्त्रौ हड्डिकशौण्डिकौ तथा ॥
”हड्डिकशौण्डिकावित्यत्र दुष्टौ हड्डिडमौ इत्यपिपाठः ।“क्रमेण हड्डिकन्यायां सद्यश्चाण्डालवीर्य्यतः ।बभूवुः पञ्चपुत्त्राश्च भ्रष्टा वनचराश्च ते ॥
लेटात्तीवरकन्यायां गङ्गातीरे च शौनक ।बभूव सद्यो यो बालो गङ्गापुत्त्रः प्रकीर्त्तितः ॥
गङ्गापुत्त्रस्य कन्यायां वीर्य्येण वेशधारिणः ।बभूव वेशधारी च पुत्त्रो युङ्गी प्रकीर्त्तितः ॥
वैश्यात्तीवरकन्यायां सद्यः शुण्डी बभूव ह ।शुण्डीयोषिति वैश्यात्तु पौण्ड्रकश्च प्रकीर्त्तितः ॥
क्षत्त्रात् करणकन्यायां राजपुत्त्रो बभूव ह ।राजपुत्त्र्यान्तु करणादागवीति प्रकीर्त्तितः ॥
क्षत्त्रवीर्य्येण वैश्यायां कैवर्त्तः परिकीर्त्तितः ।कलौ तीवरसंसर्गाद्धीवरश्च प्रकीर्त्तितः ॥
”प्रकीर्त्तित इत्यत्र पतितो भुवि इति वा पाठः ।“तीवर्य्यां धीवरात् पुत्त्रो बभूव रजकः स्मृतः ।रजक्यां तीवराच्चापि कोदाली च बभूव ह ॥
नापिताद्गोपकन्यायां सर्व्वस्वी तस्य योषिति ।क्षत्त्राद्बभूव व्याधश्च वलवान् मृगहिंसकः ॥
तीवरात् शुण्डिकन्यायां बभूवुः सप्त पुत्त्रकाः ।ते कलौ हड्डिसंसर्गाद्बभूवुर्दस्यवः सदा ॥
ब्राह्मण्यामृषिवीर्य्येण ऋतोः प्रथमवासरे ।कुत्सितश्चोदरे जातः कूदरस्तेन कीर्त्तितः ॥
तदशौचं विप्रतुल्यं पतित ऋतुदषतः ।सद्यः कोटिकसंसर्गादधमो जगतीतले ॥
क्षत्त्रवीर्य्येण वैश्यायामृतोः प्रथमवासरे ।जातः पुत्त्रो महादस्युर्ब्बलवांश्च धनुर्द्धरः ॥
चकार वागतीतञ्च क्षत्त्रियो वारितस्तया ।तेन जात्या स पुत्त्रश्च वागतीतः प्रकीर्त्तितः ॥
क्षत्त्रवीर्य्येण शूद्रायामृतुदोषेण पापतः ।बलवत्यो दुरन्ताश्च बभूवुर्म्लेच्छजातयः ॥
अविद्धकर्णाः क्रूराश्च निर्भया रणदुर्ज्जयाः ।शौचाचारविहीनाश्च दुर्द्धर्षा धर्म्मवर्ज्जिताः ॥
म्लेच्छात् कुविन्दकन्यायां जोलाजातिर्ब्बभूव ह ।जोलात् कुविन्दकन्यायां शराकः परिकीर्त्तितः ॥
वर्णसङ्करदोषेण बह्व्यश्च शठजातयः ।तासां नामानि संख्याञ्च को वा वक्तुं द्विजक्षमः ॥
वैद्योऽश्विनीकुमारेण जातश्च विप्रयोषिति ।वैद्यवीर्य्येण शूद्रायां बभूवुर्व्वहवो जनाः ॥
ते च ग्राम्यगुणज्ञाश्च मन्त्रौषधिपरायणाः ।तेभ्यश्च जाताः शूद्रायां ते व्यालग्राहिणोभुवि ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्म्मो विगर्हितः ।मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेणे राज्यं प्रशासति ॥
म महीमखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा ।वर्णानां सङ्करं चक्रे कामोपहतचेतसः ॥
ततः प्रभृति यो मोहात् प्रमीतपतिकां स्त्रियम् ।नियोजयत्यपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः ॥
* ॥
ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः ॥
सर्व्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु ।आनुलोम्येन सम्भूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते ॥
स्त्रीष्वनन्तरजातासु द्बिजैरुत्पादितान् सुतान् ।सदृशानेव तानाहुर्मातृदोषविगर्हितान् ॥
अनन्तरासु जातानां विधिरेष सनातनः ।द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्यादमुविधिम् ॥
ब्राह्मणात् वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नाम जायते ।निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते ॥
क्षत्त्रियाच्छृद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् ।क्षत्त्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रो नाम प्रजायते ॥
विप्रस्य त्रियु वर्णेषु नृपतेर्व्वर्णयोर्द्बयोः ।वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षडेतेऽपसदाः स्मृताः ॥
*क्षत्त्रियाद्विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः ।वैश्यान्मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ ॥
शूद्रादाथोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥
एकान्तरे त्वानुलोम्यादम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ ।क्षत्तृवैदेहकौ तद्बत् प्रातिलोम्येऽपि जन्मनि ॥
* ॥
पुत्त्रा येऽनन्तरञ्जीजाः क्रमेणोक्ता द्बिजन्मनाम् ।ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोषात् प्रचक्षते ॥
ब्राह्मणादुग्रकन्यायामावृतो नाम जायते ।आभीरोऽम्बष्ठकन्यायामायोगव्यान्तु धिग्वणः ॥
आयोगवश्च क्षत्ता च चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदास्त्रयः ॥
वैश्यान्मागधवैदेहौ क्षत्त्रियात् सूत एव तु ।प्रतीपमेते जायन्ते परेऽप्यपसदास्त्रयः ॥
जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः ।शूद्राज्जातो निषाद्यान्तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः ॥
क्षत्तुर्जातस्तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्त्यते ।वैदेहकेन त्वम्बष्ठ्यामुत्पन्नो वेण उच्यते ॥
द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्यव्रतांस्तु यान् ।तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्या इति विनि-र्द्दिशेत् ॥
व्रात्यात्तु जायते विप्रात् पापात्मा भूर्जकण्ठकः ।आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शेख एव च ॥
झल्लो मल्लश्च राजन्यात् व्रात्यान्निच्छिविरेव च ।नटश्च करणश्चैव खशो द्रविड एव च ॥
वैश्यात्तु जायते व्रात्यात् सुधन्नाचार्य्य एव च ।कारुषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥
व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च ।स्वकर्म्मणाञ्च त्यागेन जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥
* ॥
सङ्कीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः ।अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः ।मागधः क्षत्तृजातिश्च तथायोगव एव च ॥
एते षट् सदृशान् वर्णान् जनयन्ति स्वजोनिष ।मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरासु च योनिषु ॥
यथा त्रयाणां वर्णानां द्बयोरात्मस्य जायते ।आनन्तर्य्यात्स्वयोन्यान्तु तथा बाह्येष्वपि क्रमात् ॥
ते चापि वाह्यान् सुबहूं स्ततोऽप्यधिकदूषि-तान् ।परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥
* ॥
यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते ॥
तथा बाह्यतरं बाह्यश्चातुवर्णे प्रसूयते ।प्रतिकूलं वर्त्तमाना बाह्याबाह्यतरान् पुनः ।हीना हीनान् प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदशैव तु ॥
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ।सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगवे ॥
मैत्रेयकन्तु वैदेहो माधूकं संप्रसूयते ।नॄन् प्रशंसत्यजस्रं यो घण्टाताडोऽरुणोदये ॥
निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्म्मजीविनम् ।कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्य्यावर्त्तनिवासिनः ॥
मृतवस्त्रभृत्सु नारीषु गर्हितान्नाशनासु च ।भवन्त्यायोगवीष्वेते जातिहीनाः पृथक्त्रयः ॥
कारावरो निषादात्तु चर्म्मकारः प्रसूयते ।वैदेहकादन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ ॥
चण्डालात् पाण्डुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ।आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यामेव जायते ॥
चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् ।पुक्कस्याम् जायते पापः सदा सज्जनगर्हितः ॥
निषादस्त्री तु चण्डालात् पुत्त्रमन्त्यावसायिनम् ।श्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितम् ॥
सङ्करे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः ।प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्म्मभिः ॥
स्वजातिजानन्तरजाः षट्सु ता द्बिजधर्म्मिणः ।शूद्राणान्तु सधर्म्माणः सर्व्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः ॥
तपोबीजप्रभावैस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे ।उत्कर्षञ्चापकर्षञ्च मनुष्येष्विह जन्मतः ॥
शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्त्रियजातयः ।वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥
पोण्ड्रकाश्चोड्रद्रविडाः काम्बोजा जवनाः शकाः ।पारदाः पह्रवाश्चीनाः किराताः दरदाः खशाः ॥
मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो वहिः ।म्लेच्छवाचश्चार्य्यवाचः सर्व्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥
ये द्विजानामपसदा ये चाप्यध्वंसजाः स्मृताः ।ते निन्दितैर्वर्त्तयेयुर्द्विजानामेव कर्म्मभिः ॥
* ॥
सूतानामश्वसारथ्यमम्बष्ठानां चिकित्सितम् ।वैदेहकानां स्त्रीकार्य्यं मागधानां बणिक्पथः ॥
मत्स्यघातो निषादानां तष्टिस्त्वायोगवस्य च ।मेदान्ध्रचुञ्चुमद्गूनामारण्यपशुहिंसनम् ॥
क्षत्त्रुग्रपुक्कसानान्तु विलौकोबधबन्धनम् ।धिग्वणानां चर्म्मकार्य्यं वेणानां भाण्डवादनम् ॥
चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषूपवनेषु च ।वसेयुरेते विज्ञाना वर्त्तयन्तः स्वकर्म्मभिः ॥
* ॥
चण्डालश्वपचानान्तु वहिर्ग्रामात् प्रतिश्रयः ।अपपात्राश्च कर्त्तव्या धनमेषां श्वगर्दभम् ॥
वासांसि मृतचेलानि भिन्नभाण्डेषु भीजनम् ।कार्ष्णायसमलङ्कारः परिव्रज्या च नित्यशः ॥
न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्म्ममाचरन् ।व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥
अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने ।रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥
दिवा चरेयुः कार्य्यार्थं चिह्निता राजशासनैः ।अबान्धवं शवञ्चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः ॥
वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया ।वध्यवासांसि गृह्लीयुः शय्याश्चाभरणानि च ॥
वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् ।आर्य्यरूपमिवानार्य्यं कर्म्मभिः स्वैर्विभावयेत् ॥
अनार्य्यतानिष्ठुरताक्रूरतानिष्क्रियात्मताः ।पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥
पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर्व्वोभयमेव वा ।न कथञ्चनदुर्य्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥
कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ॥
यत्र त्वेतेऽपिविध्वंसा जायन्ते वर्णदूवकाः ।राष्ट्रिकैः सह तद्राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः ।स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।एतं सामासिकं धर्म्मं चातुर्व्वर्ण्येऽब्रीन्मनुः ॥
* ॥
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः श्रेयसा चेत् प्रजायते ।अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्यासप्तमाद्युगात् ॥
शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् ।क्षत्त्रियाज्जातमेवन्तु विद्याद्वैश्यात्तथैव च ॥
अनार्य्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात्तु यदृच्छया ।ब्राह्मण्यामप्यनार्य्यात्तु श्रेयस्त्वं क्वेति चेद्भवेत् ॥
जातो नार्य्यामनार्य्यायामार्य्यादार्य्यो भवेद्-गुणैः ।जातोऽप्यनार्य्यादार्य्यायामनार्य्य इति निश्चयः ॥
तावुभावप्यसंस्कार्य्याविति धर्म्मो व्यवस्थितः ।वैगुण्याज्जन्मनः पूर्व्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥
सुबीजञ्चैव सुक्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा ।तथार्य्याज्जात आर्य्यायां सर्व्वं संस्कारमर्हति ॥
बीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः ।बीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रेयन्तु व्यवस्थितिः ॥
अक्षेत्रे बीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति ।अबीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत् ॥
यस्माद्बीजप्रभावेण तिर्य्यग्जा ऋषयोऽभवन् ।पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्बीजं प्रशस्यते ॥
अनार्य्यमार्य्यकर्म्माणमार्य्यञ्चानार्य्यकर्म्मिणम् ।सम्पधार्य्याब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति ॥
”इति मानवे ९ । १० अध्यायौ ॥
* ॥
वर्णसङ्करस्य कारणं दोषाश्च यथा, --“अघर्म्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।उत्साद्यन्ते जातिधर्म्माः कुलधर्म्माश्च शाश्वताः ॥
उच्छन्नकुलधर्म्माणां मनुष्याणां जनार्द्दन ! ।नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुमः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् १ अध्यायः ॥