वर्ण (varNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 वर्ण m.
  (-र्णः)
	 1. A tribe,  a class,  a caste,  an order.
	 2. Colour,  hue, 
tint.
	 3. Coloured cloth thrown over the back of an elephant,  an
elephant's housings.
	 4. Quality,  property.
	 5. Fame,  celebrity.
	 6.
Praise.
	 7. Gold.
	 8. Religious observance.
	 9. The order or arrange-
ment of a song or poem. 
	 10. A musical mode.
	 11. Staining the
body with coloured unguents.
	 12. Beauty,  lustre.
	 13. Theatrical
dress or embellishment.
	 14. A cloak.
	 mn.  (-र्णः-र्णं)
	 1. Perfume for
the person. 
	 2. A letter of the alphabet.
	 3. Form,  figure.
	 4. Sort, 
kind.
	 5. Touch,  the purity of gold,  as ascertained by its streak
on the touch-stone.
	 6. In arithmetic,  a co-efficient.
	 n.
  (-र्णं) Saffron. 
f.
  (-र्णा) A leguminous shrub,  (Cytisus cajan. )
 E.
  वर्ण् to paint,  &c., 
aff.
   अच् or घञ्
 or वृ to cover or screen,  Unādi aff.
   नक् ।

Capeller Eng

English

 व॑र्ण m.
  cover,  lid
 outside,  external appearance,  colour, 
dye,  paint,  complexion
 sort,  kind,  character,  sort of men i.e.
  caste
letter,  sound,  vowel,  syllable,  word
 praise,  glory.

Yates

English

 वर्ण (क) वर्णयति 10.
a. To colour, 
paint
 praise
 direct
 spread
pound
 shine
 to make an effort.

 वर्ण (र्णः) 1.
m.
  A colour
 tribe
 caste
elephant's housings
 quality
fame
 praise
 gold
 staining
beauty.
m.
  n.
  Perfume
 a letter
of the alphabet
 form
 sort.
f.
 
A leguminous shrub.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	 paint
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	 colour
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  dye
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  tribe
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  kind of measure
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  letter
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  outward appearance
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  cloak
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  sort
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  form
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  musical sound or note
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  class
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  quality
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  covering
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  tint
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  kind
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  order or arrangement of a song or poem
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  class of men
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  shape
वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	  figure

वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	 colour
रङ्ग 	-	 raGga 	-	 m.
  	-	 colour
रक्त 	-	 rakta 	-	 m.
  	-	 redcolour
केसरवर्ण 	-	 kesaravarNa 	-	 m.
  	-	 saffroncolour
छवि 	-	  chavi 	-	 f.
  	-	 colour
रुचि 	-	  ruci 	-	 f.
  	-	 colour
वर्णता 	-	  varNatA 	-	 f.
  	-	 colour
वर्तिका 	-	  vartikA 	-	 f.
  	-	 colour
शोभा 	-	  zobhA 	-	 f.
  	-	 colour
आभा 	-	  AbhA 	-	 f.
  	-	 colour
त्विष् 	-	  tviS 	-	 f.
  	-	 colour
रुच् 	-	  ruc 	-	 f.
  	-	 colour
अपदेश 	-	  apadeza 	-	 m.
  	-	 colour
व्याज 	-	  vyAja 	-	 m.
  	-	 colour
राग 	-	  rAga 	-	 m.
  	-	 colour
आभास 	-	  AbhAsa 	-	 m.
  	-	 colour
उपराग 	-	  uparAga 	-	 m.
  	-	 colour
छाय 	-	  chAya 	-	 n.
  	-	 colour
दर्शन 	-	  darzana 	-	 n.
  	-	 colour
पेशस् 	-	  pezas 	-	 n.
  	-	 colour

वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	 paint
रङ्गलेप 	-	 raGgalepa 	-	 m.
  	-	 paint
रङ्ग 	-	 raGga 	-	 m.
  	-	 paint
वर्णलेपनं करोति 	-	 varNalepanaMkaroti 	-	 verb 8 	-	 paint
वर्णयति  { वर्णय } 	-	 varNayati{varNaya} 	-	 verb denom 	-	 paint
न्यस्त 	-	 nyasta 	-	 adj.
  	-	 painted
रङ्गलेपक 	-	 raGgalepaka 	-	 m.
  	-	 painter
वर्णन 	-	 varNana 	-	 n.
  	-	 painting
लेखन 	-	 lekhana 	-	 n.
  	-	 painting
चित्रकर्म 	-	 citrakarma 	-	 n.
  	-	 painting
वर्तिका 	-	 vartikA 	-	 f.
  	-	 paint-brush
तूलिका 	-	 tUlikA 	-	 f.
  	-	 painter'sbrush
पट 	-	 paTa 	-	 m.
  	-	 pieceofclothforpaintingupon
वर्णक 	-	  varNaka 	-	 adj.
  	-	 paint
वर्तिका 	-	  vartikA 	-	 f.
  	-	 paint
वर्नलेप्य 	-	  varnalepya 	-	 n.
  	-	 paint
प्राञ्जन  { प्र- अञ्ज् } 	-	  prAJjana  { pra- aJj } 	-	 n.
  	-	 paint
अञ्जना 	-	  aJjanA 	-	 n.
  	-	 paint
रागद्रव्य 	-	  rAgadravya 	-	 n.
  	-	 paint
रङ्गवस्तु 	-	  raGgavastu 	-	 n.
  	-	 paint

वर्ण 	-	 varNa 	-	 m.
  	-	 colour
रङ्ग 	-	 raGga 	-	 m.
  	-	 colour
रक्त 	-	 rakta 	-	 m.
  	-	 redcolour
केसरवर्ण 	-	 kesaravarNa 	-	 m.
  	-	 saffroncolour
छवि 	-	  chavi 	-	 f.
  	-	 colour
रुचि 	-	  ruci 	-	 f.
  	-	 colour
वर्णता 	-	  varNatA 	-	 f.
  	-	 colour
वर्तिका 	-	  vartikA 	-	 f.
  	-	 colour
शोभा 	-	  zobhA 	-	 f.
  	-	 colour
आभा 	-	  AbhA 	-	 f.
  	-	 colour
त्विष् 	-	  tviS 	-	 f.
  	-	 colour
रुच् 	-	  ruc 	-	 f.
  	-	 colour
अपदेश 	-	  apadeza 	-	 m.
  	-	 colour
व्याज 	-	  vyAja 	-	 m.
  	-	 colour
राग 	-	  rAga 	-	 m.
  	-	 colour
आभास 	-	  AbhAsa 	-	 m.
  	-	 colour
उपराग 	-	  uparAga 	-	 m.
  	-	 colour
छाय 	-	  chAya 	-	 n.
  	-	 colour
दर्शन 	-	  darzana 	-	 n.
  	-	 colour
पेशस् 	-	  pezas 	-	 n.
  	-	 colour

Wilson

English

 वर्ण r. 10th cl. (वर्णयति)
To colour,  to paint,  to dye.
To send or cast,  to direct,  to order.
To praise,  to extol,  to proclaim qualities.
To describe.
To spread or extend.
To grind or pound.
To make exertions.
To shine.

 वर्ण
m.
  (-र्णः)
1 A tribe,  a class,  a caste,  an order.
2 Colour,  hue,  tint.
3 Coloured cloth thrown over the back of an elephant,  an elephant's housings.
4 Quality,  property.
5 Fame,  celebrity.
6 Praise.
7 Gold.
8 Religious observance.
9 The order or arrangement of a song or poem. 
10 A musical mode.
11 Staining the body with coloured unguents.
12 Beauty,  lustre.
13 Theatrical dress or embellishment.
mn.  (-र्णः-र्णं)
1 Perfume for the person. 
2 A letter of the alphabet.
3 Form,  figure.
4 Sort,  kind.
5 Touch,  the purity of gold,  as ascertained by its streak on the touch-stone.
6 In arithmetic,  a co-efficient.
n.
  (-र्णं) Saffron. 
f.
  (-र्णा) A
leguminous shrub,  (Cytisus cajan. )
E.
  वर्ण to paint,  &c.,  aff.
   अच् or घञ्,  or वृ to cover or
screen,  Uṇādi aff.
   नक्.

Apte

English

वर्णः [varṇḥ],  [वर्ण्-अच् Uṇ.*
  3.1]

A colour,  hue
 अन्तः- शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः Me.*
  51.

A paint,  dye,  paint-colour
 see वर्ण् (1).

Colour,  complexion,  beauty
 विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः Ki.*
  14.3
 त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे Me.*
  48
 R.*
  8.42.

Look,  countenance
 मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते Madhyamavyāyoga 1
 किं त्वं शङ्कितवर्ण इव Chārudatta 4
 अवदातिका परशङ्कितवर्णेव दृश्यते Pratimā 1.

A class of men,  tribe,  caste (especially applied to the four principal castes,  ब्राह्मण,  क्षत्रिय,  वैश्य and शूद्र)
 वर्णानामानुपूर्व्येण Vārt
 न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टो$पि भजते Ś.*
  5. 1
 R.*
  5.19.

A class,  race,  tribe,  kind,  species
 as in सवर्णम् अक्षरम्
 ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् Mb.
 *  12. 188.1.

(a) A letter,  character,  sound
 न मे वर्ण- विचारक्षमा दृष्टिः V.*
  5
 Ki.*
  14.3. (b) A word,  syllable
 S. D.*  9.

Fame,  glory,  celebrity,  renown
 राजा प्रजा- रञ्जनलब्धवर्णः R.*
  6.21.

A good quality,  merit,  virtue
 त्रिवर्णा वर्णिता$स्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि Bhāg.*
  11.3.16.

Praise
 स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः Śi.*
  16. 29.

Dress,  decoration. 

Outward appearance,  form,  figure.

A cloak,  mantle.

A covering,  lid.

The order or arrangement of a subject in a song (गीतक्रम)
 अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत Kaṭh.1.28
 उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः Ku.*
  5.56 'celebrated in song,  made the subject of a song.'

The housings of an elephant.

A quality,  property
 जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ Mb.
 *  12.188.9.

A religious observance.

An unknown quantity.

The number 'one'.

Application of perfumed unguents to the body.

Gold.

A musical mode. -र्णा Cajanus Indicus (Mar.  तूर).

र्णम् Saffron. 

A coloured unguent or perfume. Comp.
   -अङ्का a pen.  -अधिपः a planet presiding over a caste or class. -अनुप्रासः alliteration. 

अन्तरम् another caste. ˚गमनम् the passing into another caste.

change of sound. -अपसदः an outcast.-अपेत a.
  devoid of any cast,  outcast,  degraded
 वर्णा- प्रेतमविज्ञातं ...... कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् Ms.*
  1.57. -अवकृष्टः a Śūdra
 अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी Mb.
 *  12.24.34.-अर्हः a kind of bean.  -अवर a.
  inferior in caste.-आगमः the addition of a letter
 भवेद्वर्णागमाद्धंसः Sk.-आत्मन् m.
  a word. -आश्रमाः the (four) castes and stages of life
 वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे R.*
  5.19. ˚गुरुः N.
  of Śiva.  ˚धर्मः the duties of caste and order. -उदकम् coloured water
 वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तै- स्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् R.*
  16.7. -कविः N.
  of a son of Kubera.  -कूपिका an ink-stand.

क्रमः the order of castes or colours.

alphabetical order or arrangement. -गत a.
 

coloured.

algebraical. -गुरुः a king,  prince. -ग्रथणा a method (artificial) of writing verses.-चारकः a painter. -ज्येष्ठः a Brāhmaṇa.  -तर्णकम्,  -तर्णिका woollen cloth used as a mat. -तालः (in music) a kind of measure. -तूलिः,  -तूलिका,  -तूली f.
  a pencil,  paint-brush. -द a.
  colouring. (-दम्) a kind of fragrant yellow wood. -दात्री turmeric. -दूतः a letter.-दूषक a.
  violating the distinctions of castes
 यत्र त्वेते परिध्वंसा जायन्ते वर्णदूषकाः Ms.*
  1.61. -धर्मः the peculiar duties of a caste. -नाथः the planetary regent of a caste.-पत्रम् a pallet. -परिचयः skill in song or music. -पातः the omission of a letter. -पात्रम् a paint-box. -पुष्पम् the flower of the globe-amaranth. -पुष्पकः the globeamaranth. -प्रकर्षः excellence of colour. -प्रसादनम् aloe-wood. -बुद्धिः the notion connected with particular letters or sounds. -भेदिनी millet. -मातृ f.
  a pen,  pencil.-मातृका N.
  of Sarasvatī. -माला,  -राशिः the alphabet.-रे(ले)खा,  -लेखिका chalk. -वर्तिः,  -वर्तिका f.
 

a paint-brush
 फलकमादाय मणिसमुद्गकाद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य Dk.*
  2.2.

a pencil. -वादिन् m.
  a panegyrist. -विक्रिया enmity against the castes. -विपर्ययः the substitution or change of letters
 (भवेत्) सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk. -विलासिनी turmeric.

विलोडकः a house-breaker.

a plagiarist (lit.  word-stealer). -वृत्तम् a metre regulated by the number of syllables it contains (opp.  मात्रावृत्त). -व्यव- -स्थितिः f.
  the institution of caste,  caste-system.  -शिक्षा instruction in letters. -श्रेष्ठः a Brāhmaṇa
 वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः H.*
  4.21. -संयोगः marriage between persons of the same caste. -संसर्गः confusion of castes,  marriage with members of other castes
 Ms.*
  8.172. -संहारः an assemblage of different castes.

संकरः confusion of castes through intermarriage
 स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण- संकरः Bg.*
  1.41.

mixture or blending of colours
 चित्रेषु वर्णसंकरः K. (where both senses are intended)
 Śi.*
  14.37. -संघातः,  -समाम्नायः the alphabet. -स्थानम् an organ of utterance. -हीन a.
  outcast.

Apte 1890

English

 वर्णः [वर्ण्-अच्] 1 A colour,  hue
 अंतःशुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः Me. 49. 
2 A paint,  dye,  paintcolour
 see वर्ण् (1). 
3 Colour,  complexion,  beauty
 त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे Me. 46
 R. 8. 42. 
4 A class of men,  tribe,  caste (especially applied to the four principal castes,  ब्राह्मण,  क्षत्रिय,  वैश्य,  and शूद्र)
 वर्णानामानुपूर्व्येण Vārt
 न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते Ś. 5. 10
 R. 5. 19. 
5 A class,  race,  tribe,  kind,  species
 as in सवर्णं अक्षरं. 
6 (a) A letter,  character,  sound
 न मे वर्णविचारक्षमा दृष्टिः V. 5. (b) A word,  syllable
 S. D. 9. 
7 Fame,  glory,  celebrity,  renown
 राजा प्रजारंजनलब्धवर्णः R. 6. 21. 
8 A good quality,  merit,  virtue. 
9 Praise. 
10 Dress,  decoration. 
11 Outward appearance. form,  figure. 
12 A cloak,  mantle. 
13 A covering,  lid. 
14 The order or arrangement of a subject in a song (गीतक्रम)
 उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः Ku. 5. 56 ‘celebrated in song,  made the subject of a song.’ 
15 The housings of an elephant. 
16 A quality,  property. 
17 A religious observance. 
18 An unknown quantity. 
19 The number ‘one.’ 
20 Application of perfumed unguents to the body. 
21 Gold. 
22 A musical mode. 
र्णं 1 Saffron. 
2 A coloured unguent or perfume. 
Comp. 
अंका a pen. 
अधिपः a planet presiding over a caste or class. 
अपसदः an outcast. 
अपेत a. devoid of any caste,  outcast,  degraded. 
अर्हः a kind of bean. 
आगमः the addition of a letter
 भवेद्वर्णागमाद्धंसः Sk. 
आत्मन् m. a word. 
आश्रमाः the (four) castes and stages of life
 R. 5. 19. 
उदकं coloured water
 R. 16. 70. 
कूपिका an ink-stand. 
क्रमः {1} the order of castes or colours. {2} alphabetical order or arrangement. 
गत a. {1} coloured. {2} algebraical. 
चारकः a painter. 
ज्येष्ठः a Brāhmaṇa. 
तूलिः,  
तूलिका,  
तूली f. a pencil,  paint-brush. 
द a. colouring. (
दं) a kind of fragrant yellow wood. 
दात्री turmeric. 
दूतः a letter. 
दूषक a. violating the distinctions of castes. 
धर्मः the peculiar duties of a caste. 
पातः the omission of a letter. 
पात्रं a paint-box. 
पुष्पं the flower of the globe-amaranth. 
पुष्पकः the globe-amaranth. 
प्रकर्षः excellence of colour. 
प्रसादनं aloe-wood. 
मातृ f. a pen,  pencil. 
मातृका N. of Sarasvatī. 
माला,  
राशिः the alphabet. 
रे (ले) खा chalk. 
वर्तिः,  
वर्तिका f. a paint-brush,  pencil. 
वादिन् m. a panegyrist. 
विपर्ययः the substitution or change of letters
 (भवेत्) सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk. 
विलासिनी turmeric. 
विलोडकः {1} a house-breaker. {2} a plagiarist (lit. word-stealer). 
वृत्तं a metre regulated by the number of syllables it contains (opp. मात्रावृत्त). 
व्यवस्थितिः f. the institution of caste. 
शिक्षा instruction in letters. 
श्रेष्ठः a Brāhmaṇa. 
संयोगः marriage between persons of the same caste. 
संसर्गः confusion of castes. 
संकरः {1} confusion of castes through intermarriage. {2} mixture or blending of colours
 चित्रेषु वर्णसंकरः K. (where both senses are intended)
 Śi. 14. 37. 
संघातः,  
समाम्नायः the alphabet. 
स्थानं an organ of utterance. 
हीन a. outcast. 

Monier Williams Cologne

English

 व॑र्ण a m.
  (or n.
  g. अर्धर्चादि,  prob. fr.
  √ 1. वृ
 ifc.  f(आ). ) a covering,  cloak,  mantle,  L.
 

 a cover,  lid,  Yājñ.
  iii,  99

 outward appearance,  exterior,  form,  figure,  shape,  colour,  RV.
   &c.
   &c.
  

 colour of the face,  (esp.  ) good colour or complexion,  lustre,  beauty,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 colour,  tint,  dye,  pigment (for painting or writing),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 colour =
  race,  species,  kind,  sort,  character,  nature,  quality,  property (applied to persons and things),  RV.
   &c.
   &c.
  

 class of men,  tribe,  order,  caste (prob. from contrast of colour between the dark aboriginal tribes and their fair conquerors
 in RV.
   esp.
   applied to the Āryas and the Dāsas
 but more properly applicable to the four principal classes described in Manu's code,  viz. Brāhmans,  Kṣatriyas,  Vaiśyas,  and Śūdras
 the more modern word for ‘caste’ being jāti
 cf.
   IW.
   210 n.
  1),  ib.

 a letter,  sound,  vowel,  syllable,  word,  Br.
 
 Prāt.
  &c.
  

 a musical sound or note (also applied to the voice of animals),  MBh.
  
 R.
 
 Pañcat.

 the order or arrangement of a song or poem,  W.
 

 praise,  commendation,  renown,  glory,  Mṛcch.
 Kum.
  
 Rājat.
 

 (in alg.
 ) an unknown magnitude or quantity

 (in arithm.
  ) the figure,  ‘one’

 (accord.  to some) a co-efficient

 a kind of measure,  L.
  (cf.   -ताल)

 gold,  L.
 

 a religious observance,  L.
 

 one who wards off,  expeller,  Sāy.
  on RV.
   i,  104,  2

 व॑र्ण b n.
  saffron,  L.
 

 वर्ण [Cf. ,  accord.
  to some,  Slav.
  vranǔ,  ‘black’,  ‘a crow’
 Lith.
  várnas,  ‘a crow’.]

Monier Williams 1872

English

 वर्ण,  अस्,  m. (according to Uṇādi-s. III. 10. fr.
rt. वृ),  a covering,  cloak,  mantle
 a cover,  covering, 
lid
 outward appearance,  exterior,  form,  figure
colour,  hue,  tint,  dye,  paint
 lustre,  beauty
 a
coloured cloth thrown over an elephant,  housings
staining or anointing the body with coloured un-
guents
 dress,  embellishment
 gold
 the purity of
gold as ascertained by its streak
 sort,  kind,  species, 
class,  race,  tribe
 class of men,  order,  caste (as being
originally perhaps connected with colour or com-
plexion
 but the word वर्ण is more properly
applicable to the four principal classes described in
Manu's code,  viz. Brāhmans,  Kṣatriyas,  Vaiśyas, 
and Śūdras,  and not to the numerous mixed castes
of later times
 the more modern word for ‘caste’
is जाति)
 a letter,  sound,  vowel,  syllable,  word,  (in
these and some of the preceding senses said to be
also अम्,  n.)
 quality,  property
 a musical mode
 a
particular time in music,  the order or arrangement
of a song,  &c.
 praise,  commendation,  renown, 
fame,  glory,  celebrity
 (in algebra) an unknown
magnitude or quantity
 (in arithmetic) the figure
one,  (according to some) a coefficient
 a religious
observance
 (अम्),  n. coloured unguent or perfume
saffron
 (आ),  f. a kind of plant or leguminous shrub, 
Cajanus Indicus
 [cf. Slav. vran,  ‘black
] a raven:’
Russ. voronj,  ‘the azure colour of swords
’ vornoi, 
‘black
’ voron,  ‘a raven:’ Lith. warnas,  ‘a raven.’]
—वर्ण-कवि,  इस्,  m.,  N. of a son of Kuvera.
—वर्ण-कूपिका,  f. any vessel containing colour
or paint,  an ink-bottle,  ink-stand.
—वर्ण-कृत्,  त्, 
त्,  त्,  causing or giving colour.
—वर्ण-क्रम,  अस्, 
m. order or succession of colours
 order of castes
order or series of letters,  alphabetical arrangement, 
the alphabet
 (एण),  ind. according to the order of
the castes
—वर्ण-गत,  अस्,  आ,  अम्,  ‘gone to
colour, ’ coloured,  described
 algebraical.
—वर्ण-
चारक,  अस्,  m. a painter,  colourer.
—वर्ण-ज,  अस्, 
आ,  अम्,  produced from castes,  relating to castes.
—वर्ण-ज्येष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  highest in caste
(अस्),  m. a Brāhman.
—वर्ण-तनु,  उस्,  f.,  N. of a
particular Mantra addressed to Sarasvatī.
—वर्ण-
तस्,  ind. by or with colour &c.
—वर्ण-ता,  f. or
वर्ण-त्व,  अम्,  n. the state of colour,  colour, 
(अन्य-वर्ण-त्व,  the being of another colour)
the state or condition of caste,  division into classes
the state or condition of a letter or sound.
—वर्ण-
ताल,  अस्,  m.,  N. of a king.
—वर्ण-तूलि,  इस्,  or
वर्ण-तूलिका or वर्ण-तूली,  f. ‘letter-brush, ’ a pen, 
pencil,  paint-brush.
—वर्ण-द,  अस्,  आ,  अम्,  giving
colour,  colouring,  dyeing
 giving tribe,  &c.
 (अम्), 
n. a kind of fragrant yellow wood.
—वर्ण-दातृ, 
ता,  m. a granter or bestower of colour,  &c.
 (त्री),  f.
turmeric.
—वर्ण-दूत,  अस्,  m. ‘a letter as a mes-
senger, ’ a letter,  epistle.
—वर्ण-दूषक,  अस्,  इका, 
अम्,  violating or disturbing the distinctions of caste.
—वर्ण-देशना,  f. ‘instruction in sounds, ’ N. of a
lexicon.
—वर्ण-द्वय-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consist-
ing of two syllables.
—वर्ण-धर्म,  अस्,  m. the
particular duty or occupation of each caste or tribe.
—वर्ण-पात,  अस्,  m. the dropping or omission of
a letter in pronunciation.
—वर्ण-पात्र,  अम्,  n. a
vessel or receptacle for colours,  paint-box,  (according
to some this word should be वर्ण-पत्त्र,  a leaf
on which a painter mixes his colours,  a pallet.)
—वर्ण-पुष्प,  अम्,  n. the blossom of the globe-
amaranth
 (ई),  f. a kind of plant (= उष्ट्र-काण्डी)।
—वर्ण-पुष्पक,  अस्,  m. globe-amaranth.
—वर्-
ण-प्रकर्ष,  अस्,  m. excellence or beauty of
colour.
—वर्ण-प्रबोध,  अस्,  m.,  N. of a work.
—वर्ण-प्रसादन,  अम्,  n. aloe wood,  Agallo-
chum.
—वर्ण-भेदिनी,  f. a kind of plant (?).
—वर्ण-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consisting of colours
consisting of letters or sounds.
—वर्ण-मातृ,  ता, 
f. ‘letter-mother, ’ a pen,  pencil,  &c.
—वर्ण-मा-
तृका,  f.,  N. of Sarasvatī.
—वर्ण-मात्रा,  f. a kind
of metre.
—वर्ण-माला,  f. order or series of letters, 
(especially) rows of letters (written on a board or in a
diagram),  the alphabet.
—वर्ण-राशि,  इस्,  m. ‘mul-
titude or series of letters, ’ the alphabet.
—वर्ण-
रेखा or वर्ण-लेखा or वर्ण-लेखिका,  f. chalk
or a white substance often confounded with chalk.
—वर्ण-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having colour,  &c.
 (अती), 
f. turmeric.
—वर्ण-वर्ति,  इस्,  or वर्ण-वर्तिका,  f. a
writing-pen,  pencil,  &c.
—वर्ण-वादिन्,  ई,  m. a speaker
of praise,  panegyrist.
—वर्ण-विपर्यय,  अस्,  m.
the change or substitution of one letter for another.
—वर्ण-विलासिनी,  f. turmeric.
—वर्ण-विलोडक, 
अस्,  m. a plagiarist
 a house-breaker.
—वर्ण-विवेक, 
अस्,  m. ‘distinction of words, ’ N. of a dictionary.
—वर्ण-वृत्त,  अम्,  n. metre regulated by the
number of syllables,  (this term applies to a common
class of metres,  such as the Śloka or Anuṣṭubh,  the
Indra-vajrā,  &c.,  which are regulated by the number
of syllables in the half-line
 cf. मात्रा-वृत्त।)
—वर्ण-व्यवस्थिति,  इस्,  f. ‘caste-system, ’ insti-
tution of caste.
—वर्ण-शिक्षा,  f. instruction in
sounds or letters.
—वर्ण-श्रेष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  be-
longing to the best of the tribes
 (अस्),  m. a Brāhman
or member of the highest caste.
—वर्ण-संयोग, 
अस्,  m. ‘union of tribe or caste, ’ matrimonial con-
nection or marriage between persons of the same
caste.
—वर्ण-संसर्ग,  अस्,  m. mixture or con-
fusion of castes,  matrimonial connection or marriage
with members of other castes.
—वर्ण-संहार, 
अस्,  m. an assemblage or mixture of different castes, 
an assembly in which all the four tribes are repre-
sented.
—वर्ण-सङ्कर,  अस्,  m. mixture or blend-
ing of colours
 mixture or confusion of castes through
intermarriage with different castes
 a tribe of different
origin,  a man descended from a father and mother
of different castes.
—वर्ण-सङ्करिक,  अस्,  आ,  अम्, 
one who causes a mixture of castes by marrying a
member of a different caste.
—वर्ण-सङ्घाट or
वर्ण-सङ्घात or वर्ण-समाम्नाय,  अस्,  m. an
assemblage or aggregate of letters,  the alphabet.
—वर्ण-स्थान,  अम्,  n. the place or organ of
utterance of any sound or letter,  (of these there are
eight,  such as ‘the throat’ &c.,  see under स्थान।)
—वर्ण-हीन,  अस्,  आ,  अम्,  deprived of caste,  out-
cast.
—वर्णागम (°ण-आग्°),  अस्,  m. the addition
of a letter to a word.
—वर्णाङ्का (°ण-अङ्°),  f.
‘letter-marker, ’ a pen.
—वर्णात्मन् (°ण-आत्°),  आ, 
m. ‘consisting of sounds or letters, ’ a word.
—वर्-
णाधिप (°ण-अध्°),  अस्,  m. ‘caste-presider, ’ a
planet presiding over a class or caste.
—वर्णान्य-
त्व (°ण-अन्°),  अम्,  n. change of complexion.
—वर्-
णापसद (°ण-अप्°),  अस्,  m. one who goes out
from caste,  excluded from caste,  an outcast.
—वर्-
णापेत (°ण-अप्°),  अस्,  m. destitute of caste,  born
in a mixed caste,  outcast,  degraded.
—वर्णार्ह
(°ण-अर्°),  अस्,  m. a sort of bean,  Phaseolus Mungo.
—वर्णाश्रम (°ण-आश्°),  अम्,  n. caste and order, 
class and stage of life,  (see आश्रम.)
—वर्णा-
श्रम-धर्म,  अस्,  m. the duties of caste and
order.
—वर्णाश्रम-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  or वर्णा-
श्रमिन्,  ई,  इनी,  इ,  possessed of caste and order.
—वर्-
णी-भू,  cl. 1. P. -भवति,  &c.,  to become or be
changed into an articulate sound.
—वर्णेश्वरी
(°ण-ईश्°),  f.,  N. of a goddess.
—वर्णोदक (°ण-
उद्°),  अम्,  n. coloured water.
—वर्णोपेत (°ण-
उप्°),  अस्,  आ,  अम्,  having tribe or caste.

Macdonell

English

 वर्ण vár-ṇa,  m.
  [covering,  coating: √ 1. 🞄vṛ] cover,  lid (C.,  rare)
 exterior,  appearance,  🞄colour (very common)
 (good) complexion 🞄(C.)
 pigment (for writing or painting
 🞄C.)
 (colour =) race,  species,  kind
 character,  🞄nature,  form
 caste (prob. from contrast of 🞄colour between aboriginal slaves and their 🞄fair conquerors)
 (coloured mark),  letter
 🞄sound
 vowel
 syllable
 word
 musical note 🞄(rare)
 praise (rare)
 fame,  renown (rare).

Benfey

English

 वर्ण वर्ण,  i. e. वृ + न, 
 I. m.
 
 1.
Colour,  Hit. iii. d. 33.
 2. Staining
the body with coloured unguents.
 3.
Coloured cloth thrown over the back
of an elephant.
 4. Gold.
 5. Beauty.
 6. Theatrical dress or embellishment.
 7. Quality,  property.
 8. Fame.
 9.
Praise.
 10. A musical mode,  Pañc.
v. d. 44.
 11. The arrangement of a
poem. 
 12. A caste,  Man.  1,  91
 Hit.
pr. 46,  M.M. (
हीन-,  adj.
  One of a low
caste)
 caste and colour at once, 
Rājat. 5,  377
 class,  tribe,  kind.
 13. Re-
ligious observance.
 II. m.
  and n.
 
 1.
Perfume for the person. 
 2. Form, 
figure.
 3. Sort,  kind.
 4. A letter of
the alphabet,  Bhāṣāp. 163
 Vikr. 78, 
10.
 5. A syllable,  Śrut. 19.
 6. The
purity of gold,  as ascertained by
its streak on the touch-stone.
 III.
n.
  Saffron. 
 -- Comp.
 
अ-,  m.
  reproach, 
blame,  Ragh. 14,  38.
अग्नि-, 
 I. adj.
  1.
fire-coloured,  Rām.  3,  58,  35. 2. boil-
ing hot,  Man.  11,  91.
 II. m.
  a proper
name,  Hariv. 828.
एक-,  adj.
  1. one-
coloured,  plain,  MBh. 13,  3781. 2.
identical,  Bhāg. P. 8,  5,  29. 3. con-
sisting in one caste only,  MBh. 3,  13051.
ज्येष्ठ-,  m.
  a Brāhmaṇa,  MBh. 13, 
6571. दुर्वर्ण,  i. e.
दुस्-, 
 I. adj.
  of a
bad colour,  Bhāg. P. 3,  14,  45.
 II. n.
 
silver.
धूम्र-, 
 I. adj.
  grey-coloured, 
Rām.  4,  39,  28.
 II. m.
  1. the name of
a mountain,  Hariv. 12856. 2. a proper
name,  ib. 1799.
भिन्न-,  adj.
  dis-
coloured,  pale,  Megh. 82
 cf.  Pañc.
i. d. 212 (भिन्न-स्वर-मुख-वर्ण, 
speechless and pale,  or,  ‘with altered ac-
cents and complexion’).
मधु-,  adj.
 
sweet,  like honey,  Chr. 293,  2 = Rigv.
i. 87,  2.
मेघ-,  adj.
  cloud-coloured, 
Indr. 5,  15.
यथार्ह-,  i. e.
यथा-अर्ह-, 
m.
  a spy.
लब्ध-,  adj.
  learned,  Ragh.
11,  2.
वि-, 
 I. adj.
  1. wanting colour, 
pale,  Nal. 2,  2. 2. bad-coloured. 3.
changing colour. 4. low.
 II. m.
  a man
of a low caste.
स-, 
 I. adj.
  1. like, 
resembling,  Megh. 18. 2. of the same
caste,  kind,  MBh. 2,  865.
 II. f.
  णा, 
Chāyā,  the wife of the sun. 
सम-, 
 I. adj.
  of the same colour,  caste,  etc.
 II. m.
  community of caste.
सु-, 
 I. adj.
 
1. of a good colour. 2. brilliant. 3.
of a good tribe.
 II. n.
  1. gold,  Pañc.
191,  25. 2. wealth.
 III. m.
  and n.
  a
weight of gold equal to sixteen Māṣas, 
i. e. about seventy-five grains Troy,  Man. 
8,  134
 a sort of coin,  Pañc. 134,  3.
 IV. m.
  1. a sort of sacrifice. 2. a tree, 
Cassia fistula.
 V. f.
  णा,  the name of
several plants.
हिरण्य-,  f.
  णा,  a river.

Hindi

रंग

Apte Hindi

Hindi

वर्णः
पुं*
  - वर्ण् + घञ्
"रंग,  रोगन"

वर्णः
पुं*
  - -
"रोगन,  रंग"

वर्णः
पुं*
  - -
"रंग रूप,  सौन्दर्य"

वर्णः
पुं*
  - -
"मनुष्य श्रेणी,  जनजाति या कबीला,  जाति"

वर्णः
पुं*
  - -
"श्रेणी,  वंश,  जनजाति,  प्रकार,  जाति "

वर्णः
पुं*
  - -
"अक्षर,  वर्ण,  ध्वनि में"

वर्णः
पुं*
  - -
"शब्द,  मात्रा"

वर्णः
पुं*
  - -
"ख्याति,  कीर्ति,  प्रसिद्धि,  विश्रुति"

वर्णः
पुं*
  - -
प्रशंसा

वर्णः
पुं*
  - -
"वेशभूषा,  सजावट"

वर्णः
पुं*
  - -
"बाहरी छवि,  रूप,  आकृति"

वर्णः
पुं*
  - -
"चादर,  दुपट्टा"

वर्णः
पुं*
  - -
"ढकने के लिए ढक्कन,  चपनी"

वर्णः
पुं*
  - -
"किसी विषय का क्रमगीत में,  गीतक्रम"

वर्णः
पुं*
  - -
हाथी की झूल

वर्णः
पुं*
  - -
"गुण,  धर्म"

वर्णः
पुं*
  - -
धर्मानुष्ठान

वर्णः
पुं*
  - -
अज्ञात राशि

वर्णम्
नपुं*
   - -
"केसर,  जाफरान"

वर्णम्
नपुं*
   - -
रंगदार उबटन या सुगन्धद्रव्य

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
रंग

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
"सूरत, शक्ल"

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
मनुष्यों की जाति

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
"अक्षर, ध्वनि"

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
"शब्द, मात्रा"

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
यश

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
प्रशंसा

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
चोंगा

वर्णः
पुं*
  - वर्ण+अच्
गीतक्रम

L R Vaidya

English

 varRa {% (I) m. %} 1. Colour,  hue,  dye,  वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गंधतया स्म चेतः K.S.iii.28,  M.viii.32
beauty,  complexion,  करणापायविभिन्नवर्णया R.viii.42
form,  figure
a cloak,  a covering
embellishment
fame,  glory,  celebrity,  राजा प्रजारंजनलब्धवर्णः प्रंतपो नाम यथार्थनामा R.vi.21
praise
an elephant’s housings
a word,  a syllable,  a sound
property,  quality
a religious observance
the arrangement of a subject in a song,  उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः K.S.v.56
a caste,  a race,  a class of men-(the word is specially applied to the four principal castes of the Hindus,  viz.,  Brāhmaṇa,  Kshatriya,  Vaiśya and Śūdra),  न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते Sak.v.

 varRa {% (II) n. %} 1. Saffron
 2. a coloured perfume.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

४,  अपस्,  अब्धि,  अम्बु,  अम्बुधि,  अम्बुनिधि,  अम्भोधि,  अम्भोनिधि,  अय,  अर्णव,  आप,  आम्नाय,  आय,  आश्रम,  उदधि,  उदन्वान्,  उपाय,  कषाय,  कृत,  केन्द्र,  कोष्ठ,  गति,  जल,  जलधि,  जलनिधि,  तुरीय,  तुर्य,  तोय,  दिक्,  दिश्,  दिशा,  ध्यान,  नदी,  निगम,  निम्नगेश,  नीरधि,  नीरनिधि,  पयोधि,  पयोनिधि,  पाथ,  पाथोधि,  पितामहास्य,  प्रणिम्नगेश,  बन्ध,  बन्धु,  ब्रह्मोद्भव,  महोर्मि,  महोर्मिक,  माल,  युग,  लवणोद,  लोकपाल,  वर्ण,  वारिधि,  वारिनिधि,  वार्धि,  विषधि,  विषनिधि,  वेद,  श्रुति,  सञ्ज्ञा,  समुद्र,  सलिलाकर,  सागर,  सुख

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 वर्ण m. (fortasse a वृ tegere s. न,  v. gr. 607.)
1) color.
2) classis,  ordo,  la caste. BH. 1. 41. (Slav. vran niger, 
corvus,  russ. voronj color caeruleus gladiorum,  vornoĭ
niger,  de equis,  voron corvus
 lith. warnas corvus,  vid.
Miklosich p. 12.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

वर्ण
पु
वर्ण,  अक्षर,  श्वेतादि,  द्विजादि
अक्षराणि स्मृता वर्णा वर्णाः श्वेतादयो गुणाः ।
वर्णा नान्दिमुखा गाथा वर्णा ज्ञेया द्विजादयः ॥ २९ ॥
verse 1.1.1.29
page 0003

Indian Epigraphical Glossary

English

 varṇa (IE 7-1-2),  ‘four’.
(Select Inscriptions,  p. 187,  text line 6),  same as varṇanā,  a
description or list.

Lanman

English

 várṇa,  m.
	—1. outside
 external appearance
 color,  36^19,  37^6,  etc.
 complexion
	—2. (color,  and so,  as in Eng.) kind, 
species,  sort,  98^2
	—3. (sort of men,  i. e.)
caste,  28^18
	—4. letter
 sound
 vowel, 
59^16
 syllable
 word,  98^3. [√1vṛ,  ‘cover, ’
1177a: for mg 1,  cf. Eng. coating,  and
coat (of paint),  and Lat. color,  prop.
‘cover or coating, ’ cognate w. oc-cul-ere, 
‘cover over.’]

Kridanta Forms

Sanskrit

वर्ण (व꣡र्ण꣡ वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु बहुलमेतन्निदर्शनम् इत्येके - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  वर्णनम्
अनीयर् =  वर्णनीयः - वर्णनीया
ण्वुल् =  वर्णकः - वर्णिका
तुमुँन् =  वर्णयितुम् / वर्णितुम्
तव्य =  वर्णयितव्यः / वर्णितव्यः - वर्णयितव्या / वर्णितव्या
तृच् =  वर्णयिता / वर्णिता - वर्णयित्री / वर्णित्री
क्त्वा =  वर्णयित्वा / वर्णित्वा
ल्यप् =  प्रवर्ण्य
क्तवतुँ =  वर्णितवान् - वर्णितवती
क्त =  वर्णितः - वर्णिता
शतृँ =  वर्णयन् / वर्णन् - वर्णयन्ती / वर्णन्ती
शानच् =  वर्णयमानः / वर्णमानः - वर्णयमाना / वर्णमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  वर्ण्
मूलधातुः:
   वर्ण
धात्वर्थः:
  प्रेरणे, वर्णने च
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  वर्णयति-ते

धातुः:
  वर्ण्
मूलधातुः:
   वर्ण
धात्वर्थः:
  वर्णक्रिया-विस्तार-गुणवचनेषु (वर्णक्रिया वर्णकरणम्) (विस्तृणाति)
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  वर्णयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  अदन्तः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

वर्णँ वर्ण 
मानकरूपान्तरम् - चूर्णँ
चूर्ण  प्रेरणे 
- वर्णयति  चूर्णयति  वर्णं गृह्णाति वर्णयति  चूर्णैरवध्वंसयति चूर्णयतीति व्युत्पत्त्यन्तरम्  17, 18

वर्ण वर्णक्रिया, विस्तार, गुणवचनेषु 
- वर्णयति  वर्णयामास  वर्णं गृह्णाति वर्णयतीति च दर्शितम्  379

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 वर्ण m. °eine Art Strophe,  S I,  177,  3
 182,  5. — Nach dem Ko. °n. Ruhm,  S I,  219,  1 (Ko. 14).

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bskor ba
१) अट्या २) अनुप्रवर्तन ३) आवर्तन ४) आवृत ५) उपगूढ ६) चक्र ७) दत्तिक ८) नयनानयन ९) परिक्षिप्त १०) परीवृत ११) प्रतिकुब्जित १२) प्रदक्षिणा १३) प्रवर्तन १४) प्रवृत्ति १५) भ्रमण १६) वर्ण १७) वर्तन १८) वेष्ट १९) सम्मति

kha dog
१) नील २) पाण्डुर ३) रंग ४) राग ५) वर्ण ६) वर्णरूप

sgra
१) ° कार २) गीत ३) ग्रहन ४) घोष ५) टंकार ६) ध्वनि ७) नाद ८) निर्घोष (?) ९) निर्णाद १०) प्रणाद ११) प्रतिध्वनि १२) रुत १३) वचन १४) वर्ण १५) शब्द १६) स्फोट १७) स्वन १८) स्वर १९)

bsngags pa
१) अनुभावित २) अनुशस्त ३) अपचिति ४) आहस्त ५) इ ऽयते ६) प्रशंसा ७) प्रशस्त ८) वर्ण ९) वर्णित १०) शंसित ११) श्लोक १२) श्लोकत १३) संवर्णन १४) संस्तुत १५)

brjod pa
१) अनुव्याहरत् २) अभिधान ३) अभिधायिन् ४) अभिधीयते ५) आभिलाप ६) अभिलाप्य ७) अभिहित ८) आख्यान ९) आचक्षते १०) आम्नात ११) आम्नायते १२) आरोचन १३) आह १४) इरित १५) उक्त १६) उच्चारण १७) उच्चारयितव्य १८) उच्यते १९) उच्यमान २०) उदाहार २१) उदीरयति २२) उद्दिष्ट २३) उद्भावक २४) उद्भावन २५) उद्भावना २६) उद्भावित २७) उपदिश्यमान २८) कथयत् २९) कथ्यते ३०) कीर्ति ३१) ख्याप्यते ३२) जल्प ३३) जल्पते ३४) निश्चारयति ३५) पठन्ति ३६) पर्याय ३७) पाठ ३८) प्रकाशित ३९) प्रभावना ४०) प्रयुक्त ४१) प्रलाप ४२) प्रव्याहार ४३) प्रशंसा ४४) भणामि ४५) भाषते ४६) भाषिन् ४७) मत ४८) मन्त्रणा ४९) युक्त ५०) लपति ५१) वक्तव्य ५२) वक्ति ५३) वक्तुम् ५४) वचन ५५) वर्ण ५६) वर्णित ५७) वाचक ५८) वाचना ५९) वाचिन् ६०) वाद ६१) व्यपदेश ६२) व्याहरमाण ६३) व्याहार ६४) सूचयसि ६५)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
कश्मीरजन्म घुसृणं वर्णं लोहितचन्दनम् ॥ ६४४ ॥
वाह्लीकं कुङ्कुमं वह्निशिखं कालेयजागुडे ।
संकोचपिशुनं रक्तं धीरं पीतनदीपने ॥ ६४५ ॥
-wordlist-
 
कश्मीरजन्मन् (क्ली),  घुसृण (क्ली),  वर्ण (क्ली),  लोहितचन्दन (क्ली),  वाह्लीक (क्ली),  कुङ्कुम (क्ली),  वह्निशिख (क्ली),  कालेय (क्ली),  जागुड (क्ली),  सङ्कोचपिशुन (क्ली),  रक्त (क्ली),  धीर (क्ली),  पीतन (क्ली),  दीपन (क्ली)

--source--
 
कुथे वर्णपरिस्तोमप्रवेणीनवतास्तराः ।
-wordlist-
 
कुथ (त्रि),  वर्ण (पुं),  परिस्तोम (पुं),  प्रवेणी (स्त्री),  नवत (क्ली),  आस्तर (पुं)

--source--
 
चातुर्वर्ण्यं द्विजक्षत्त्रवैश्यशूद्रा नृणां भिदः ।
-wordlist-
 
चातुर्वर्ण्य (क्ली),  वर्ण (पुं),  द्विज (पुं),  क्षत्र (पुं),  वैश्य (पुं),  शूद्र (पुं)

--source--
 
आमगन्धि तु विस्रं स्याद्वर्णाः श्वेतादिका अमी ।
-wordlist-
 
आमगन्धि (क्ली),  विस्र (क्ली),  वर्ण (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्रवेणी
प्रवेणी,  आस्तरण,  वर्ण,  परिस्तोम,  कुथ,  कुथा,  नवत
प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथः कुथा ।
नवतं चेति तुल्यार्थाः प्रच्छदश्चोत्तरच्छदः ॥ ३०८ ॥
verse 2.1.1.308
page 0037

कुङ्कुम
कुङ्कुम,  घुसृण,  वर्ण,  लोहितचन्दन,  काश्मीरज,  कालेय,  जागुड
कुङ्कुमं घुसृणं वर्णं प्रोक्तं लोहितचन्दनम् ।
काश्मीरजं च विद्वद्भिः कालेयं जागुडं स्मृतम् ॥ ५४३ ॥
verse 2.1.1.543
page 0062

वर्ण
वर्ण,  शुक्लादि,  ब्राह्मणादि,  शोभा,  अक्षर,  व्रत,  गीतक्रम,  स्तुति,  वेष
शुक्लादौ ब्राह्मणादौ च शोभायामक्षरे व्रते ।
गीतक्रमे स्तुतौ वेषे वर्णशब्दं प्रचक्षते ॥ ८६० ॥
verse 5.1.1.860
page 0098

काल
काल,  निमेषादि,  यम,  वर्ण,  मृत्यु
निमेषादौ यमे वर्णे कालो मृत्यौ च कीर्त्यते ॥
verse 5.1.1.869
page 0099

नाममाला

Sanskrit

जनोदाहरण,  कीर्ति,  साधुवाद,  यशस्,  वर्ण,  गुणावलि,  ख्याति
जनोदाहरणं कीर्तिं साधुवादं यशो विदुः ।
वर्णं गुणावलिं ख्यातिमवधानं तु साहसम् ॥ १५३ ॥
verse 0.1.1.153
page 0074

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: वर्णः
Root: वर्ण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ अक्षरम्
Meaning(s):
⇒ Letter
Shloka(s):
2|4|21|2 ► अस्त्रियौ वर्णमर्णं च वाक्यं तु वचनं वचः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|4|21|2 ⇢ वर्णः (वर्ण) (पुं) ⇒ Letter ⇒ अक्षरम्
➠ 2|4|21|2 ⇢ वर्णम् (वर्ण) (नपुं) ⇒ Letter ⇒ अक्षरम्
➠ 2|4|21|2 ⇢ अर्णः (अर्ण) (पुं) ⇒ Letter ⇒ अक्षरम्
➠ 2|4|21|2 ⇢ अर्णम् (अर्ण) (नपुं) ⇒ Letter ⇒ अक्षरम्
Related word(s):
    

पुराणम्

English

वर्ण / VARṆA. Caste. The four castes of brāhmaṇa,  kṣatriya,  vaiśya and śūdra and the eleven castes produced by the intermingling of these four castes,  only these are taken into account when we speak of varṇa. To understand about the four castes of brāhmaṇa,  kṣatriya,  vaiśya and śūdra,  see under Cāturvarṇya.
To know about the eleven mixed castes that originated from the four castes,  see under Ekādaśasaṅkara Varṇas.

Vedic Reference

English

 1. Varṇa,  ‘colour, ’ is a common word in the Rigveda^1 and
later.^2 A large number of colours are enumerated in Vedic
literature,  but it is not possible to deduce any clear information
as to the accuracy with which the Vedic Indian distinguished
colours,  or as to the principle on which his distinctions were based.
The Rigveda seems to show that red or yellow colours were
the most noticed,  but this may be accidental.^3 ‘Black’ or
‘dark’ is denoted by kṛṣṇa,  ‘white’ or ‘light-coloured’ by śukla
or śveta. ‘Black’ seems to be meant in one passage of the
Rigveda^4 by śyenī also. ‘Dark-grey’ or ‘dusky’ is expressed
by śyāma.^5 The sense of nīla^6 is doubtful,  perhaps ‘dark-blue, ’
‘bluish-black.’ The series of words hari,  hariṇa,  harit,  harita, 
seems,  on the whole,  to denote ‘yellow, ’ but ‘green’ is also a
possible rendering,  since the epithet is used of the frog.^7
‘Brown’ is certainly the meaning of babhru,  which is used of
the Vibhītaka nut (see Akṣa). ‘Reddish-brown’ seems to be
the tinge implied by kapila^8 (‘monkey-coloured’),  while piṅgala
appears to denote a shade of brown in which yellow pre-
dominates,  ‘tawny.’^9 ‘Yellow’ is expressed by pīta as well as
pāṇḍu.^10 A garment of saffron (māhārajana) is mentioned in the
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad.^11 Rudhira and lohita are red,  while
aruṇa is ‘ruddy.’ Kalmāṣa means ‘spotted, ’^12 and śilpa
‘dappled, ’^13 while mingled shades like aruṇa-piśaṅga,  ‘reddish
brown, ’ also occur.^14
1) i. 73,  7
 96,  5
 113,  2
 iv. 5. 13
ix. 97,  15
 104,  4
 105,  1
 x. 3,  3,  etc.
2) Av. i. 22,  1. 2
 23,  2
 xi. 8,  16
Vājasaneyi Saṃhitā,  iv. 2,  26,  etc.
3) Cf. Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  11,  cxxi et seq.
4) i. 140,  9. Cf. Maitrāyaṇī Saṃhitā, 
iv. 3,  8
 Geldner,  Vedische Studien,  2, 
250,  251.
5) Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 1,  3,  7.
6) The nīla of the Chāndogya Upani-
śad iii. 6,  1,  is replaced by kṛṣṇa in
the Kausītaki Upaniṣad iv. to Cf.
Rv. viii. 19,  31. In the post-Vedic
language nīla describes the colour of
dark blue objects,  such as indigo, 
sapphire,  etc. That the word already
had some such sense in the Rigveda is
suggested by its use in allusions to the
smoke of Agni.
7) Rv. vii. 103,  6,  and cf. iii. 44,  3
Griffith,  Hymns of the Rigveda,  1,  365,  n.
8) Rv. x. 27,  16
 Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad,  vi. 4,  14.
9) Av. xi. 5,  26
 Kāṭhaka Saṃhitā, 
xv. 1
 Taittirīya Saṃhitā,  vii. 1,  6,  2
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 4,  14.
10) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  ii. 3,  6.
11) Loc. cit.
12) Vājasaneyi Saṃhitā,  xxix. 58.
13) Vājasaneyi Saṃhitā,  xxiv. 5
 xxix.
58
 Taittirīya Saṃhitā,  v. 5,  22,  1
 6, 
13,  1
 20,  1.
14) Taittirīya Saṃhitā,  vi. 6,  11,  6.
Cf. Schrader,  Prehistoric Antiquities, 
119 et seq.

 2. Varṇa (lit. ‘colour’) in the Rigveda^1 is applied to denote
classes of men,  the Dāsa and the Āryan Varṇa being contrasted, 
as other passages^2 show,  on account of colour. But this use is
confined to distinguishing two colours: in this respect the
Rigveda differs fundamentally from the later Saṃhitās and
Brāhmaṇas, ^3 where the four castes (varṇāḥ) are already fully
recognized.
(a) Caste in the Rigveda. — The use of the term Varṇa is not, 
of course,  conclusive for the question whether caste existed
in the Rigveda. In one sense it must be admitted to have
existed: the Puruṣa-sūkta,  ‘hymn of man, ’ in the tenth
Maṇḍala^4 clearly contemplates the division of mankind into
four classes — the Brāhmaṇa,  Rājanya,  Vaiśya,  and Śūdra. But
the hymn being admittedly late, ^5 its evidence is not cogent for
the bulk of the Rigveda. Zimmer^6 has with great force com-
batted the view that the Rigveda was produced in a society
that knew the caste system. He points out that the Brāh-
maṇas^7 show us the Vedic Indians on the Indus as unbrah-
minized,  and not under the caste system
 he argues that the
Rigveda was the product of tribes living in the Indus region
and the Panjab
 later on a part of this people,  who had
wandered farther east,  developed the peculiar civilization of the
caste system. He adopts the arguments of Muir, ^8 derived
from the study of the data of the Rigveda,  viz.: that (a) the
four castes appear only in the late Puruṣasūkta
 (b) the term
Varṇa,  as shown above,  covers the three highest castes of later
times,  and is only contrasted with Dāsa
 (c) that Brāhmaṇa is
rare in the Rigveda,  Kṣatriya occurs seldom, ^9 Rājanya only in
the Puruṣasūkta,  where too,  alone,  Vaiśya and Śūdra are
found
 (d) that Brahman denotes at first ‘poet, ’ ‘sage, ’ and
then ‘officiating priest, ’ or still later a special class of priest
(e) that in some only of the passages^10 where it occurs does
Brahman denote a ‘priest by profession, ’ while in others it
denotes something peculiar to the individual,  designating a
person distinguished for genius or virtue,  or specially chosen to
receive divine inspiration.^11 Brāhmaṇa,  on the other hand,  as
Muir admits, ^12 already denotes a hereditary professional priest-
hood.
Zimmer connects the change from the casteless system of the
Rigveda to the elaborate system of the Yajurveda with the
advance of the Vedic Indians to the east,  comparing the Ger-
manic invasions that transformed the German tribes into
monarchies closely allied with the church. The needs of a
conquering people evoke the monarch
 the lesser princes sink
to the position of nobles
 for repelling the attacks of aborigines
or of other Āryan tribes,  and for quelling the revolts of the
subdued population,  the state requires a standing army in the
shape of the armed retainers of the king,  and beside the nobility
of the lesser princes arises that of the king's chief retainers, 
as the Thegns supplemented the Gesiths of the Anglo-Saxon
monarchies.^13 At the same time the people ceased to take
part in military matters,  and under climatic influences
left the conduct of war to the nobility and their retainers, 
devoting themselves to agriculture,  pastoral pursuits,  and
trade. But the advantage won by the nobles over the
people was shared by them with the priesthood,  the
origin of whose power lies in the Purohitaship,  as Roth
first saw.^14
Originally the prince could sacrifice for himself and the
people,  but the Rigveda^15 itself shows cases,  like those of
Viśvāmitra and Vasiṣṭha illustrating forcibly the power of the
Purohita,  though at the same time the right of the noble to act
as Purohita is seen in the case of Devāpi Ārṣṭiṣeṇa.^16 The
Brahmins saw their opportunity,  through the Purohitaship,  of
gaining practical power during the confusion and difficulties of
the wars of invasion,  and secured it,  though only after many
struggles,  the traces of which are seen in the Epic tradition.^17
The Atharvaveda^18 also preserves relics of these conflicts in its
narration of the ruin of the Sṛñjayas because of oppressing
Brahmins,  and besides other hymns of the Atharvaveda (viii-
xii),  the Śatarudriya litany of the Yajurveda^19 reflects the
period of storm and stress when the aboriginal population was
still seething with discontent,  and Rudra was worshipped as
the patron god of all sorts of evil doers.^20
This version of the development of caste has received a good
deal of acceptance in its main outlines,  and it may almost be
regarded as the recognized version.^21 It has,  however,  always
been opposed by some scholars,  such as Haug, ^22 Kern, ^23
Ludwig, ^24 and more recently by Oldenberg^25 and by Geldner.^26
The matter may be to some extent simplified by recognizing
at once that the caste system is one that has progressively
developed,  and that it is not legitimate to see in the Rigveda
the full caste system even of the Yajurveda
 but at the same
time it is difficult to doubt that the system was already well on
its way to general acceptance. The argument from the non-
brahminical character of the Vrātyas of the Indus and Panjab
loses its force when it is remembered that there is much
evidence in favour of placing the composition of the bulk of the
Rigveda,  especially the books^27 in which Sudās appears with
Vasiṣṭha and Viśvāmitra,  in the east,  the later Madhyadeśa,  a
view supported by Pischel, ^28 Geldner, ^29 Hopkins, ^30 and Mac-
donell.^31 Nor is it possible to maintain that Brahman in the
Rigveda merely means a ‘poet’ or ‘sage.’ It is admitted by
Muir that in some passages it must mean a hereditary pro-
fession
 in fact,  there is not a single passage in which it occurs
where the sense of ‘priest’ is not allowable,  since the priest
was of course the singer. Moreover,  there are traces in the
Rigveda of the threefold^32 or fourfold^33 division of the people
into brahma,  kṣatram,  and viśaḥ,  or into the three classes and
the servile population. Nor even in respect to the later period, 
any more than to the Rigveda,  is the view correct that regards
the Vaiśyas as not taking part in war. The Rigveda evidently^34
knows of no restriction of war to a nobility and its retainers, 
but the late Atharvaveda^35 equally classes the folk with the
bala,  ‘power, ’ representing the Viś as associated with the Sabhā, 
Samiti,  and Senā,  the assemblies of the people and the armed
host. Zimmer^36 explains these references as due to tradition
only
 but this is hardly a legitimate argument,  resting,  as it
does,  on the false assumption that only a Kṣatriya can fight.
But it is (see Kṣatriya) very doubtful whether Kṣatriya means
anything more than a member of the nobility,  though later,  in
the Epic,  it included the retainers of the nobility,  who increased
in numbers with the growth of military monarchies,  and though
later the ordinary people did not necessarily take part in wars, 
an abstention that is,  however,  much exaggerated if it is treated
as an absolute one. The Kṣatriyas were no doubt a hereditary
body
 monarchy was already hereditary (see Rājan),  and it is
admitted that the Śūdras were a separate body: thus all the
elements of the caste system were already in existence. The
Purohita,  indeed,  was a person of great importance,  but it is
clear,  as Oldenberg^37 urges,  that he was not the creator of the
power of the priesthood,  but owed his position,  and the influence
he could in consequence exert,  to the fact that the sacrifice
required for its proper performance the aid of a hereditary
priest in whose possession was the traditional sacred know-
ledge.
Nor can any argument for the non-existence of the caste
system be derived from cases like that of Devāpi. For,  in the
first place,  the Upaniṣads show kings in the exercise of the
priestly functions of learning and teaching,  and the Upaniṣads
are certainly contemporaneous with an elaborated caste system.
In the second place the Rigvedic evidence is very weak,  for
Devāpi,  who certainly acts as Purohita,  is not stated in the
Rigveda to be a prince at all,  though Yāska^38 calls him a
Kauravya
 the hymns attributed to kings and others cannot be
vindicated for them by certain evidence,  though here,  again, 
the Brāhmaṇas do not scruple to recognize Rājanyarṣis,  or
‘royal sages’
 and the famous Viśvāmitra shows in the Rigveda
no sign of the royal character which the Brāhmaṇas insist
on fastening on him in the shape of royal descent in the line of
Jahnu.^39
(b) Caste in the later Saṃhitās and Brāhmaṇas. — The relation
between the later and the earlier periods of the Vedic history
of caste must probably be regarded in the main as the
hardening of a system already formed by the time of the
Rigveda.
1. The Names of the Castes. — The most regular names are
Brāhmaṇa,  Rājanya,  Vaiśya,  and Śūdra, ^40 or later Brāhmaṇa, 
Kṣatriya,  Vaiśya,  and Śūdra.^41 There are many other variants:
Brahman,  Kṣatra,  Śūdrāryau
^42 Brahman,  Rājanya,  Śūdra, 
Ārya
^43 Brahman,  Rājanya,  Vaiśya,  Śūdra
^44 Brāhmaṇa,  Rājan, 
Viśya,  Śūdra
^45 Deva,  Rājan,  Śūdra,  Ārya
^46 and Brahman, 
Kṣatra,  Viś,  and Śūdra.^47 In other cases the fourth class is repre-
sented by a special member: Brāhmaṇa,  Kṣatriya,  Vaiśya,  and
Cāṇḍāla.^48 Often only the three upper classes are mentioned, 
as Brāhmaṇa,  Rājanya,  Vaiśya
^49 Brahman,  Kṣatram,  Viś, ^50
etc.^51 Three castes — Brāhmaṇa,  Rājan,  Śūdra — are mentioned
in the Atharvaveda, ^52 and two castes are repeatedly men-
tioned together,  either Brahman and Kṣatra,  or Kṣatra and
Viś.^53
2. The Relation of the Castes. — The ritual literature is full of
minute differences respecting the castes. Thus,  for example, 
the Śatapatha prescribes different sizes of funeral mounds for
the four castes, ^54 Different modes of address are laid down for
the four castes, ^55 as ehi,  ‘approach’
 āgaccha,  ‘come’
 ādrava, 
‘run up’
 ādhāva,  ‘hasten up, ’ which differ in degrees of
politeness. The representatives of the four castes are dedicated
at the Puruṣamedha (‘human sacrifice’) to different deities.^56
The Sūtras have many similar rules.^57
But the three upper castes in some respects differ markedly
from the fourth,  the Śūdras. The latter are in the Śatapatha
Brāhmaṇa^58 declared not fit to be addressed by a Dīkṣita, 
‘consecrated person, ’ and no Śūdra is to milk the cow whose
milk is to be used for the Agnihotra^59 (‘fire-oblation’). On the
other hand,  in certain passages,  the Śūdra is given a place in
the Soma sacrifice, ^60 and in the Taittirīya Brāhmaṇa^61 there
are given formulæ for the placing of the sacrificial fire not only
for the three upper castes,  but also for the Rathakāra, 
‘chariot-maker.’ Again,  in the Aitareya Brāhmaṇa, ^62 the Brāh-
maṇa is opposed as ‘eater of the oblation’ to the members of
the other three castes.
The characteristics of the several castes are given under
Brāhmaṇa,  Kṣatriya and Rājan,  Vaiśya,  Śūdra: they may be
briefly summed up as follows: The Viś forms the basis of the
state on which the Brahman and Kṣatra rest
^63 the Brahman
and Kṣatra are superior to the Viś
^64 while all three classes are
superior to the Śūdras. The real power of the state rested with
the king and his nobles,  with their retainers,  who may be
deemed the Kṣatriya element. Engaged in the business of the
protection of the country,  its administration,  the decision of
legal cases,  and in war,  the nobles subsisted,  no doubt,  on the
revenues in kind levied from the people,  the king granting to
them villages (see Grāma) for their maintenance,  while some of
them,  no doubt,  had lands of their own cultivated for them by
slaves or by tenants. The states were seemingly small:^65 there
are no clear signs of any really large kingdoms,  despite the
mention of Mahārājas. The people,  engaged in agriculture, 
pastoral pursuits,  and trade (Vaṇij),  paid tribute to the king
and nobles for the protection afforded them. That,  as Baden-
Powell suggests, ^66 they were not themselves agriculturists is
probably erroneous
 some might be landowners on a large
scale,  and draw their revenues from Śūdra tenants,  or even
Āryan tenants,  but that the people as a whole were in this
position is extremely unlikely.^67 In war the people shared
the conflicts of the nobles,  for there was not yet any absolute
separation of the functions of the several classes. The priests
may be divided into two classes — the Purohitas of the kings, 
who guided their employers by their counsel,  and were in a
position to acquire great influence in the state,  as it is evident
they actually did,  and the ordinary priests who led quiet lives, 
except when they were engaged on some great festival of a king
or a wealthy noble.^68
The relations and functions of the castes are well summed up
in a passage of the Aitareya Brāhmaṇa, ^69 which treats of them
as opposed to the Kṣatriya. The Brāhmaṇa is a receiver of
gifts (ā-dāyī),  a drinker of Soma (ā-pāyī),  a seeker of food
(āvasāyī), ^70 and liable to removal at will (yathākāma-prayāpyaḥ).^71
The Vaiśya is tributary to another (anyasya balikṛt),  to be lived
on by another (anyasyādyaḥ),  and to be oppressed at will (yathā-
kāma-jyeyaḥ).^72 The Śūdra is the servant of another (anyasya
preṣyaḥ),  to be expelled at will (kāmotthāpyaḥ),  and to be slain
at pleasure (yathākāma-vadhyaḥ).^73 The descriptions seem
calculated to show the relation of each of the castes to the
Rājanya. Even the Brāhmaṇa he can control,  whilst the
Vaiśya is his inferior and tributary,  whom he can remove
without cause from his land, ^74 but who is still free,  and whom
he cannot maim or slay without due process. The Śūdra has
no rights of property or life against the noble,  especially the
king.
The passage is a late one,  and the high place of the Kṣatriya
is to some extent accounted for by this fact. It is clear that in
the course of time the Vaiśya fell more and more in position
with the hardening of the divisions of caste. Weber^75 shows
reason for believing that the Vājapeya sacrifice,  a festival of
which a chariot race forms an integral part, ^76 was,  as the
Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra^77 says,  once a sacrifice for a Vaiśya, 
as well as for a priest or king. But the king,  too,  had to suffer
diminution of his influence at the hands of the priest: the
Taittirīya texts^78 show that the Vājapeya was originally a lesser
sacrifice which,  in the case of a king,  was followed by the
Rājasūya,  or consecration of him as an overlord of lesser kings, 
and in that of the Brahmin by the Bṛhaspatisava,  a festival
celebrated on his appointment as a royal Purohita. But the
Śatapatha Brāhmaṇa^79 exalts the Vājapeya,  in which a priest
could be the sacrificer,  over the Rājasūya,  from which he was
excluded,  and identifies it with the Bṛhaspatisava,  a clear piece
of juggling in the interests of the priestly pretentions. But we
must not overestimate the value of such passages,  or the
exaltation of the Purohita in the later books of the Śatapatha
and Aitareya Brāhmaṇas as evidence of a real growth in the
priestly power: these books represent the views of the priests
of what their own powers should be,  and to some extent were in
the Madhyadeśa. Another side of the picture is presented in
the Pāli literature, ^80 which,  belonging to a later period than the
Vedic,  undoubtedly underestimates the position of the priests
while the Epic, ^81 more nearly contemporaneous with the later
Vedic period,  displays,  despite all priestly redaction,  the temporal
superiority of the nobility in clear light.
Although clear distinctions were made between the different
castes,  there is little trace in Vedic literature of one of the
leading characteristics of the later system,  the impurity com-
municated by the touch or contact of the inferior castes, ^82
which is seen both directly in the purification rendered
necessary in case of contact with a Śūdra,  and indirectly in the
prohibition of eating in company with men of lower caste.^83 It
is true that prohibition of eating in company with others does
appear, ^84 but not in connexion with caste: its purpose is to
preserve the peculiar sanctity of those who perform a certain
rite or believe in a certain doctrine
 for persons who eat of the
same food together,  according to primitive thought,  acquire
the same characteristics and enter into a sacramental com-
munion. But Vedic literature does not yet show that to
take food from an inferior caste was forbidden as destroying
purity.^85 Nor,  of course,  has the caste system developed the
constitution with a head,  a council,  and common festivals
which the modern caste has
 for such an organization is not
found even in the Epic or in the Pāli literature.^86 The Vedic
characteristics of caste are heredity,  pursuit of a common
occupation,  and restriction on intermarriage.
3. Restrictions on Intermarriage. — Arrian,  in his Indica, ^87
probably on the authority of Megasthenes,  makes the prohibi-
tion of marriage between γένη,  no doubt ‘castes, ’ a characteristic
of Indian life. The evidence of Pāli literature^88 is in favour of
this view,  though it shows that a king could marry whom he
wished,  and could make his son by that wife the heir apparent.
But it equally shows that there were others who held that not
the father's but the mother's rank determined the social
standing of the son. Though Manu^89 recognizes the possibility
of marriage with the next lower caste as producing legitimate
children,  still he condemns the marriage of an Āryan with
a woman of lower caste. The Pāraskara Gṛhya Sūtra^90 allows
the marriage of a Kṣatriya with a wife of his own caste or of
the lower caste,  of a Brahmin with a wife of his own caste or
of the two lower classes,  and of a Vaiśya with a Vaiśya wife
only. But it quotes the opinion of others that all of them can
marry a Śūdra wife,  while other authorities condemn the
marriage with a Śūdra wife in certain circumstances,  which
implies that in other cases it might be justified.^91 The earlier
literature bears out this impression: much stress is laid on
descent from a Ṛṣi,  and on purity of descent
^92 but there is
other evidence for the view that even a Brāhmaṇa need not be
of pure lineage. Kavaṣa Ailūṣa is taunted with being the son
of a Dāsī,  ‘slave woman, ’^93 and Vatsa was accused of being a
Śūdrā's son,  but established his purity by walking unhurt
through the flames of a fire ordeal.^94 He who is learned
(śuśruvān) is said to be a Brāhmaṇa,  descended from a Ṛṣi
(ārṣeya),  in the Taittirīya Saṃhitā
^95 and Satyakāma,  son of
Jabālā,  was accepted as a pupil by Hāridrumata Gautama, 
though he could not name his father.^96 The Kāṭhaka Saṃ-
hitā^97 says that knowledge is all-important,  not descent. But
all this merely goes to show that there was a measure of laxity
in the hereditary character of caste,  not that it was not based
on heredity. The Yajurveda Saṃhitās^98 recognize the illicit
union of Ārya and Śūdrā,  and vice versa: it is not unlikely that
if illicit unions took place,  legal marriage was quite possible.
The Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, ^99 indeed,  recognizes such a case in
that of Dīrghatamas,  son of the slave girl Uśij,  if we may
adopt the description of Uśij given in the Bṛhaddevatā.^100
In a hymn of the Atharvaveda^101 extreme claims are put
forward for the Brāhmaṇa,  who alone is a true husband and
the real husband,  even if the woman has had others,  a Rājanya
or a Vaiśya: a Śūdra husband is not mentioned,  probably on
purpose.^102 The marriage of Brāhmaṇas with Rājanya women
is illustrated by the cases of Sukanyā,  daughter of king
Śaryāta,  who married Cyavana, ^103 and of Rathavīti's daughter, 
who married Śyāvāśva.^104
4. Occupation and Caste. — The Greek authorities^105 and the
evidence of the Jātakas^106 concur in showing it to have been
the general rule that each caste was confined to its own
occupations,  but that the Brāhmaṇas did engage in many
professions beside that of simple priest,  while all castes gave
members to the Śramaṇas,  or homeless ascetics. The Jātakas^107
recognize the Brahmins as engaged in all sorts of occupations, 
as merchants,  traders,  agriculturists,  and so forth. Matters are
somewhat simpler in Vedic literature,  where the Brāhmaṇas
and Kṣatriyas appear as practically confined to their own pro-
fessions of sacrifice and military or administrative functions.
Ludwig^108 sees in Dīrghaśravas in the Rigveda^109 a Brahmin
reduced by indigence to acting as a merchant,  as allowed even
later by the Sūtra literature
 but this is not certain,  though it
is perfectly possible. More interesting is the question how far
the Kṣatriyas practised the duties of priests
 the evidence here
is conflicting. The best known case is,  of course,  that of
Viśvāmitra. In the Rigveda he appears merely as a priest
who is attached to the court of Sudās,  king of the Tṛtsus
 but
in the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa^110 he is called a king,  a descendant
of Jahnu,  and the Aitareya Brāhmaṇa^111 refers to Śunaḥśepa's
succeeding,  through his adoption by Viśvāmitra,  to the divine
lore (daiva veda) of the Gāthins and the lordship of the Jahnus.
That in fact this tradition is correct seems most improbable, 
but it serves at least to illustrate the existence of seers of royal
origin. Such figures appear more than once in the Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, ^112 which knows the technical terms Rājanyarṣi and
Devarājan corresponding to the later Rājarṣi,  ‘royal sage.’ The
Jaiminīya Brāhmaṇa^113 says of one who knows a certain
doctrine,  ‘being a king he becomes a seer’ (rājā sann ṛṣir
bhavati),  and the Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa^114 applies the
term Rājanya to a Brāhmaṇa. Again,  it is argued that Devāpi
Ārṣṭiṣeṇa,  who acted as Purohita,  according to the Rigveda, ^115
for Śantanu,  was a prince,  as Yāska^116 says or implies he
was.^117 But this assumption seems to be only an error of
Yāska's. Since nothing in the Rigveda alludes to any relation-
ship,  it is impossible to accept Sieg's view^118 that the Rigveda
recognizes the two as brothers,  but presents the fact of a prince
acting the part of Purohita as unusual and requiring explanation.
The principle,  however,  thus accepted by Sieg as to princes in
the Rigveda seems sound enough. Again,  Muir^119 has argued
that Hindu tradition,  as shown in Sāyaṇa, ^120 regards many
hymns of the Rigveda as composed by royal personages,  but he
admits that in many cases the ascription is wrong
 it may be
added that in the case of Pṛthī Vainya,  where the hymn^121
ascribed to him seems to be his,  it is not shown in the hymn
itself that he is other than a seer
 the Śatapatha Brāhmaṇa^122
calls him a king,  but that is probably of no more value than
the later tradition as to Viśvāmitra. The case of Viśvantara
and the Śyāparṇas mentioned in the Aitareya Brāhmaṇa^123 has
been cited^124 as that of a king sacrificing without priestly aid, 
but the interpretation is quite uncertain,  while the parallel of
the Kaśyapas,  Asitamṛgas,  and Bhūtavīras mentioned in the
course of the narrative renders it highly probable that the king
had other priests to carry out the sacrifice.
Somewhat different are a series of other cases found in the
Upaniṣads,  where the Brahma doctrine is ascribed to royal
persons. Thus Janaka is said in the Śatapatha Brāhmaṇa^125
to have become a Brahman
 Ajātaśatru taught Gārgya
Bālāki
^126 Pravāhaṇa Jaivali instructed Śvetaketu Āruṇeya, ^127
as well as Śilaka Śālāvatya^128 and Caikitāyana Dālbhya
and Aśvapati Kaikeya taught Brahmins.^129 It has been
deduced^130 from such passages that the Brahma doctrine was a
product of the Kṣatriyas. This conclusion is,  however,  entirely
doubtful, ^131 for kings were naturally willing to be flattered by
the ascription to them of philosophic activity,  and elsewhere^132
the opinion of a Rājanya is treated with contempt.
It is probably a fair deduction that the royal caste did not
much concern itself with the sacred lore of the priests,  though
it is not unlikely that individual exceptions occurred. But
that warriors became priests,  that an actual change of caste
took place,  is quite unproved by a single genuine example.
That it was impossible we cannot say,  but it seems not to have
taken place. To be distinguished from a caste change,  as Fick^133
points out,  is the fact that a member of any caste could,  in the
later period at least,  become a Śramaṇa,  as is recorded in effect
of many kings in the Epic.^134 Whether the practice is Vedic is
not clear: Yāska^135 records it of Devāpi,  but this is not evidence
for times much anterior to the rise of Buddhism.
On the other hand,  the Brahmins,  or at least the Purohitas, 
accompanied the princes in battle,  and probably,  like the
mediæval clergy,  were not unprepared to fight, ^136 as Vasiṣṭha
and Viśvāmitra seem to have done,  and as priests do even in
the Epic from time to time.^137 But a priest cannot be said to
change caste by acting in this way.
More generally the possibility of the occurrence of change of
caste may be seen in the Śatapatha Brāhmaṇa, ^138 where
Śyāparṇa Sāyakāyana is represented as speaking of his off-
spring as if they could have become the nobles,  priests,  and
commons of the Śalvas
 and in the Aitareya Brāhmaṇa, ^139
where Viśvantara is told that if the wrong offering were made
his children would be of the three other castes. A drunken Ṛṣi
of the Rigveda^140 talks as if he could be converted into a king.
On the other hand,  certain kings,  such as Para Āṭṇāra,  are
spoken of as performers of Sattras,  ‘sacrificial sessions.’^141 As
evidence for caste exchange all this amounts to little
 later a
Brahmin might become a king,  while the Ṛṣi in the Rigveda is
represented as speaking in a state of intoxication
 the great
kings could be called sacrificers if,  for the nonce,  they were
consecrated (dīkṣita),  and so temporarily became Brahmins.^142
The hypothetical passages,  too,  do not help much. It would
be unwise to deny the possibility of caste exchange,  but it is
not clearly indicated by any record. Even cases like that of
Satyakāma Jābāla do not go far
 for ex hypothesi that teacher
did not know who his father was,  and the latter could quite
well have been a Brahmin.
It may therefore be held that the priests and the nobles
practised hereditary occupations,  and that either class was a
closed body into which a man must be born. These two
Varṇas may thus be fairly regarded as castes. The Vaiśyas
offer more difficulty,  for they practised a great variety of
occupations (see Vaiśya). Fick^143 concludes that there is no
exact sense in which they can be called a caste,  since,  in the
Buddhist literature,  they were divided into various groups, 
which themselves practised endogamy such as the gahapatis,  or
smaller landowners,  the setthis,  or large merchants and members
of the various guilds,  while there are clear traces^144 in the legal
textbooks of a view that Brāhmaṇa and Kṣatriya stand opposed
to all the other members of the community. But we need
hardly accept this view for Vedic times,  when the Vaiśya,  the
ordinary freeman of the tribe,  formed a class or caste in all
probability,  which was severed by its free status from the
Śūdras,  and which was severed by its lack of priestly or noble
blood from the two higher classes in the state. It is probably
legitimate to hold that any Vaiśya could marry any member of
the caste,  and that the later divisions within the category of
Vaiśyas are growths of divisions parallel with the original
process by which priest and noble had grown into separate
entities. The process can be seen to day when new tribes fall
under the caste system: each class tries to elevate itself in the
social scale by refusing to intermarry with inferior classes on
equal terms — hypergamy is often allowed — and so those Vaiśyas
who acquired wealth in trade (Śreṣṭhin) or agriculture (the
Pāli Gahapatis) would become distinct,  as sub-castes,  from the
ordinary Vaiśyas. But it is not legitimate to regard Vaiśya as
a theoretic caste
 rather it is an old caste which is in process
of dividing into innumerable sub-castes under influences of
occupation,  religion,  or geographical situation.
Fick^145 denies also that the Śūdras ever formed a single
caste: he regards the term as covering the numerous inferior
races and tribes defeated by the Āryan invaders,  but originally
as denoting only one special tribe. It is reasonable to suppose
that Śūdra was the name given by the Vedic Indians to the
nations opposing them,  and that these ranked as slaves beside
the three castes — nobles,  priests,  and people — just as in the
Anglo-Saxon and early German constitution beside the priests, 
the nobiles or eorls,  and the ingenui,  ordinary freemen or ceorls, 
there was a distinct class of slaves proper
 the use of a generic
expression to cover them seems natural,  whatever its origin (see
Śūdra). In the Āryan view a marriage of Śūdras could hardly
be regulated by rules
 any Śūdra could wed another,  if such a
marriage could be called a marriage at all,  for a slave cannot in
early law be deemed to be capable of marriage proper. But
what applied in the early Vedic period became no doubt less
and less applicable later when many aboriginal tribes and
princes must have come into the Āryan community by peaceful
means,  or by conquest,  without loss of personal liberty,  and
when the term Śūdra would cover many sorts of people who
were not really slaves,  but were freemen of a humble character
occupied in such functions as supplying the numerous needs of
the village,  like the Caṇḍālas,  or tribes living under Āryan
control,  or independent,  such as the Niṣādas.
But it is also probable that the Śūdras came to include men
of Āryan race,  and that the Vedic period saw the degradation
of Āryans to a lower social status. This seems,  at any rate,  to
have been the case with the Rathakāras. In the Taittirīya
Brāhmaṇa^146 the Rathakāra is placed as a special class along
with the Brāhmaṇas,  Rājanyas,  and Vaiśyas: this can hardly
be interpreted except to mean that the Rathakāras were not
included in the Āryan classes,  though it is just possible that
only a subdivision of the Vaiśyas is meant. There is other
evidence^147 that the Rathakāras were regarded as Śūdras. But
in the Atharvaveda^148 the Rathakāras and the Karmāras
appear in a position of importance in connexion with the
selection of the king
 these two classes are also referred to in
an honourable way in the Vājasaneyi Saṃhitā
^149 in the Śata-
patha Brāhmaṇa, ^150 too,  the Rathakāra is mentioned as a
a person of high standing. It is impossible to accept the view
suggested by Fick^151 that these classes were originally non-
Āryan
 we must recognize that the Rathakāras,  in early Vedic
times esteemed for their skill,  later became degraded because of
the growth of the feeling that manual labour was not dignified.
The development of this idea was a departure from the Āryan
conception
 it is not unnatural,  however undesirable,  and has
a faint parallel in the class distinctions of modern Europe.
Similarly,  the Karmāra,  the Takṣan, ^152 the Carmamna,  or
‘tanner, ’ the weaver and others,  quite dignified occupa-
tions in the Rigveda,  are reckoned as Śūdras in the Pāli
texts.^153
The later theory,  which appears fully developed in the
Dharma Sūtras, ^154 deduces the several castes other than the
original four from the intermarriage of the several castes. This
theory has no justification in the early Vedic literature. In
some cases it is obviously wrong
 for example,  the Sūta is said
to be a caste of this kind,  whereas it is perfectly clear that if
the Sūtas did form a caste,  it was one ultimately due to
occupation. But there is no evidence at all that the Sūtas, 
Grāmaṇīs,  and other members of occupations were real castes
in the sense that they were endogamic in the early Vedic
period. All that we can say is that there was a steady progress
by which caste after caste was formed,  occupation being an
important determining feature,  just as in modern times there
are castes bearing names like Gopāla (‘cowherd’) Kaivarta or
Dhīvara (‘fisherman’),  and Vaṇij (‘merchant’).^155
Fick^156 finds in the Jātakas mention of a number of occupa-
tions whose members did not form part of any caste at all,  such
as the attendants on the court,  the actors and dancers who
went from village to village,  and the wild tribes that lived in
the mountains,  fishermen,  hunters,  and so on. In Vedic times
these people presumably fell under the conception of Śūdra, 
and may have included the Parṇaka,  Paulkasa,  Bainda,  who
are mentioned with many others in the Vājasaneyi Saṃhitā
and the Taittirīya Brāhmaṇa in the list of victims at the
Puruṣamedha (‘human sacrifice’). The slaves also,  whom
Fick^157 includes in the same category,  were certainly included
in the term Śūdra.
5. Origin of the Castes. — The question of the origin of the
castes presents some difficulty. The ultimate cause of the
extreme rigidity of the caste system,  as compared with
the features of any other Āryan society,  must probably be
sought in the sharp distinction drawn from the beginning
between the Āryan and the Śūdra. The contrast which the
Vedic Indians felt as existing between themselves and the
conquered population,  and which probably rested originally on
the difference of colour between the upper and the lower
classes,  tended to accentuate the natural distinctions of birth, 
occupation,  and locality which normally existed among the
Āryan Indians,  but which among other Āryan peoples never
developed into a caste system like that of India. The doctrine
of hypergamy which marks the practical working of the caste
system,  seems clearly to point to the feeling that the Āryan
could marry the Śūdrā,  but not the Śūdra the Āryā. This
distinction probably lies at the back of all other divisions: its
force may be illustrated by the peculiar state of feeling as to
mixed marriages,  for example,  in the Southern States of
America and in South Africa,  or even in India itself,  between
the new invaders from Europe and the mingled population
which now peoples the country. Marriages between persons
of the white and the dark race are disapproved in principle,  but
varying degrees of condemnation attach to (1) the marriage of
a man of the white race with a woman of the dark race
(2) an informal connexion between these two
 (3) a marriage
between a woman of the white race and a man of the dark
race
 and (4) an informal connexion between these two. Each
category,  on the whole,  is subject to more severe reprobation
than the preceding one. This race element,  it would seem,  is
what has converted social divisions into castes. There appears, 
then,  to be a large element of truth in the theory,  best repre-
sented by Risley, ^158 which explains caste in the main as a
matter of blood,  and which holds that the higher the caste is, 
the greater is the proportion of Āryan blood.
The chief rival theory is undoubtedly that of Senart, ^159
which places the greatest stress on the Āryan constitution of
the family. According to Senart the Āryan people practised in
affairs of marriage both a rule of exogamy,  and one of endogamy.
A man must marry a woman of equal birth,  but not one of the
same gens,  according to Roman law as interpreted by Senart
and Kovalevsky
^160 and an Athenian must marry an Athenian
woman,  but not one of the same γένος. In India these rules
are reproduced in the form that one must not marry within
the Gotra,  but not without the caste. The theory,  though
attractively developed,  is not convincing
 the Latin and Greek
parallels are not even probably accurate
^161 and in India the
rule forbidding marriage within the Gotra is one which grows
in strictness as the evidence grows later in date.^162
On the other hand,  it is not necessary to deny that the
development of caste may have been helped by the family
traditions of some gentes,  or γένη,  or Gotras. The Patricians
of Rome for a long time declined intermarriage with the
plebeians
 the Athenian Eupatridai seem to have kept their
γένη pure from contamination by union with lower blood
 and
there may well have been noble families among the Vedic
Indians who intermarried only among themselves. The
Germans known to Tacitus^163 were divided into nobiles and
ingenui,  and the Anglo-Saxons into eorls and ceorls,  noble
and non-noble freemen.^164 The origin of nobility need not be
sought in the Vedic period proper,  for it may already have
existed. It may have been due to the fact that the king,  whom
we must regard as originally elected by the people,  was as king
often in close relation with,  or regarded as an incarnation of, 
the deity
^165 and that hereditary kingship would tend to
increase the tradition of especially sacred blood: thus the
royal family and its offshoots would be anxious to maintain
the purity of their blood. In India,  beside the sanctity of the
king,  there was the sanctity of the priest. Here we have in
the family exclusiveness of king and nobles,  and the similar
exclusiveness of a priesthood which was not celibate,  influences
that make for caste,  especially when accompanying the deep
opposition between the general folk and the servile aborigines.
Caste,  once created,  naturally developed in different directions.
Nesfield^166 was inclined to see in occupation the one ground of
caste. It is hardly necessary seriously to criticize this view
considered as an ultimate explanation of caste,  but it is perfectly
certain that gilds of workers tend to become castes. The
carpenters (Takṣan),  the chariot-makers (Rathakāra),  the fisher-
men (Dhaivara) and others are clearly of the type of caste,  and
the number extends itself as time goes on. But this is not to
say that caste is founded on occupation pure and simple in its
first origin,  or that mere difference of occupation would have
produced the system of caste without the interposition of the
fundamental difference between Āryan and Dāsa or Śūdra
blood and colour. This difference rendered increasingly impor-
tant what the history of the Āryan peoples shows us to be
declining,  the distinction between the noble and the non-noble
freemen,  a distinction not of course ultimate,  but one which
seems to have been developed in the Āryan people before the
separation of its various branches.
It is well known that the Iranian polity presents a division
of classes comparable in some respects^167 with the Indian
polity. The priests (Atharvas) and warriors (Rathaesthas) are
unmistakably parallel,  and the two lower classes seem to
correspond closely to the Pāli Gahapatis,  and perhaps to the
Śūdras.^168 But they are certainly not castes in the Indian
sense of the word. There is no probability in the view of
Senart^169 or of Risley^170 that the names of the old classes were
later superimposed artificially on a system of castes that were
different from them in origin. We cannot say that the castes
existed before the classes,  and that the classes were borrowed
by India from Iran,  as Risley maintains,  ignoring the early
Brāhmaṇa evidence for the four Varṇas,  and treating the
transfer as late. Nor can we say with Senart that the castes
and classes are of independent origin. If there had been no
Varṇa,  caste might never have arisen
 both colour and class
occupation are needed for a plausible account of the rise of caste.^171
1) Dāsa,  Rv. ii. 12,  4
 ārya varṇa as
against dasyu,  iii. 34,  9
 varṇa itself
opposed to dāsa,  i. 104,  2. Cf. ii. 3,  5.
Cf. a verse in Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, 
viii. 25,  2
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, 
v. 5,  14. Roth,  Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen Gesellschaft,  48,  113, 
reads varṇaśeṣas in Rv. v. 65,  5.
2) See Dasyu,  Dāsa
 Zimmer,  Altin-
disches Leben,  113,  114. There is no
trace in Vedic literature of any real
distinction of colour save this main
one. In the Gopatha Brāhmaṇa,  i. 1, 
23,  the Brahman's colour is white
(śukla)
 the Kāṭhaka Saṃhitā,  xi. 6, 
calls the Vaiśya ‘white’ (śukla),  the
Rājanya ‘swarthy’ (dhūmra)
 and the
later view makes the four castes black, 
yellow (pīta),  red (rakta),  and white re-
spectively. See Weber,  Indische Studien, 
10,  10,  11
 Muir,  Sanskrit Texts,  12, 
153,  etc.,  176. Cf. also Av. iii. 4,  6, 
where Whitney,  Translation of the
Atharvaveda,  90,  with hesitation sug-
gests the reading varṇaiḥ,  ‘castes.’
3) Catvāro varṇāḥ,  ‘four castes, ’ Śata-
patha Brāhmaṇa,  v. 5,  4,  9
 vi. 4,  4, 
13
 śaudra varṇa,  ‘Śūdra caste, ’ ibid., 
vi. 4,  4,  9
 Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, 
i. 2,  25
 Aitareya Brāhmaṇa,  viii. 4.
Cf. also ārya varṇa opposed to Śūdra, 
Kāṭhaka Saṃhitā,  xxxiv. 5
 Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa,  v. 5,  17,  and see
Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 2,  6,  7. Vaṇṇa
appears in this sense sometimes in Pāli.
See Fick,  Die sociale Gliederung,  22,  n. 4
Rhys Davids,  Buddhist India,  53.
4) Rv. x. 90,  12 = Av. xix. 6,  6 = Vāja-
saneyi Saṃhitā,  xxxi. 11 = Taittirīya
Āraṇyaka,  iii. 12,  5. Cf. Muir,  12,  7-15, 
and references.
5) Max Müller,  Sanskrit Literature,  570
et seq.
 Muir,  loc. cit.
 Weber,  Indische
Studien,  9,  3 et seq.
 Colebrooke,  Essays, 
1,  309
 Arnold,  Vedic Metre,  p. 167.
6) Altindisches Leben,  185-203.
7) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xvii. 1.
Cf. Av. xv.,  and see Vrātya.
8) Sanskrit Texts,  12,  239 et seq.,  espe-
cially 258.
9) Rv. viii. 104,  13
 x. 109,  3,  and
cf. Kṣatriya.
10) Rv. i. 108,  7
 iv. 50,  8 et seq.
viii. 7,  20
 45,  39
 53,  7
 81,  30
ix. 112,  1
 x. 85,  29.
11) Rv. x. 107,  6
 125,  5.
12) Op. cit.,  2,  259.
13) Maitland,  Domesday Book,  164 et seq.
14) Zur Litteratur und Geschichte des
Weda,  117 et seq.
15) Rv. iii. 33,  8
 vii. 18
 83.
16) Yāska,  Nirukta,  ii. 10,  explaining
Rv. x. 98.
17) Lassen,  Indische Alterthumskunde, 
1^2,  705 et seq.
 Muir,  op. cit.,  2^2,  296-
479.
18) v. 17-19
 Muir,  22,  280-289.
19) Vājasaneyi Saṃhitā,  xvi = Tait-
tirīya Saṃhitā,  iv. 5,  1-11 = Kāṭhaka
Saṃhitā,  xvii. 11-16 = Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā,  ii. 9. 1-10.
20) Weber,  Indische Studien,  2,  22
et seq.
 Indian Literature,  110,  111.
21) See,  e.g.,  von Schroeder,  Indiens
Literatur und Cultur,  152 et seq.
 Mac-
donell,  Sanskrit Literature,  159 et seq.
Weber,  Indische Studien,  10,  1 et seq.
Kaegi,  Rigveda,  n. 58.
22) Brahma und die Brahmanen,  1871.
23) Indische Theorien over de Standen-
verdeeling,  1871. Cf. for this,  and the pre-
ceding work,  Muir,  op. cit.,  22,  454 et seq.
24) Die Nachrichten des Rig und Athar-
vaveda über Geographie,  Geschichte und Ver-
fassung des alten Indien,  36 et seq.
 Trans-
lation of the Rigveda,  3,  237-243,  etc.
25) Religion des Veda,  373 et seq.,  and
cf. Zeitschrift der Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft,  51,  267 et seq.
26) Vedische Studien,  2,  146,  n.
27) iii. and vii.
28) Vedische Studien,  2,  218.
29) Ibid.,  3,  152.
30) Journal of the American Oriental
Society,  19,  18.
31) Sanskrit Literature,  145.
32) Rv. viii. 35,  16-18.
33) Rv. i. 113,  6. More doubtful are
the references seen by Ludwig to the
three castes in ii. 27,  8
 vi. 51,  2
vii. 66,  10.
34) See Ludwig,  op. cit.,  3,  231 et seq., 
Hopkins,  Journal of the American Oriental
Society,  13,  94,  95,  and see Viś,  Vaiśya.
35) iii. 19,  1
 ix. 7,  9
 xv. 9,  2. 3.
36) Op. cit.,  194.
37) Religion des Veda,  382,  383.
38) ii. 10.
39) See Viśvāmitra and Jahnu.
40) Rv. x. 90
 Taittirīya Saṃhitā, 
vii. 1,  1,  4. 5
 Aitareya Brāhmaṇa, 
vii. 19,  1
 Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 1, 
4,  12
 iii. 1,  1,  10
 v. 5,  4,  9
 Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa,  vi. 1,  6-11.
41) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  i. 2,  27
(Mādhyaṃdina = i. 4,  15 Kāṇva)
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  vi. 4,  4,  13
 xiii. 6, 
2,  10
 Vājasaneyi Saṃhitā,  xxx. 5.
42) Taittirīya Saṃhitā,  iv. 3,  10,  1-3
Kāṭhaka Saṃhitā,  xvii. 5
 Vājasaneyi
Saṃhitā,  xiv. 28-30.
43) Av. xix. 32,  8. Cf. 62,  1. Cf.
Whitney,  Translation of the Atharva-
veda,  949,  1003.
44) Kāṭhaka Saṃhitā,  xxxvii. 1.
45) Taittirīya Saṃhitā,  v. 7,  6,  4
Kāṭhaka Saṃhitā,  xl. 13
 Maitrāyaṇī
Saṃhitā,  iii. 4,  8
 Vājasaneyi Saṃhitā, 
xviii. 48
 Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 6, 
4,  9,  etc.
46) Av. xix. 62,  1
 Vājasaneyi Saṃ-
hitā,  xxvi. 2. Cf. Arya,  Ārya.
47) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  i. 2,  13, 
(Mādhyaṃdina = i. 4,  15 Kāṇva).
48) Chāndogya Upaniṣad,  v. 10,  7.
49) Av. v. 17,  9
 Maitrāyaṇī Saṃhitā, 
iii. 1,  5
 2,  2
 iv. 4,  9 (with Vaiśya
before Rājanya)
 Taittirīya Brāhmaṇa, 
iii. 12,  9,  2
 Taittirīya Saṃhitā,  vi.
2,  5,  2. 3
 Taittirīya Āraṇyaka,  ii.
8,  8.
50) Vājasaneyi Saṃhitā,  x. 10-12
xxxviii. 14
 Śatapatha Brāhmaṇa,  ii. 1, 
4,  11
 xi. 2,  7,  15 et seq.
 xiv. 2,  2,  30
Taittirīya Āraṇyaka,  iv. 10,  10-12.
51) Cf. Av. v. 18,  15,  where the two
lower castes are addressed (Kṣatriya
and Vaiśya) respectively as nṛ-pati and
paśu-pati,  Whitney,  Translation of the
Atharvaveda,  252
 Kāṭhaka Saṃhitā, 
xii. 1
 xxix. 10
 Vājasaneyi Saṃhitā, 
xxxviii. 19.
52) x. 1,  13.
53) See Kṣatriya,  Vaiśya,  Viś.
54) xiii. 8,  3,  11.
55) Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 1,  4,  12.
56) Vājasaneyi Saṃhitā,  xxx. 5
 Tait-
tirīya Brāhmaṇa,  iii. 4,  1,  1
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  xiii. 6,  2,  10. For other
similar differences in the Brāhmaṇas, 
see Taittirīya Saṃhitā,  ii. 5,  10,  1. 2
vii. 1,  1,  4. 5
 Kāṭhaka Saṃhitā,  xvii. 4
xxxvii. 1
 xxxix. 7
 Vājasaneyi Saṃ-
hitā,  x. 10
 xiv. 24
 Aitareya Brāh-
maṇa,  vii. 23. 24
 viii. 4,  etc.
57) Āśvalāyana Gṛhya Sūtra,  i. 24, 
11. 12,  and see Weber,  Indische Studien, 
10,  20 et seq.
58) iii. 1,  1,  10. Cf. Āpastamba,  cited
in scholia on Kātyāyana Śrauta Sūtra, 
vii. 5,  7
 Āśvalāyana Śrauta Sūtra, 
xii. 8,  7
 Weber,  Indische Studien,  10,  12
et seq. Generally Śūdras are impure,  and
cannot be allowed at the place of sacri-
fice (deva-yajana),  Śatapatha Brāhmaṇa, 
iii. 1,  1,  9. Cf. v. 3,  3,  2
 Taittirīya
Saṃhitā,  vii. 1,  1,  6
 Kāṭhaka Saṃ-
hitā,  xi. 10 (Maitrāyaṇī Saṃhitā,  ii. 4,  8, 
does not contain this notice).
59) Kāṭhaka Saṃhitā,  xxxi. 2
 Maitrā-
yaṇī Saṃhitā,  iv. 1,  3.
60) Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 5,  4,  9.
Cf. also ibid.,  i. 1,  4,  12. The scholiast
on Kātyāyana Śrauta Sūtra,  i. 1,  6, 
refers these notices to the Rathakāra
alone,  but this is obviously secondary.
61) i. 1,  4,  8.
62) vii. 19,  1
 Maitrāyaṇī Saṃhitā, 
i. 4,  6
 Gopatha Brāhmaṇa,  ii. 1,  6
Lévi,  La Doctrine du Sacrifice,  81.
63) Śatapatha Brāhmaṇa,  xi. 2,  7,  16
Kauṣītaki Brāhmaṇa,  xvi. 4.
64) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  ii. 8,  2
xi. 11,  9
 xv. 6,  3
 Aitareya Brāhmaṇa, 
ii. 33,  1
 Kāṭhaka Saṃhitā,  xxix. 10
 Taittirīya Saṃhitā,  ii. 5,  10,  1
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  vi. 4,  4,  13,  etc.
65) Cf. Hopkins,  Transactions of the
Connecticut Academy of Arts and Sciences, 
15,  32,  for the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.
The Śatapatha Brāhmaṇa and the later
parts of the Aitareya Brāhmaṇa,  with
their traditions of Aśvamedhas,  ‘horse
sacrifices, ’ and their recollections of
the glories of the Bharatas,  represent
a more advanced stage of social rela-
tions and of city life,  but even they
hardly know really great kingdoms.
66) Indian Village Community and Village
Communities in India,  where much stress
is laid on the idea of a settlement of
Āryans on lands already occupied by
Dravidian clans,  much as Anglo-Saxon
invaders on one theory occupied lands
already held by Britons who became
serfs,  while the invaders were a land-
holding aristocracy,  a theory supported
by the fact that the normal holding of
a hide is estimated at 120 acres.
67) Cf. Hopkins,  India,  Old and New, 
222. The point is much the same as that
at issue between the different schools of
opinion as to early English history.
Did the Āryans in India occupy the
land as a people,  driving out or ex-
terminating or enslaving the Dāsas, 
and themselves carrying on the occupa-
tions of a people,  or did they merely
form a small aristocracy of superior
military force,  and were the Kṣatriyas
the true Āryans? The evidence of the
Rigveda is really fatal to the latter
alternative hypothesis.
68) For the superiority of the Brāh-
maṇa to the Kṣatriya or Rājanya,  see
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xi. 11,  3
 Vāja-
saneyi Saṃhitā,  xxi. 21
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  v. 1,  1,  12
 4,  4,  15
 xiii. 1, 
9,  1
 3,  7,  8
 Aitareya Brāhmaṇa, 
vii. 15,  8
 viii. 9,  6
 Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra,  xv. 20,  12. The Brāh-
maṇa is,  in his turn,  dependent on the
king (Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 2,  3,  3
v. 4,  2,  7),  and at the Rājasūya sits
beside him,  but is none the less superior
(Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  i. 2,  23).
The Kāṭhaka Saṃhitā,  xxviii. 5,  says
the Kṣatra is over the Brahman,  but
this is not a usual view. Cf. xxvii. 4.
A Brāhmaṇa can get along without a
Kṣatriya,  but not vice versa (Śatapatha
Brāhmaṇa,  iv. 1,  4,  6),  and a Rājanya
with a Brāhmaṇa surpasses all other
Rājanyas (Taittirīya Saṃhitā,  v. 1, 
10,  3
 Kāṭhaka Saṃhitā,  xix. 10
xxvii. 4,  etc.).
69) vii. 29. See Muir,  op. cit.,  1^2,  436
et seq.
 Weber,  Indische Studien,  10,  14.
70) Weber,  op. cit.,  9,  326
 10,  14, 
prefers ‘moving’ or ‘dwelling’ every-
where.
71) Muir,  Haug,  and Weber take the
word as active in sense,  ‘moving at
will.’ But both the parallelism of the
passage and the formation of the word
require a passive causative sense. The
reference is perhaps to the general
political control of the king over the
priest,  whom he can ‘move on’ from
place to place.
72) Aitareya Brāhmaṇa,  vii. 29,  3.
73) Aitareya Brāhmaṇa,  vii. 29,  4.
74) This seems to be the most prob-
able reference of yathākāmajyeyaḥ. The
expulsion of the Vaiśya is here not in
allusion to quasi-ownership of land by
the King or Kṣatriya
 it is an act of
royal authority,  not an incident of
tenure. See Keith,  Journal of the
African Society,  6,  202 et seq.,  and cf.
Hopkins,  India,  Old and New,  222,  223.
75) Ueber den Vājapeya,  10 et seq.
76) Ibid. Cf. Hillebrandt,  Vedische
Mythologie,  1,  247
 Festgruss an Böht-
lingk,  40 et seq.
 Rituallitteratur, 
141.
77) xvi. 17,  4. Cf. xv. 1,  1.
78) Taittirīya Saṃhitā,  v. 6,  2,  1
Taittirīya Brāhmaṇa,  ii. 7,  6,  1. Cf.
Lāṭyāyana Śrauta Sūtra,  viii. 11,  1
Āśvalāyana Śrauta Sūtra,  ix. 9,  19
Eggeling,  Sacred Books of the East,  41.
xxiv. xxv.
79) v. 1,  1,  1 et seq.
 2,  1,  19
 Kāty-
āyana Śrauta Sūtra,  xv. 1,  1-2. Weber, 
op. cit.,  8,  9,  interprets the situation
differently from Eggeling.
80) Fick,  Dic sociale Gliederung,  107
et seq.
 Rhys Davids,  Buddhist India, 
53 et seq.
 158.
81) Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  13,  984 et seq.
82) See,  e.g. Manu,  iii. 239
 v. 85
Fick,  op. cit.,  26 et seq.
83) Vāsiṣṭha Dharma Sūtra,  xiv. 1
et seq.
 Gautama Dharma Sūtra,  xvii. 17
Āpastamba Dharma Sūtra,  i. 6,  18,  16
et seq.
 ii. 4,  9,  7,  with Bühler's note
Manu,  iv. 210 et seq.
 Viṣṇu,  41,  7 et seq.
Fick,  op. cit.,  30-33,  who points out
that the Jātakas contain little evidence
on the practice. Senart,  Les Castes dans
l'Inde,  48 et seq.,  212 et seq.,  attributes
great importance to the question of
eating together,  and compares the sacri-
ficial meals of the gens at Rome,  where
strangers were excluded (Fustel de
Coulanges,  La Cité Antique,  117). But
this is not conclusive
 a caste is not
a gens,  and the gens excluded strangers
only at a solemn festival,  when the
whole gens renewed its blood kinship.
If we have no evidence exactly estab-
lishing this for the Gotra in early Vedic
literature,  we need not hesitate to
believe that in the earliest Vedic period
the Gotra had solemn festivals of union, 
and of communication with the dead, 
but that again does not explain or
amount to the caste prohibition of
taking food from an inferior.
84) E.g.,  Aitareya Āraṇyaka,  v. 3,  3.
with Keith's note.
85) For a case of objection to eating
food after another,  see Chāndogya
Upaniṣad,  i. 10,  1. Possibly the idea
there is that eating the food of a chief
is dangerous,  since the eater thus enters
into possession of part of his sub-
stance,  and consequently at once be-
comes an object of anger to the chief, 
as well as of danger to himself
 for the
chief may be so full of divine force that
it would be unsafe for an ordinary man
to be assimilated to him — a common
idea in primitive societies. See also
Taittirīya Āraṇyaka,  v. 8,  13.
86) Fick,  op. cit.,  24. Senart,  op. cit., 
219,  220,  compares the family councils
of Greece,  Rome,  and Germany (Leist, 
Altarisches Jus Civile,  273 et seq.
 Kova-
levsky,  Famille et Propriété Primitives, 
119
 Fustel de Coulanges,  op. cit.,  118, 
119). But here again the system may
have applied to the Gotra without its
really explaining the later appearance
of the practice in the caste,  and the
absence of the mention of a council in
the early and late literature alike is
conclusive against its existence.
87) xii. 8. 9.
88) Fick,  op. cit.,  34-40.
89) x. 5
 iii. 15.
90) i. 4. Cf. Weber,  Indische Studien, 
10,  21,  74.
91) Gobhila Gṛhya Sūtra,  iii. 2,  42.
92) See Taittirīya Saṃhitā,  vi. 6,  1,  4
Vājasaneyi Saṃhitā,  vii. 46
 Taittirīya
Brāhmaṇa,  i. 4,  4,  2
 Śatapatha Brāh-
maṇa,  iv. 3,  4,  19
 xii. 4,  4,  6
 Kātyāyana
Śrauta Sūtra,  xxv. 3,  17
 Lāṭyāyana
Śrauta Sūtra,  i. 1,  7
 Kauśika Sūtra, 
67,  etc. So one of the characteristics
of a Brāhmaṇa given in the Śatapatha
Brāhmaṇa,  xi. 5,  7,  1,  is brāhmaṇya,  which
Weber,  op. cit.,  10,  69,  takes as referring
to descent. Brahma-putra is a title of
honour,  Śatapatha Brāhmaṇa,  xi. 4,  1, 
2. 9
 Āśvalāyana Śrauta Sūtra,  ii. 18, 
12
 Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,  xii. 21, 
1. 2
 and to be born the son of a
wise Brāhmaṇa is the highest fortune, 
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 4,  29.
93) Aitareya Brāhmaṇa,  ii. 19,  1
Kauṣītaki Brāhmaṇa,  xii. 3. Cf. Weber, 
op. cit.,  2,  311
 9,  42,  44,  46.
94) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xiv. 6. 6.
95) vi. 6,  1,  4.
96) Chāndogya Upaniṣad,  vi. 4,  4
Weber,  op. cit.,  1,  263. Cf. Śatapatha
Brāhmaṇa,  xi. 5,  4,  1.
97) xxx. 1. Cf. Weber,  op. cit.,  3,  462.
98) Taittirīya Saṃhitā,  vii. 4,  19,  3. 4
Kāṭhaka Saṃhitā,  Aśvamedha,  iv. 7
Vājasaneyi Saṃhitā,  xxiv. 30. 31. The
word Arya here must refer in all proba-
bility to any Āryan,  not merely to a
Vaiśya,  Weber,  op. cit.,  10,  6.
99) xiv. 11,  17
 Hopkins,  Transactions
of the Connecticut Academy of Arts and
Sciences,  15,  56,  n. But there is no
mention here of Uśij being a slave.
100) iv. 24. 25.
101) v. 17,  8. 9. See Muir,  12,  282, 
n. 76
 Whitney,  Translation of the
Atharvaveda,  249. The exact sense is
not clear,  but the passage is intended
to show in the strongest light the high
position of the Brāhmaṇa.
102) The sense of v. 17,  18,  is obscure
it can be interpreted to mean that the
Brāhmaṇa should be provided with a
temporary wife on each occasion when
he pays a visit (cf. Whitney,  250). But
this is hardly likely. Muir takes it as
referring to his own wife.
103) Śatapatha Brāhmaṇa,  iv. 1,  5,  7.
Cf. Ludwig,  Translation of the Rig-
veda,  3,  244,  245
 Weber,  op. cit.,  10, 
73 et seq.
 Hopkins,  Journal of the
American Oriental Society,  13,  352,  353.
104) Cf. Bṛhaddevatā,  v. 50 et seq.
105) Arrian,  Indica,  xii. 8. 9
 Strabo, 
xv. 4,  49.
106) Fick,  op. cit.,  40 et seq.
107) Rhys Davids,  op. cit.,  54 et seq.
108) Op. cit.,  3,  237 et seq.
109) i. 112,  11.
110) xxi. 12,  2. See Hopkins,  Transac-
tions of the Connecticut Academy of Arts
and Sciences,  15,  54.
111) vii. 18,  9. Cf. Śāṅkhāyana Śrauta
Sūtra,  xv. 21,  where the reading is
different,  but worse. But see Weber, 
Episches im vedischen Ritual,  16.
112) xii. 12,  6
 xviii. 10,  5. Cf. Olden-
berg,  Zeitschrift der Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft,  42,  235,  n. 3.
113) P. 562 of the manuscript,  cited
by Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  13,  154,  n.
114) i. 4,  2. Cf. Aitareya Brāhmaṇa, 
vii. 17,  6,  where Viśvāmitra is addressed
as Rājaputra.
115) x. 98. See Zimmer,  Altindisches
Leben,  196
 Senart,  Les Castes dans l'Inde, 
165
 Muir,  12,  269 et seq.
116) Nirukta,  ii. 10.
117) It may be added that a family of
Ārṣṭiṣeṇas appear as ritual authorities
in a scholium on Kātyāyana Śrauta
Sūtra,  i. 9,  3
 Weber,  op. cit.,  10. 95.
118) Die Sagenstoffe des Ṛgveda,  142.
119) Op. cit.,  12,  265 et seq.
120) On Rv. i. 100
 iv. 42. 43. 44
v. 27
 vi. 15
 x. 9. 75. 133. 134. 148.
179,  etc.
121) x. 148,  5.
122) v. 3,  5,  4.
123) vii. 27 et seq.
124) Zimmer,  op. cit.,  196.
125) xi. 6,  2,  10
 Muir,  12,  426-430.
126) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  ii. 1,  1
Kauṣitaki Upaniṣad,  iv. 1.
127) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 1,  1
(Mādhyaṃdina = vi. 2,  1 Kāṇva)
Chāndogya Upaniṣad,  v. 3,  1.
128) Chāndogya Upaniṣad,  i. 8,  1.
129) Śatapatha Brāhmaṇa,  x. 6,  1,  2.
130) Deussen,  Allgemcine Geschichte der
Philosophie,  1,  2,  354
 Philosophy of the
Upanishads,  17 et seq.
 Garbe,  Beiträge
zur indischen Kulturgeschichte,  1 et seq.
Philosophy of Ancient India,  73 et seq.
Grierson,  Journal of the Royal Asiatic
Society,  1908,  602 et seq.
 Winternitz.
Geschichte der indischen Litteratur,  1,  256
et seq.
131) Bloomfield,  Religion of the Veda, 
218 et seq.
 Keith,  Journal of the Royal
Asiatic Society,  1908,  838,  868,  1142
Aitareya Āraṇyaka,  50,  51,  257
 Olden-
berg. Buddha, ^5 73,  n. 1.
132) Śatapatha Brāhmaṇa,  viii. 1,  4, 
10.
133) Op. cit.,  44,  n. 1.
134) Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  13,  179 et seq.,  who treats
this as a change of caste.
135) Nirukta,  ii. 10. He went to the
forest and practised asceticism,  which
is not necessarily a change of caste.
136) See Rv. iii. 53,  12. 13
 i. 129,  4
152,  7
 157,  2
 vii. 83,  4
 x. 38
 103, 
etc
 Ludwig,  Translation of the Rig-
veda,  3,  220-226
 Geldner,  Vedische
Studien,  2,  135,  n. 3.
137) Hopkins,  op. cit.,  13,  184.
138) x. 4,  1,  10.
139) vii. 29.
140) iii. 43,  5.
141) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xxv. 16,  3.
Cf. for their share in the piling of the
sacrificial altar,  Taittirīya Saṃhitā, 
v. 6,  5,  3
 Kāṭhaka Saṃhitā,  xxii. 3
(Indische Studien,  3,  473)
 Weber,  op. cit., 
10. 25.
142) Śatapatha Brāhmaṇa,  xiii. 4,  1, 
13
 Weber,  op. cit.,  10,  17,  and cf. the
case of Janaka,  Śatapatha Brāhmaṇa, 
xi. 6,  2,  1 et seq.
143) Op. cit.,  19 et seq.
 162 et seq.
144) Hopkins,  The Mutual Relations of
the Four Castes according to the Mānava-
dharmaśāstram,  78,  82 et seq.
145) Op. cit.,  202 et seq.
146) i. 1,  4,  8.
147) Cf. Kātyāyana Śrauta Sūtra, 
i. 1,  9,  with the scholiast
 iv. 7,  7
9,  5
 Weber,  op. cit.,  10,  12,  13.
148) Av. iv. 5,  6. That the words
karmāra and rathakāra are here appel-
latives,  as Weber,  op. cit.,  17,  198.
suggests,  is quite impossible.
149) xxx. 6. 7. Cf. xiv. 27
 Taittirīya
Brāhmaṇa,  iii. 4,  2,  1 (Rathakāra)
 3, 
1 (Karmāra).
150) xiii. 4,  2,  17.
151) Op. cit.,  209,  210.
152) The name is applied to Bṛbu
(Rv. vi. 45,  31) in the Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra,  xvi. 11,  11. Accord-
ing to Brunnhofer,  Iran und Turan, 
127,  the name is a people's name, 
but this is very unlikely. See Hille-
brandt,  Vedische Mythologie,  1,  107.
153) Fick,  op. cit.,  160,  210.
154) Gautama Dharma Sūtra,  iv
Vāsiṣṭha Dharma Sūtra,  xviii
 Baudh-
āyana Dharma Sūtra,  i. 16. 17.
155) Cf. Jolly,  Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen Gesellschaft,  50,  507
et seq.
 Bühler,  Sacred Books of the East, 
14,  xxxviii,  xxxix.
156) Op. cit.,  184 et seq.
157) Ibid.,  197 et seq.
158) Best stated and summed up in
The Peoples of India. See also the
summary in The Indian Empire,  1, 
chap. 6.
159) Les Castes dans l'Inde.
160) Famille et Propriété Primitives,  19, 
et seq. Cf. L. de la Vallée Poussin, 
Le Védisme,  15 et seq.,  with Le Brahman-
isme,  7.
161) Keith,  Journal of the Royal Asiatic
Society,  1909,  472.
162) Weber,  Indische Studien,  10,  74
et seq.
163) Germania,  7,  13,  etc.
164) Medley,  English Constitutional His-
tory, ^2 21 et seq.,  and authorities there
cited. In the formation of a kingdom
minor chiefs,  once petty kings,  would
become nobles.
165) E.g.,  Frazer,  Early History of the
Kingship and The Golden Bough (ed. 3), 
Part 1.,  The Magic Art and the Evolution
of Kings. The traces of this conception
in Āryan peoples are clear — e.g.,  the
rex sacrificulus in Rome,  the sacred
functions of the Archon Basileus in
Athens
 cf. Ridgway,  Origin of Tragedy, 
p. 29.
166) Brief View of the Caste System of
the North-Western Provinces and Oudh, 
Allahabad,  1885.
167) Ludwig,  Translation of the Rig-
veda,  3,  243,  244.
168) Senart,  op. cit.,  141.
169) Ibid. 140.
170) Indian Empire,  1,  336-348.
171) The Indian theories of the origin
of caste are merely religious or philo-
sophical,  and have no value. See for
them,  Rv. x. 90 (which is repeated in
other Saṃhitās)
 Taittirīya Saṃhitā, 
vii. 1,  1,  4 et seq.
 ibid.,  iv. 3,  10,  1-3 =
Kāṭhaka Saṃhitā,  xvii. 5 = Vājasaneyi
Saṃhitā,  xiv. 28-30
 Śatapatha Brāh-
maṇa,  viii. 4,  3,  1 et seq. For the origin
of the Brahmins,  see Av. iv. 6,  1
xv. 9,  1
 of the Rājanya,  Av. xv. 8,  1
Taittirīya Saṃhitā,  ii. 4,  13,  1 et seq.
Muir,  12,  8 et seq.
 Zimmer,  op. cit., 
217-220.
The most important collection of texts
on caste are those of Muir,  Sanskrit
Texts,  12,  and of Weber,  Indische Studien, 
10,  where practically all the data of the
Brāhmaṇas are extracted
 there have
to be added only the data of the Maitrā-
yaṇī Saṃhitā,  which are merely con-
firmatory of those of the Taittirīya and
Kāṭhaka Saṃhitās,  The Epic materials
concerning caste are given by Hopkins, 
Journal of the American Oriental Society, 
13,  who has also analyzed the caste
relations of the Mānavadharmaśāstra
in The Mutual Relation of the Four Castes
according to the Mānavadharmaśāstram.
Cf. also Ludwig,  Translation of the
Rigveda,  3,  212 et seq.
 Zimmer,  Altin-
disches Leben,  185 et seq.
 Senart,  Les
Castes dans l'Inde
 Barth,  Revue de l'His-
toire des Religions,  1894,  75 et seq.
 Jolly, 
Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft,  50,  507 et seq.
 Oldenberg, 
ibid.,  51,  267-290,  a valuable criticism
of Senart's views
 von Schroeder, 
Indiens Literatur und Cultur,  152 et seq.
425 et seq.
 Schlagintweit,  Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 
33,  549
 Shridhar V. Katkar,  History of
Caste in India. The Jātaka evidence is all
collected by Fick,  Die sociale Gliederung
im nordöstlichen Indien zu Buddha's Zeit
(1897)
 its value is considerable,  but
its date is extremely doubtful,  and it
certainly cannot be regarded as really
contemporary with Buddha (fifth cen-
tury B.C.). The Dharma Sūtras also
give full details,  but their date likewise
is uncertain.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वर्ण,  क वर्णे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क,  वर्णयति । अयं कश्चिन्नमन्यते । वर्णः शुक्लादिक्रिया । इति दुर्गादासः ॥

 वर्ण,  त् क स्तुतिविस्तारशुक्लाद्युद्युक्तिदीपने । इतिकविकल्पद्रुमः ॥
 (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-दीपने अक०-सेट् ।) वर्णयति वर्णापयति कविःस्तौतीत्यर्थः । वर्णयति तन्तुं विस्तारयतीत्यर्थः ।वर्णयति प्रतिमां शुक्लादिवर्णां करोतीत्यर्थः ।वर्णयति उद्युङ्क्ते दीप्यते वेत्यर्थः । शुक्लाद्य-त्युक्तिदीपने इत्यपि पाठः । इति दुर्गादासः ॥

 वर्णं,  क्ली,
   (वर्णयतीति । वर्ण + अच् ।) कुङ्कुमम् ।इति हेमचन्द्रः ॥

 वर्णः,  पुं,
   (व्रियते इति । वृ + “कॄवृजॄषिद्रुगुपन्य-निस्वपिभ्यो नित् ।” उणा० ३ । १० । इतिनः । स च नित् ।) जातिः । सा च ब्राह्मणःक्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रश्च । एषामुत्पत्त्यादिर्यथा ।यदा भगवान् पुरुषरूपेण सृष्टिं कृतवान् तदास्यशरीरात् चत्वारो वर्णा उत्पन्नाः । मुखतोब्राह्मणाः बाहुतः क्षत्त्रियाः ऊरुतो वैश्याःपादतः शूद्रा जाताः । एतेषां वर्णानां धर्म्माःशास्त्रेषु निरूपिताः सन्ति । तत्र ब्राह्मणधर्म्माउच्यन्ते । अध्ययनं यजनं दानञ्चेति । जीविका-स्त्रयः अध्यापनं याजनं प्रतिग्रहश्चेति । १ ।क्षत्त्रियस्य त्रयो धर्म्माः । अध्ययनं यजनंदानञ्च । प्रजानां रक्षणं जीविका । २ । वैश्यस्यत्रयो धर्म्माः । अध्ययनं यजनं दानञ्च । चतस्रोजीविकाः । कृषिः गोरक्षणं बाणिज्यं कुशीद-ञ्चेति । ३ । शूद्रस्य तु ब्रह्मक्षत्त्रविशां शुश्रूषाधर्म्मो जीविका च । ४ । ब्राह्मणा आश्रम-चतुष्टयवन्तो भवन्ति । ब्रह्मचारी गृहस्थःवानप्रस्थः सन्न्यासी च । तत्र उपनयनानन्तरंनियमं कृत्वा यो गुरोः सन्निधौ स्थित्वा साङ्ग-वेदाध्ययनं करोति स ब्रह्मचारीत्युच्यते । १ ।साङ्गवेदाध्ययनं समाप्य यो दारपरिग्रहं कृत्वास्वधर्म्माचरणं करोति स गृहस्थ उच्यते । २ ।पुत्त्रमुत्पाद्य यो वनवासं कृत्वा अकृष्टपच्यफलादिभक्षयित्वा ईश्वराराधनं करोति स वानप्रस्थउच्यते । ३ । यः सर्व्वं गृहादिकं त्यक्त्वा मुण्डित-मुण्डो गैरिककौपीनाच्छादनं दण्डं कमण्डलुञ्चविभ्रत् भिक्षावृत्तिर्निर्जने तीर्थे वा स्थित्वा केवल-मीश्वराराधनं करोति स सन्न्यासीत्युच्यते ॥
 ४ ॥
क्षत्त्रियवैश्ययोस्तु प्रथमाश्रमत्रयं विहितम् ।शूद्रस्यैक एव गृहाश्रमः । ईश्वराराधनन्तुसर्व्वेषां वर्णानामाश्रमाणाञ्च साधारणो धर्म्मः ।तन्मध्ये यस्तु विष्णूपासकः स वैष्णव उच्यते ।शिवोपासकः शैवः । दुर्गादिशक्त्युपासकः शाक्तः ।सूर्य्योपासकः सौरः । गणेशोपासको गाणपत्यउच्यते । इति पुराणार्थप्रकाशः ॥
 * ॥
 अपि च ।ब्रह्मोवाच ।“सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः ।विप्राद्यैः स्वेन धर्म्मेण तद्धर्म्मं व्यास वै शृणु ॥
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः ।अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्म्माणि द्विजोत्तमे ॥
दानमध्ययनं यज्ञो धर्म्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः ।दण्डस्तथा क्षत्त्रियस्य कृषिर्व्वैश्यस्य शस्यते ॥
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्म्मसाधनम् ।कारुकर्म्मस्तथाजीवः पाकयज्ञोऽपि धर्म्मतः ॥
भिक्षाचर्य्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।सन्ध्याकर्म्माग्निकार्य्यञ्च धर्म्मोऽयं ब्रह्मचारिणः ॥
सर्व्वेषामाश्रमाणान्तु द्बैविध्यन्तु चतुर्व्विधम् ।ब्रह्मचार्य्युपकुर्व्वाणो नैष्टिको ब्रह्मतत्परः ॥
योऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् ।उपकुर्व्वाणको ज्ञेयो नैष्टिको मरणान्तिकः ॥
अग्नयोऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्च्चनम् ।गृहस्थस्य समासेन धर्म्मोऽयं द्बिजसत्तमाः ॥
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् ।कुटुम्बभरणे युक्तः साधकोऽसौ गृही भवेत् ॥
ऋणानि त्रीण्युपाकृत्य त्यक्त्वा भार्य्याधना-दिकम् ।एकाकी यस्तु विचरेत् उदासीनः स मौक्षिकः ॥
भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।संविभागो यथान्यायं धर्म्मोऽयं वनवासिनः ॥
तपस्तप्यति योऽरण्ये यजेद्देवान् जुहोति च ।स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥
तपसाकर्षितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।सन्न्यासीह स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः ।ज्ञानाय वर्त्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः ॥
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः ।सम्यक् च दमसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते ॥
भैक्षं श्रुतञ्च मौनित्वं तपोध्याने विशेषतः ।सम्यक् च ज्ञानषैराग्यं धर्म्मोऽयं भिक्षुके मतः ॥
ज्ञानसन्न्यासिनः केचित् वेदसन्न्यासिनोऽपरे ।धर्म्मसन्न्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः ॥
योगी च त्रिविध्ये ज्ञेयो भौतिको मोक्ष एव च ।तृतीयोऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्त्तिसमाश्रितः ॥
प्रयमा भावना पूर्व्वे मोक्षे त्वक्षरभावना ।तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी ॥
धर्म्मात् संजायते मोक्षः अर्थात् कामोऽभि-जायते ।प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधं कर्म्म वैदिकम् ॥
ज्ञानपूर्व्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तञ्चाग्निदेवकृत् ।क्षमा दमो दया दानमलोभोऽभ्यास एव च ॥
आर्जवञ्चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा ।सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः ॥
देवताभ्यर्च्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ।अहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमरूक्षता ॥
एत आश्रमिका धर्म्माश्चातुर्व्वर्ण्यं ब्रवीम्यतः ।प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ॥
स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्म्ममनुवर्त्तताम् ।गान्धर्व्व शूद्रजातीनां परिचारे च वर्त्तताम् ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
 * ॥
अन्यच्च ।“ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म्म वसुन्धरे ! ।यानि कर्म्माणि कुर्व्वीत मम भक्तिपरायणः ॥
षट्कर्म्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्ज्जितः ।लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥
मम कर्म्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवज्जितः ।शास्त्रानुसारी मध्यम्थो न वृद्धः शिशुचेतनः ॥
एतदवै ब्राह्मणः कर्म्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ।इष्टापूर्त्तञ्च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ! ॥
क्षत्त्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्म्मसु निष्ठताम् ।यानि कर्म्माणि कुर्व्वन्ति क्षत्त्रिया मध्यसंस्थिताः ॥
दानशूरश्च कर्म्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ।मम कर्म्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥
अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ।गुरुविद्यानसूयात्मा गुह्यकर्म्मेष्वतन्द्रितः ॥
अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्ज्जितः ।एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्त्रियः ॥
भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ।वैश्यानान्तु प्रवक्ष्यामि मम कर्म्मसु निष्ठताम् ॥
यानि कर्म्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ।एतैर्गुणैः स्वधर्म्मेण लाभालाभविवर्ज्जितः ॥
ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोह-वर्जितः ।शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्म्मरतः सदा ॥
गुरुसंपूजको नित्यं युक्तो भक्त्यानुवत्सलः ।वैश्यस्त्वेवन्तु संयुक्तो यो नु कर्म्माणि कारयेत् ।तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥
अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्म्माणि शृणु माधवि ! ।यानि कर्म्माणि कृत्वा तु शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥
दम्पती मम भक्तौ यौ मम कर्म्मपरायणौ ।उभौ भागवतौ भक्तौ मत्परौ कर्म्मनिष्ठितौ ॥
देशकालौ च जानाति रजसा तमसोज्झितःनिरहङ्कारयुक्तात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥
श्रद्दधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्ज्जितः ।नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥
शूद्रकर्म्माणि मे देवि ! य एवं स समाचरेत् ।त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥
”इति वाराहे विधिकर्म्मोत्पत्तिनामाध्यायः ॥
अपरञ्च ।सुकेशिरुवाच ।“विप्राणां चातुराश्रम्यं विस्तरान्मे तपोधनाःआचक्षध्वं न से तृप्तिः शृण्वतः प्रतिविद्यते ॥
ऋषय ऊचुः ।कृतोपनयनः सम्यक् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।तत्र धर्म्मोऽस्य यस्तञ्च कथ्यमानं निशामय ॥
स्वाध्यायोऽर्थोऽग्निशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनन्तथा ।गुरौ निवेद्य तच्चाद्यमनुज्ञातेन नित्यशः ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् प्रत्युपपादनम् ।तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परीभूय नित्यशः ॥
अवाप्य सकलान् वेदान् शास्त्रं प्राप्य गुरो-र्मुखात् ।ततो वरान्मुदा दद्याद्गुरवे दक्षिणान्ततः ॥
गार्हस्थाश्रमकामस्तु गार्हस्थ्याश्रममाश्रयेत् ।वानप्रस्थाश्रमञ्चापि चतुर्थं स्वेच्छया वसेत् ॥
तथैव च गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् ।गुरोरभावे तत्पुत्त्रं तद्बदेव निषेवयेत् ॥
एवं जयति मृत्युं स द्विजः शालङ्कटङ्कट ! ।उपावृतस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया ।असमानकुलां कन्यामुद्वहेत निशाचर ! ॥
स्वकर्म्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथीनपि ।सम्यक् संप्रीणयेद्भक्त्या सदाचाररतो द्विजः ॥
गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्य्यञ्च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः ।क्षत्त्रियस्यापि गदिता य आचारा द्बिजस्य हि ॥
वैखानसत्वं गार्हस्थ्यमाश्रमद्बितयं विशः ।गार्हस्थ्यमुत्तमं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचर ! ॥
स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि कर्म्माणीह न हापयेत्यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करिः ॥
”इति वामनपुराणे १४ अध्यायः ॥
 * ॥
पुनश्च ।श्रीउर्व्व उवाच ।“ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां शूद्राणाञ्च यथाक्रमम् ।त्वमेकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्म्मान् मयोदितान् ॥
दानं दद्याद्यजेद्देवान् यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः ।नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्य्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥
वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यानन्यानध्यापयेत्तथा ।कुर्य्यात् प्रतिग्रहादानं शुक्तार्थान्न्यायतो द्बिजः ॥
”शुक्लार्थात् शुक्लः शुद्धो न्यायोपार्ज्जितोऽर्थो यस्यतस्मात् । इति तट्टीका ।“सर्व्वलोकहितं कुर्य्यान्नाहितं कस्यचिद्द्विजः ।मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥
ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत् द्बिजः ।ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव ! ॥
 १दानानि दद्यादिच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्त्रियोऽपिहि ।यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च पार्थिव ॥
शस्त्राजीवो महीरक्षाप्रवरा तस्य जीविका ।तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् ॥
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः ।भवन्ति नृपतेरंशा यतो यज्ञादिकर्म्मणाम् ॥
दुष्टानां शासबाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् ।प्राप्नोत्यभिमताल्लोकान् वर्णसंस्कारको नृपः ॥
 २ ॥
पाशुपाल्यं बाणिज्यञ्च कृषिञ्च मनुजेश्वर ।वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥
तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानधर्म्मश्च शस्यते ।नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानञ्च कर्म्मणाम् ॥
 ३ ॥
द्बिजातिसंश्रयं कर्म्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् ।क्रयविक्रयजैर्व्वापि धनैः कारूद्भवेन वा ॥
दानञ्च दद्यात् शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेदपि ।पित्रादिकञ्च सर्व्वं वै शूद्रः कुर्व्वीत तेन च ॥
 ४ ॥
भृत्यादिभरणार्थाय सर्व्वेषाञ्च परिग्रहः ।ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते ॥
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता ।सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥
मैत्र्यस्पृहा तथा तद्वदकार्पण्यं नरेश्वर ।अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥
आश्रमाणाञ्च सर्व्वेषामेते सामान्यलक्षणाः ।गुणास्तथापद्धर्मांश्च विप्रादीनामिमान् शृणु ॥
क्षात्त्रं कर्म्म द्विजस्योक्तं वै श्यकर्म्म तथापदि ।राजन्यस्य च वैश्योक्तं शौद्रं कर्म्म न चैतयोः ॥
सामर्थ्ये सति तत्त्याज्यमुभाभ्यामपि पार्थिव ।तदेवापदि कर्त्तव्यं न कुर्य्यात् कर्म्म सङ्करम् ॥
इत्येते कथिता राजन् वर्णधर्म्मा मया तव ।धर्म्ममाश्रमिणां सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय ॥
 * ॥
श्रीउर्व्व उवाच ।बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः ।गुरुगेहे वसेद्भूप ब्रह्मचारी समाहितः ॥
शौचाचारवता तत्र कार्य्यं शुश्रूषणं गुरोः ।व्रतानि चरता ग्राह्या वेदाश्च कृतबुद्धिना ॥
उभे सन्ध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः ।उपतिष्ठेत्तथा कुर्य्याद्गुरोरप्यभिवादनम् ॥
स्थिते तिष्ठेद्व्रजेद्याति नीचैरासीत चासति ।शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संभजेत् ॥
तेनैवोक्तः पठेद्बेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः ।अनुज्ञातश्च भिक्षान्नमश्नीयाद्गुरुणा ततः ॥
अवगाहेदपः पूर्व्वमाचार्य्येणावगाहिताः ।समिज्जलादिकं चास्य कल्यं कल्यमुपानयेत् ॥
गृहीतग्राह्यवेदश्च ततोऽनुज्ञामवाप्य वै ।गार्हस्थ्यमावसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥
 १ ॥
विधिना चाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्म्मणा ।गृहस्थकार्य्यमखिलं कुर्य्याद्भूपाल ! शक्तितः ॥
निर्व्वापेण पितॄनर्च्चेद्यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् ।अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम् ॥
बलिकर्म्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत् ।प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्म्मसमर्ज्जितान् ॥
भिक्षाभुजश्च ये केचित् परिव्राट् ब्रह्मचारिणः ।तेऽप्यत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम् ॥
वेदाहरणकार्य्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो ! ।अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ॥
अनिकेता ह्यनाहारा यत्र सायं गृहास्तु ये ।तेषां गृहस्थः सर्व्वेषां प्रतिष्ठा योनिरेव च ॥
तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं वचः ।गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम् ॥
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्त्तते ।स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥
अवज्ञानमहङ्कारो दम्भश्चैव गृहे सतः ।परितापोपघातौ च पारुष्यञ्च न शस्यते ॥
यस्तु सम्यक् करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् ।सर्व्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥
वयःपरिणतौ राजन् कृतकृत्यो गृहाश्रमी ।पुत्त्रेष भार्य्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥
 २ ॥
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः ।भूमीशायी मवेत्तत्र मुनिः सर्व्वातिथिर्नृप ॥
चर्म्मकाशकुशैः कुर्य्यात् परिधानोत्तरीयके ।तद्वत्त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य नरेश्वर ॥
देवताभ्यर्च्चनं होमः सर्व्वाभ्यागतपूजनम् ।भिक्षा बलिप्रदानञ्च शस्तमस्य नरेश्वर ॥
वन्यस्नेहेन गात्राणामभ्यङ्गश्चास्य शस्यते ।तपस्यतश्च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥
यस्त्वेतां नियतश्चर्य्यां वानप्रस्थश्चरेन्मुनिः ।स दहत्यग्निवद्दोषान् जयेल्लोकांश्च शाश्वतान् ॥
 ३ ॥
चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः ।तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि ॥
पुत्त्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप ।चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्धूतमत्सरः ।त्रैवर्णिकांस्त्यजेत् सर्व्वानारम्भानवनीपते ।मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुषु ॥
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्म्मभिः क्वचित् ।युक्तः कुर्व्वीत न द्रोहं सर्व्वसङ्गांश्च वर्ज्जयेत् ॥
एकरात्रस्थितिर्ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे ।तथा तिष्ठेद्यथा प्रीतिर्द्बेषो वा नास्य जायते ॥
प्राणयात्रानिमित्तञ्च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थे पर्य्यटेद्गृहान् ॥
कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये ।तांस्तु दोषान् परित्यज्य परिव्राट् निर्म्ममोभवेत् ॥
अभयं सर्व्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः ।न तस्य सर्व्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थंशारीरमग्निञ्च मुखे जुहोति ।विप्रस्तु भेक्षोपगतेर्हविर्भि-श्चिताग्निनां स व्रजतिस्म लोकान् ॥
चिताग्नीनां अग्निचितामित्यर्थः । चिताग्निनाइति वा पाठः । इति तट्टीका ॥
“मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तंशुचिः सुसङ्कल्पितबुद्धियुक्तः ।अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तंस ब्रह्मलोकं श्रयति द्विजातिः ॥
” ४ ॥
इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ८ । ९ अध्यायौ ॥
 * ॥
प्रकारान्तरेण तेषामादिसृष्टिर्यथा,  --“ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयम्भुवा ।तस्मात् पद्मात् समभवद्ब्रह्मा वेदमयो विधिः ॥
प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् ।असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्व्वं ब्रह्मा प्रजापतिः ॥
आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान् भास्कराग्निसमप्रभान् ।ततः सत्यञ्च धर्म्मञ्च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ॥
आचा ञ्चैव शौचञ्च स्वर्गाय विदधे विभुः ।देवदानवगन्धर्व्वा दैत्यासुरमहोरगाः ॥
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ।ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम ! ॥
ये चान्यभूतसंघानां वर्णास्तांश्च विनिर्म्ममे ।ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्त्रियाणाञ्च लोहितः ॥
वैश्यस्य पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥
मान्धातोवाच ।चातुर्व्वर्णस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते ।सर्व्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसङ्करः ॥
कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधाश्रमः ।सर्व्वेषां न प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥
स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मापित्तं सशोणितम् ।तनुः क्षरति सर्व्वेषां कस्मावर्णो विभज्यते ॥
जङ्गमानामसं ख्येयाः स्थावराणाञ्च जातयः ।तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥
नारद उवाच ।न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्व्वं ब्रह्ममयं जगत् ।ब्रह्मणा पूर्व्वसृष्टं हृइ कर्म्मभिर्व्वर्णतां गतम् ॥
कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रिय-साहसाः ।त्यक्तस्वधर्म्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्त्रतांगताः ॥
गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्यनुजीविनः ।स्वधर्म्मान्नानुतिष्ठन्ति ते द्बिजा वैश्यतां गताः ॥
हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्व्वकर्म्मोपजीविनः ।कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्बिजाः शूद्रतांगताः ॥
इत्येतैः कर्म्मभिर्व्यस्ता द्बिजा वर्णान्तरं गताः ।इत्येते चतुरो वर्णा येषां ब्राह्मी सरस्वती ॥
विहिता ब्रह्मणा पूर्व्वं लोभादज्ञानतां गताः ।ब्राह्मणा धर्म्मतन्त्रस्थास्ततस्तेषां न नश्यति ॥
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ।ब्रह्म चैव परं सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः ॥
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ।आदिदेवसमुद्भू ता ब्रह्ममूलाक्षताव्ययाः ।सा सृष्टिर्म्मानसी नाम धर्म्मतन्त्रपरायणाः ॥
मान्धातोवाच ।ब्राह्मणः केन भवति क्षत्त्रियो वा द्विजोत्तम ! ।वैश्यः शूद्रश्च देवर्षे तद्ब्रूहि वदतांवर ॥
नारद उवाच ।जातकर्म्मादिभिर्यस्तु तंस्कारैः संस्कृतःशुचिः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः षट्सु कर्म्मस्ववस्थितः ॥
शौचाचारपरो नित्यं विघसाशी गुरुप्रियः ।नित्यव्रती सत्यरतः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥
सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा ।तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥
क्षत्त्रजं सेवते कर्म्म वेदाध्ययनसंयुतः ।दानादानवहिर्यस्तु स वै क्षत्त्रिय उच्यते ॥
विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरुचिः शुचिः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥
सर्व्वभक्ष्मरतिर्नित्यं सर्व्वकर्म्मकरोऽशुचिः ।त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥
शूद्रे चैव भवेल्लक्षं द्विजे चैव न विद्यते ।न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणःमान्धातोवाच ।के धर्म्माः सर्व्ववर्णानां चातुर्व्वर्णस्य के पृथक् ।चातुर्व्वर्ण्याश्रमाणाञ्च राजधर्म्माश्च के मताः ॥
नारद उवाच ।अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा ।प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥
आर्ज्जवं भृत्यभरणं न वै ते सार्व्ववर्णिकाः ।ब्राह्मणस्य तु यो धर्म्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ॥
दममेव महाराज धर्म्ममाहुः पुरातनम् ।स्वाध्यायाभ्यसनञ्चैव तत्र कर्म्म समाप्यते ॥
तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वत्तमानं स्वकर्म्मणि ।अकुर्व्वाणं विकर्म्माणि श्रान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥
कुर्व्वीतोपेत्य सन्तानमथ दद्याद्यजेत च ।संविभज्यापि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते ॥
परिनिष्ठितकार्य्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः ।कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥
 * ॥
क्षत्त्रियस्यापि यो धर्म्मस्तं ते वक्ष्यामि पार्थिव ।दद्याद्राजा न याचेत यजेत न च याजयेत् ॥
नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् ।नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्य्यात् पराक्रमम् ॥
ये तु क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च पार्थिवाः ।ये तु युद्धे विजेतारस्ते तु लोकजितो नृपाः ॥
अविक्षतशरीरो हि संगराद्यो निवर्त्तते ।क्षत्त्रियस्य तु तत् कर्म्म नोभयत्र यशःप्रदम् ॥
क्षत्त्रियाणामयं धर्म्मो निर्णीतो मुनिभिः परः ।नास्य कृत्यतमं किञ्चिद्राज्ञो दस्युविनिग्रहात् ॥
दानमध्ययनं यज्ञो राज्ञां क्षेमोऽभिधीयते ।तस्माद्राज्ञा महाराज योद्धव्यं धर्म्मशीलिना ॥
प्रजाः स्वेषु च धर्म्मेषु स्थापयेत महीपतिः ।धर्म्म्याण्येव हि कर्म्माणि कारयेत् सततंप्रजाः ॥
परमां सिद्धिमाप्नोति नृपतिः परिपालनात् ।कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान्मैत्रो राजन्य उच्यते ॥
 * ॥
वैश्यस्य च प्रवक्ष्यामि यो धर्म्मो वेदसम्मतः ॥
दानमध्ययनं शौचं यज्ञश्च धनसञ्चयः ।पालयेच्च पशून् वैश्यः पितृवद्धर्म्ममर्ज्जयन् ॥
विकर्म्म तद्भवेदन्यत् कर्म्म यत् स समाचरेत् ।रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखमवाप्नुयात् ॥
प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे प्रजाः ।ब्राह्मणेभ्यश्च राज्ञे च सर्व्वाः परिददे प्रजाः ॥
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुन भवेत् ॥
लब्धाच्च सप्तमं भागं तथा शृङ्गैकलक्षुरे ।शस्यानां सर्व्वबीजानि एषा सांवत्सरी भृतिः ॥
न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।वैश्ये रक्षति नान्येन रक्षितव्याः कथञ्चन ॥
 * ॥
शूद्रस्यापि हि यो धर्म्मस्तं ते वक्ष्यामि भूपते ।प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत् ॥
तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्य्या विधीयते ।तषां शुश्रूषणञ्चैव महत् सुखमवाप्नुयात् ॥
शूद्र एतान् परिचरेत् त्रीन् वर्णाननुपूर्व्वशः ।मञ्चयांश्च न कुर्व्वीत यातु शूद्रः कथञ्चन ॥
पापीयान् हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्य्याद्गरीयसः ।गाज्ञा वा ममनुज्ञातः कामं कुर्व्वीत धार्म्मिकः ॥
तस्य वत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।अवश्यं भरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते ॥
छत्त्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च ।यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥
अधार्य्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः ।शूद्रायैव प्रदेयानि तस्य धर्म्मधनं हि तत् ॥
यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत् ।कल्पन्तेऽस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्म्मविदो जनाः ॥
देयः पिण्डोऽनपत्याय भर्त्तव्यो वृद्धदुर्ब्बलौ ।शूद्रेण च न हातव्यो भर्त्ता कस्याञ्चिदापदि ॥
अतिरेकेन भर्त्तव्यो भर्त्ता द्रव्यपरिक्षये ।न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्त्तृहार्य्यधनो हि सः ॥
उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्तस्य च पार्थिव ।स्वाहाकारवषट्कारौ मन्त्रः शूद्रे न विद्यते ॥
तस्माच्छूद्रः पाकयज्ञैर्याजयेत नच स्वयम् ।पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् ॥
 * ॥
श्रीनारद उवाच ।इदानीमाश्रमाणाञ्च धर्म्मं वक्ष्यामि भूमिप ।ब्रह्मचर्य्याश्रमं तावत् शृणु सर्व्वाधिवासन ॥
गत्वा गुरुगृहं शिष्यो नमस्कृत्य गुरुं शुचिः ।ब्रूयादध्येतुमायातः शिष्योऽहं तव मारिष ।ततस्तस्याज्ञया नित्यमध्येतव्यं नराधिप ॥
सदा विचारः शास्त्रस्य गुरुपादाभिवादनम् ।तदाज्ञापालनञ्चापि ध्यानं दैवतभावना ॥
लाभेन येन केनापि तुष्टिः सद्भिः समागमः ।समाप्तविद्यो गुरवे दक्षिणां प्रतिपाद्य च ॥
 * ॥
गृहाश्रमं ततो गच्छेद्गुरोराज्ञामधिव्रजन् ।उद्बहेत् कुलजां कन्यां सुशीलां घर्म्मचारिणीम् ॥
अनहंवादिनीं सौम्यां सुचरित्रां प्रियंवदाम् ।गृहिणां प्रथमो धर्म्मोऽतिथिपूजैव पार्थिव ॥
अप्राप्य पूजामतिथिर्यस्य गेहान्निवर्त्तते ।स याति नरकं घोरं पुण्यं तस्मै प्रदाय च ॥
प्रथमं स्वागतं पृच्छेदासनञ्चापि संदिशेत् ।पाद्यञ्च मधुपर्कञ्च दद्यात् प्रणतिपूर्व्वकम् ॥
संवादञ्च प्रियालापं कुर्य्यात्तेन सहान्ततः ।भोजनञ्च यथाशक्ति कारयेदतिथिं नृप ॥
देवाश्च पितरश्चापि प्रीयन्तेऽतिथिपूजने ।आतिथ्यसदृशं कर्म्म गृहस्थानां न विद्यते ॥
यस्य नित्यं स्थितिर्नास्ति सोऽतिथिःपरिकीर्त्तितः ।सर्व्वाश्रमाणामधिको गृहाश्रम उदाहृतः ॥
यस्मात्तस्मिन् समायान्ति भिक्षार्थमाश्रमास्त्रयः ।पितृदेवार्च्चनं कार्य्यं गृहिणा सुखमिच्छता ॥
 * ॥
वानप्रस्थाश्रमं वक्ष्ये तृतीयं जगतीपते ।वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥
तदारण्यकशास्त्राणि यमधीत्य स धर्म्मवित् ।ऊर्द्ध्वरेताः प्रव्रजित्वा गच्छत्यक्षरसात्सताम् ॥
सुते भार्य्यां परिन्यस्य वनं गच्छेत् सहैव वा ।शान्तः शुद्धान्तरात्मा च सर्व्वभूतहिते रतः ॥
चरितब्रह्मचर्य्यस्य ब्राह्मणस्य विशाम्पते ।कर्त्तव्याणीह राजेन्द्र कथ्यन्ते मुनिपुङ्गवैः ॥
भैक्ष्यचर्य्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः ।यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ॥
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ।निराशीः स्यात् न्नर्व्वसमो निर्योगो निर्व्विकार-वान् ॥
विवेकी धनपूत्त्रादौ वितृष्णः करुणः सदा ।संसारं स्वप्नवद्बीक्ष्य क्षान्तः सन्तुष्टमानसः ॥
पत्रमूलफलाहारी जलाशी वायुभोजनः ।निराहारोऽथवा शुद्धोऽहर्निशं तप आचरेत् ।एवं कुर्व्वन् महाभाग ब्राह्मणः सिद्धिमाप्नुयात् ॥
चतुर्थमाश्रमं वक्ष्ये मुक्तिसोपानमेव हि ।गुरोः पुरोधमासास्य भिक्षुः सन्न्यासधर्म्मवित् ॥
विचरेत् सकलां पृथ्वीं लब्धाशी शान्त उत्सुकः ।योगाभ्यासरतो नित्यं धर्म्मसञ्चयतत्परः ।धर्म्माधर्म्मविहीनो वा भिक्षुकः सिद्धिमा-प्नुयात् ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे २५ । २६ । २७ अध्यायाः ॥
 * ॥
अन्यत् नारसिंहपुराणे ५९ अध्याये मार्कण्डेय-पुराणे मदालसोपाख्याने कूर्म्मपूराणे २ । ३अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
 * ॥
 गजचित्रकम्बलः ।हातीर झुल् इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।प्रवेणी २ आस्तरणम् ३ परिस्तोमः ४ कुथः ५कुथा ६ । इत्यमरः ॥
 प्रवेणिः ७ परिष्टोमः ८कुथम् ९ । इति भरतः ॥
 शुक्लादिः । रङ्इति ख्यातः । स च बहुविधो यथा । श्वेतः १पाण्डुः २ धूसरः ३ कृष्णः ४ पीतः ५ हरितः ६रक्तः ७ शोणः ८ अरुणः ९ पाटलः १०श्यावः ११ धूम्रः १२ पिङ्गलः १३ कर्व्वुरः १४ ।इति चामरः ॥
 गर्भस्थबालकस्य षष्ठे मासिवर्णो भवति । इति सुखबोधः ॥
 यशः । गुणः ।स्तुतिः । इति मेदिनी । णे,  २६ ॥
 स्वर्णम् ।व्रतम् । रूपम् । अक्षरम् । भेदः । गीतक्रमः ।चित्रम् । तालविशेषः । अङ्गरागः । इतिहेमचन्द्रः ॥

 वर्णः,  पुं,
   क्ली,
   (वर्ण्यते भिद्यते इति । वर्ण +घञ् ।) भेदः । (वर्ण्यते दीप्यतेऽनेनेति ।)वर्ण + घञ् ।) रूपम् । (वर्णयति । वर्ण +अच् ।) अक्षरम् । (वर्ण्यते रज्यते इति । वर्ण+ घञ् ।) विलेपनम् । इति मेदिनी । णे,  २६ ॥
 * ॥
वर्णश्च द्विविधः । ध्वन्यात्मकः अक्षरात्मकश्च ।अस्योत्पत्तिप्रकारो यथा,  --“अव्नैषद्यान्मुखश्रोत्रमार्गस्याविषदाक्षरम् ।अप्यव्यक्तं प्रलपति यदा सा कुण्डली तदा ।मूलाधारे विष्वणति सुषुम्नां वेष्टते मुहुः ॥
”इति प्रपञ्चसारः ॥
अस्यार्थः । मुखश्रोत्रमार्गस्यावैषद्यात् अनैर्म्म-ल्याद्धेतोर्यदा सा कुण्डली अविषदाक्षरं अवि-ष्पष्टमक्षरं यत्राव्यक्ते ध्वनौ तं प्रलपति अर्थात्कलभाषणादिकं करोति तदा मूलाधारे विष्व-णति शब्दायते सुषुम्नाञ्च मुहुर्व्वेष्टते । इतितट्टीका ॥
 * ॥
 अस्य कुण्डलीस्वरूपत्वं यथा,  --“कुण्डलीभूतसर्पाणामङ्गश्रियमुपेयुषी ।त्रिधामजननी देवी शब्दब्रह्मस्वरूपिणी ॥
द्विचत्वारिंशद्वर्णात्मा पञ्चाशद्वर्णरूपिणी ।गुणिता सर्व्वगात्रेण कुण्डली परदेवता ॥
विश्वात्मनापबुद्धा सा सूते मन्त्रमयं जगत् ।एकधा गुणिता शक्तिः सर्व्वविश्वप्रवर्त्तिनी ॥
त्रिपुष्करं स्वरान् देवी ब्रह्मादीनां त्रयं त्रयम् ॥
”इति सारदातिलकः ॥
अस्यार्थः । त्रिधामेति चन्द्रसूर्य्याग्निरूपा । द्बि-चत्वारिंशदिति भूतलिपिमन्त्रमयी । पञ्चाश-दिति मातृकामयीत्यर्थः । सर्व्वगात्रेण सर्व्ववर्णेनगुणिता परस्परमिलिता सती मन्त्रमयं जगत्सूते प्रकाशयति इत्यर्थः । मूलाधारे सर्पवत्कुण्डलीभूता नाडी वर्त्तते तन्मध्यस्थायित्वादियंकुण्डली । सर्व्वविश्वेत्युभयोपादानात् शब्दार्थ-रूपोभयप्रतिपादिकेति सूचितम् । त्रिपुष्कर-मिति ज्येष्ठमध्यमकनिष्ठत्वेन तीर्थत्रयम् । स्वरा-निति उदात्तानुदात्तसमाहारान् । इतितट्टीका ॥
 * ॥
 अपि च ।“द्बिचत्वारिंशता मूले गुणिता विश्वनायिका ।सा प्रसूते कुण्डलिनी शब्दब्रह्ममयी तिभुः ॥
शक्तिं ततो ध्वनिस्तस्मान्नादस्तस्मान्निवोधिका ।ततोऽर्द्धेन्दुस्ततो विन्दुस्तस्मादासीत् परा ततः ॥
”इति सारदायामाचार्य्याः ॥
मूले मूलाधारे द्विचत्वारिंशता गुणिता विश्व-नायिका कुण्डलिनी अनेन क्रमेण अकारादि-सकारान्तां द्विचत्वारिंशदात्मिकां भूतलिपि-मन्त्रात्मिकां वर्णमालिकां सूते इत्यन्वयः । क्रम-माह शक्तिमिति सा कुण्डलिनी शक्तिं सूतेततः शक्तेर्ध्वनिरासीदिति योजना । ततोध्वनेरित्यादि ज्ञेयम् । अयञ्च क्रमः सर्व्वाक्षरो-त्पत्तौ ज्ञेयः । तत्र सत्त्वप्रविष्टा चिच्छक्तिशब्द-वाच्या । पुनराकाशस्था सैव सत्त्वप्रविष्टा रजो-ऽनुविद्धा सती ध्वनिशब्दवाच्या । अक्षरावस्थासैव तमोऽनुविद्धा नादशब्दवाच्या । अव्यक्तावस्थासैव तमःप्राचुर्य्यान्निबोधिकाशब्दवाच्या । सैवतदुभयप्राचुर्य्यादर्द्धेन्दुशब्दवाच्या । उक्तञ्च पदा-र्थादर्शे ।“इच्छाशक्तिबलोद्घुष्टो ज्ञानशक्तिप्रदीपकः ।पुंरूपिणी च सा शक्तिः क्रियाख्या सृजतिप्रभुः ॥
”असावेव बिन्दुः स्थानान्तरगतः पराद्याख्योभवति ।पश्यन्ती मध्यमा वाची वैखरी शब्दजन्मभूः ।तत्र परा मूले पश्यन्ती स्वाधिष्ठाने मध्यमाहृदये वैखरी मुखे । तदुक्तं पदार्थादर्शे ।“सूक्ष्मा कुण्डलिनी मध्ये ज्योतिर्मात्रास्वरूपिणी ।अश्रोत्रविषया तस्मादुद्गच्छत्यूर्द्धगामिनी ॥
स्वयं प्रकाशा पश्यन्ती सुषुम्नामाश्रिता भवेत् ।सैव हृत्पङ्कजं प्राप्य मध्यमा नाद्ररूपिणी ॥
ततः संजल्पमात्रा स्यादविभक्तोर्द्धगामिनी ।सैवोरःकण्ठतालुस्था शिरोघ्राणरद्रस्थिता ॥
जिह्वामूलौष्ठनिर्धू तसर्व्ववर्णपरिग्रहा ।शब्दप्रपञ्चजननी श्रोत्रग्राह्या तु वैखरी ॥
इच्छाज्ञानक्रियात्सासौ तेजोरूपा गुणात्मिका ।क्रमेणानेन सृजति कुण्डली वर्णमालिकाम् ॥
अकारादिसकारान्तां द्बिचत्वारिंशदात्मिकाम् ।पञ्चाशद्बारगुणिता पञ्चाशद्बर्णमालिकाम् ॥
सूते तद्वर्णतो भिन्नाः कला रुद्रादिकान्क्रमात् ॥
”इति तट्टीका ॥
“अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालुका ॥
”इति शिक्षासूत्रम् ॥
 * ॥
किञ्च ।“यथा भवन्ति देहान्तरमी पञ्चाशदक्षराः ।भेदा येन प्रकारेण तथा वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥
समीरिताः समीरेण सुषुम्नारन्ध्रनिर्गताः ।व्यक्तिं प्रयान्ति वदने कण्ठादिस्थानघट्टितः ॥
उच्चैरुन्मार्गणो वायुरुदात्तं कुरुते स्वरम् ।नीचैर्गतोऽनुदात्तञ्च स्वरितं तिर्य्यगागतः ॥
अर्द्धैकद्वित्रिसंख्याभिर्मात्राभिर्लिपयः क्रमात् ।सव्यञ्जनह्रस्वदीर्घप्लुतसंज्ञा भवन्ति ताः ॥
अकारेकारयोर्योगादेकारो वर्ण इष्यते ।तस्यैवैकारयोगेन स्यादैकाराक्षरं तथा ॥
उकारयोगात्तस्यैव स्यादोकाराह्वयः स्वरः ।तस्यैवैकारयोगेन स्यादौकाराह्वयः स्वरः ॥
सन्ध्यक्षराः स्युश्चत्वारो मन्त्राः सर्व्वार्थसाधकाः ।ऌवर्णर्वर्णयोर्व्यक्तिर्न वै सम्वक् प्रदर्श्यते ॥
बिन्दुसर्गात्मनोर्व्यक्तिमनसोरजपा वदेत् ।कण्ठात्तु निःसरन् सर्गः प्रायोऽचात्मकतः-परः ॥
नश्वरः सर्ग एव स्यात् सोच्छ्वासः प्राणकस्तु हः ।स सर्गः श्लेषितः कण्टे वायुना कादिमीरयेत् ॥
वर्गस्पर्शनमात्रेण कं स्वरस्पर्शनात्तु खम् ।स्तोकगम्भीरसं स्पर्शात् गघौ ङञ्च वहिर्गतम् ॥
विसर्गस्तालुगः सोष्मा शं चवर्गञ्च यं तथा ।ऋटुरेफसकारञ्च मूर्द्धगो दन्तगस्तथा ॥
ऌतवर्गलसानोष्ठ्यानुपूपध्मानसंज्ञकान् ।दन्तौष्ठाभ्यां वञ्च तत्तत्स्थानगोऽर्णान् समी-रयेत् ॥
”इति प्रपञ्चसारे ३ पटलः ॥
सर्गो विसर्ग एव नश्वरो विकृतः सोच्छ्वासःसकाररूपः उच्छ्वासोऽन्तःप्रवेशशाली वायुःस्यादित्यन्वयः । एवं प्राणको वहिर्निर्गमन-शाली वायुर्हः स्यात् स एव उच्छ्वासः सोच्छ्वासः ।प्राणश्चासौ को वायुश्चेति प्राणकः । इतितट्टीका ॥
 * ॥
 अवर्णकवर्गहविसर्ज्जनीयाःकण्ठ्याः । १ । इवर्णचवर्गयशास्तालव्याः । २ ।ऋवर्णटवर्गरषा मूर्द्धन्याः । ३ । ऌवर्णतवर्ग-लसा दन्त्याः । ४ । उवर्णपवर्गोपध्मानीयाओष्ठ्याः । ५ । वो दन्त्यौष्ठ्यः । ६ । ए ऐ कण्ठ्य-तालव्यौ । ७ । ओ औ कण्ठ्यौष्ठ्यौ । ८ । इतिशिक्षासूत्रम् ॥
 * ॥
 अपि च ।“यद्गुह्यं सर्व्वतन्त्रेषु वर्णोच्चारविधिं शिवे ! ।तव स्नेहान्महेशानि ! तदद्य कथयामि ते ॥
पञ्चाशन्मातृकावर्णोच्चारणं गुरुतोऽभ्यसेत् ।अ कु चु टु तु पु यु शु अष्टौ वर्गाः प्रकीर्त्तिताः ॥
अ कु हाः कण्ठतो ज्ञेया १ स्तालुतश्चुयशाःस्मृताः । २ ।ऋ टु रषास्तु मूद्धन्याः ३ दन्त्या ऌ तु ल सामताः ॥
 ४ ॥
उपवश्चोष्ठसंभूताः ५ स्थानानि कथितानि ते ।विशेषं कथयाम्यद्य प्रोच्चार्य्यः कण्ठतः स्वराः ॥
ऋद्बयं जिह्वया मूर्द्ध्ना ऌद्वयं जिह्वदन्तजम् ।मुखस्थानाद्धलो वाच्याः क्षकारः कण्टघातजः ॥
व्यञ्जनद्वयसंयोगे भवेत् पूर्व्वस्वरो गुरुः ।पदान्तादिमवर्णस्य संयोगेषु श्रुतिर्द्वयोः ॥
अपदान्तादिसंयोगे य्वोरन्यत्र तथेष्यते ।य्वोः श्रुतिस्तु तिरोभूय स्वरवत् श्रुतितां व्रजेत् ॥
श्रिया बीजे शकारस्य छश्रुतिः परमेश्वरि ! ।छश्रुतिश्च रादिभृगौ तथादिस्थे तु चश्रुतिः ॥
सहस्र इत्यादौ नमस्तस्यै आस्था इत्यादौ च ।रेफादिके तदन्ते वा हकारे समवाच्यता ॥
वर्हः ह्रद इत्यादौ ।किन्तु वैजात्यमाश्रित्य स्फुटं नात्रास्य वाच्यता ॥
चु तूर्य्यध्वनिमाप्नोति यादिस्थे परमेश्वरि ! ।वाह्य इत्यादौ ।पु चतुर्थव्वनिं याति वादिस्थे तु विशेषतः ॥
आह्वानमित्यादौ ।लादिस्थेऽप्यथ नादिस्थे वैजात्यं स्वल्पवाच्यता ।प्रह्लाद अह्राय इत्यादौ ।मादिस्थे भे च मस्यापि नासिकामूलवाच्यता ॥
उ ङ ण न मा बिन्दुर्नासिकामूलजाः स्मृताः ।यकारश्चु तृतीयत्वं पदादौ सर्व्वदा व्रजेत् ॥
केयूरादावपि तथा अन्यत्र कण्ठमात्रगः ।नादिस्थशसयोश्छत्वं स्वरयोगान्तवर्गके ॥
प्रश्नः स्नान इत्यादौ ।वर्णोत्तरेषु डढयोर्व्वक्रजिह्वादिवाच्यता ।वैजात्यमपि तत्रास्ति गुरोरेव समभ्यसेत् ।आदिरेफस्तु संप्रोक्तो दृशेरन्यो व्रजेदृताम् ।एवं ज्ञात्वा महेशानि ! पठेत् स्तोत्रं जपेन्मनुम् ॥
कवचञ्च महेशानि नान्यथा फलमाप्नुयात् ॥
”इति प्रपञ्चसारे ३ पटलः ॥
 * ॥
अपि च ।“ह्रस्वः स्वरेषु पूर्व्वोक्तः परो दीर्घः क्रमादिमे ।शिवशक्तिमयास्ते स्युर्बिन्दुसर्गावसानकाः ॥
बिन्दुः पुमान् रविः प्रोक्तः सर्गः शक्तिर्निशा-करः ।स्वराणां मध्यगं यत्तु तच्चतुष्कं नपुंसकम् ॥
विना स्वरैस्तु नान्येषां जायते व्यक्तिरञ्जसा ।शिवशक्तिमयान् प्राहुस्तस्माद्वर्णान् मनीषिणः ॥
कारणात् पञ्चभूतानामुद्भूता मातृका यतः ।ततो भूतात्मका वर्णाः पञ्च पञ्च विभागतः ॥
वाय्वग्निभूजलाकाशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् ।पञ्च ह्रस्वाः पञ्च दीर्घाः विन्द्वन्ताः सन्धिसम्भवाः ।पञ्चशः कादयः ष क्ष ल स हान्ताः समी-रिताः ॥
”इति सारदा ॥
 * ॥
अक्षरसृष्टिकारणं यथा,  --“साण्मासिकेऽपि समये भ्रान्तिः संजायतेयता ।धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वे बृहस्पतिः ॥
वर्णलेखनप्रकारस्तु तत्तद्वर्णे द्रष्टव्यः ॥
 * ॥
 वर्ण-नामानि यथा,  --“तन्त्रसङ्केतबोधार्थमाहृत्य तन्त्रशास्त्रतः ।वर्णनामानि कतिचित् वक्ष्यामि विदुषां मुदे ॥
ओँकारो वर्त्तुलस्तारो वामश्च हंसकारणम् ।मन्त्राद्यः प्रणवः सत्यं बिन्दुशक्तिस्त्रिदैवतम् ॥
सर्व्वजीवोत्पादकश्च पञ्चदेवो ध्रुवस्त्रिकः ।सावित्री त्रिशिखो ब्रह्म त्रिगुणो गुणजीवकः ॥
आदिबीजं वेदसारो वेदबीजमतः परम् ।पञ्चरस्मिस्त्रिकूटे च त्रिभवे भवनाशनः ॥
गायत्त्रीबीजपञ्चांशौ मन्त्रविद्याप्रसूः प्रभुः ।अक्षरं मातृकासूश्चानादिरद्बैतमोक्षदौ ॥
 ओँ ॥
अः श्रीकण्ठः सुरेशश्च ललाटञ्चैकमात्रिकः ।पूर्णोदरी सृष्टिमेधौ सारस्वतः प्रियंवदः ॥
महाब्राह्मी वासुदेवो धनेशः केशवोऽमृतम् ।कीर्त्तिर्निवृत्तिर्वागीशो नरकारिर्हरो मरुत् ॥
ब्रह्मा वामाद्यजो ह्रस्वः करसूः प्रणवाद्यकः ।ब्रह्माणी कामरूपश्च कामेशी वाशिनी वियत् ॥
विश्वेशः श्रीविष्णुकण्ठौ प्रतिपत्तिथिरंशिनी ।अर्कमण्डलवर्णाद्यौ ब्राह्मणः कामकर्षिणी ॥
 अः ॥
आकारो विजयानन्तो दीर्घच्छायो विनायकः ।क्षीरोदधिः पयोदश्च पाशो दीर्घास्यवृत्तकौ ॥
प्रचण्ड एकजो रुद्रो नारायण इभेश्वरः ।प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विश्वान्तकगजान्तकः ॥
पितामहो द्विठान्तोऽभूः क्रिया कान्तिश्चसम्भवः ।द्वितीया मानदा काशीविघ्नराजः कुजो वियत् ।स्वरान्तकश्च हृदयमङ्गुष्ठो भगमालिनी ॥
 आः ॥
इः सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सुगुह्यकः ।सुमित्रं सुन्दरो वीरः कोटरः काटरः पयः ॥
भ्रूमध्यो माधवस्तुष्टिर्दक्षनेत्रञ्च नासिका ।शान्तः कान्तः कामिनी च कामो विघ्नविना-यकः ।नेपालो भरणी रुद्रो नित्या क्लिन्ना च पावकः ॥
॥
 इः ॥
ईस्त्रिभूर्त्तिर्महामाया लोलाक्षी वामलोचनम् ।गोविन्दः शेखरः पुष्टिः सुभद्रा रत्नसंज्ञकः ॥
विष्णुर्लक्ष्मीः प्रहासश्व वाग्विशुद्धः परापरः ।कलोत्तरीयो भेरुण्डा रतिश्च पौण्ड्रवर्द्धनः ॥
शिवोत्तमः शिवा तुष्टिश्चतुर्थी बिन्दुमालिनी ।वैष्णवी वैन्दवी जिह्वा कामकला सनादका ॥
पावकः कोटरः कीर्त्तिर्मोहिनी कालकारिका ।कुचद्वन्द्वं तर्ज्जनी व शान्तिस्त्रिपुरसुन्दरी ॥
 ईः ॥
उः शङ्करो वर्त्तुलाक्षी भूतःकल्याणवाचकः ।अमरेशो दक्षकर्णः षड्वक्त्रो मोहनः शिवः ॥
उग्रः प्रमुर्धृतिर्विष्णुर्विश्वकर्म्मा महेश्वरः ।शत्रुघ्नश्चेटिका पुष्टिः पञ्चमी वह्रिवासिनी ॥
चेटिकास्याने चेक्षिका इति वा पाठः ।कामघ्नः कामना चेशो मोहिनी विघ्नहृन्मही ।डटसूः कुटिला श्रोत्रं पारद्बीपो वृषो हरः ॥
डठसू इति कुत्रचित् पाठः । उः ॥
ऊः कण्टको रतिः शान्तिः क्रोधनो मधुसूदनः ।कामराजः कुजेशश्च महेशो वामकर्णकः ॥
कण्ठकस्थाने कण्टक इति वा पाठः ।अर्घीशो भैरवः सूक्ष्मो दीर्घघोणा सरस्वती ।विलासिनी विघ्नकर्त्ता लक्ष्मणो रूपकर्षिणी ।महाविद्येश्वरी षष्ठा षण्डो भूः कान्यकुब्जकः ॥
॥
 ऊः ॥
ऋः पूर्दीर्घमुखी रुद्रो देवमाता त्रिविक्रमः ।भावभूतिः क्रिया क्रूरा रेचिका नासिका धृतः ॥
एकपादशिरो माला मण्डला शान्तिनी जलम् ।कर्णः कमलभा मेधो निवृत्तिर्गणनायकः ।रोहिणी शिवदूती च पूर्णगिरिश्च सप्तमी ॥
मेधः स्थाने मेष इति च पाठः ॥
 ऋः ॥
ॠः क्रोधोऽतिथिशो वाणी वामनोऽगोऽथश्रीर्धृतिः ।ऊर्द्धमुखी निशानाथः पद्ममाला विनष्टधीः ॥
शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्यमाता प्रतिष्ठिता ।एकदन्ताह्वयो माता हरिता मिथुनोदया ॥
माता स्थाने माया इति वा पाठः ।कोमलः श्यामला मेधी प्रतिष्ठा पतिरष्टमी ।ब्रह्मण्यमिव कीलाले पावको गन्धकर्षिणी ॥
मिवस्थाने मवेति वा पाठः । ऋः ॥
ऌः स्थाणुः श्रीधरः शुद्धो मेधा धूम्रो वको वियत् ।देवयोनिर्दक्षगण्डो वहेशः कौन्तरुद्रकौ ।वहेशस्थाने वाहग इति वा पाठः ।विश्वेश्वरो दीर्घजिह्वा महेन्द्रो लाङ्गलिः परा ।चन्द्रिका पार्थिवो धूम्रा द्विदन्तः कामवर्द्धनः ॥
शुचिस्मिता च नवमी कान्तिराषातकेश्वरः ।चित्ताकर्षिणी काशश्च तृतीयकुलसुन्दरी ॥
चित्ताकर्षिणीस्थाने चिन्ताकर्षिणी इति वापाठः । ऌः ॥
ॡकारः कमला हर्षा हृषीकेशो मधुव्रतः ।सूक्ष्मा कान्तिर्वामगण्डो रुद्रः कामोदरी सुरा ॥
शान्तिकृत् स्वस्तिका शक्रो मायावी लोलुपोवियत् ।कुशमी सुस्थिरो माता नीलपीतो गजाननः ॥
कामिनी विश्वषा कालो नित्या शुद्धः शुचिःकृती ॥
विश्वषास्थाने विस्मया इति वा पाठः ।सूर्य्यो धैर्य्याकर्षणी च एकाकी दनुजप्रसूः ॥
 ॡः ॥
एकारो वास्तवः शक्तिर्झिण्टीशोष्ठौ भगं मरुत् ।सूक्ष्मा भूतोऽर्द्धकेशी च ज्योत्स्ना श्रद्धा प्रमर्द्दनः ॥
भूतस्थाने शृत इति वा पाठः ।भयं ज्ञानं कृषा धीरा जङ्घा सर्व्वममुद्भवः ।वह्निविष्णुर्भगवती कुण्डली मोहिनी वसः ॥
योषिदाधारशक्तिश्च त्रिकोणा ईशसं ज्ञकः ।सन्धिरेकादशी भद्रा पद्मनाभः कुलाचलः ॥
 एः ॥
ऐर्लज्जा भौतिकः कान्ता वायवी मोहिनीविभुः ।दक्षा दामोदरः प्रज्ञोऽधरो विकृतमुख्यपि ॥
क्षमात्मको जगद्योनिः परः परनिबोधकृत् ।ज्ञानामृता कपर्द्दी श्रीः पीठेशाग्निः समातृकः ॥
त्रिपुरा लोहिता राज्ञी वाग्भवो भौतिकासनः ।महेश्वरो द्वादशी च विमलश्च सरस्वती ।कामकोटो वामजानुरंशुमान् विजया जटा ॥
॥
 ऐः ॥
ओकारः सत्यपीयूषौ पश्चिमास्यः श्रुतिःस्थिरा ।सद्योजातो वासुदेवो गायत्त्री दीर्घजङ्घकः ॥
आप्यायनी चोर्द्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणी मुखी द्बिजः ।उद्देश्यदर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुधाक्षरः ॥
प्रणवांशो ब्रह्मसूत्रमजेशः सर्व्वमङ्गला ।त्रयोदशी दीर्घनासा रतिनाथो दिगम्बरा ॥
त्रैलोक्यविजया प्रक्षा प्रीतिर्बीजादिकर्षिणी ॥
॥
 ओः ॥
औकारः शक्तिको नाशस्तेजसो वामजङ्घकः ।मनुबद्धग्रहेशश्च शङ्कुकर्णः सदाशिवः ॥
अधोदन्तश्च कण्ठोष्ठौ सङ्कर्षणः सरस्वती ।आज्ञा चोर्द्ध्वमुखी शान्तो व्यापिनी प्रकृतःपयः ॥
अनन्ता ज्वालिनी व्योमा चतुर्दशी रतिप्रियः ।नेत्रमात्माकर्षिणी च ज्वालामालिनिका भृगुः ॥
व्योमास्थाने रोमा इति वा पाठः । औः ॥
अङ्कारश्चक्षुषो दन्तो वटिका समगुह्यकः ।प्रद्युम्नः श्रीमुखी प्रीतिर्बीजयोनिर्वृषध्वजः ॥
दन्तस्थाने दम्भ इति वा पाठः ।परं शशी प्रमाणीशः सोमबिन्दुः कलानिधिः ।अक्रूरश्चेतना नागपूर्णा दुःखहरः शिवः ॥
शिरः शम्भुर्नरेशश्च सुखदुःखप्रवर्त्तकः ।पूर्णिमा रेवती शुद्धः कन्या चरवियद्रविः ॥
अमृताकर्षिणी शून्यं विचित्रा व्योमरूपिणी ।केदारो रात्रिनाशश्च कुब्जिका चैव बुद्वुदः ॥
॥
 अं ॥
अः कण्ठको महासेनः कला पूर्णामृता हरिःइच्छा भद्रा गणेशश्च रतिर्व्विद्यामुखी सुखम्द्बिबिन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः ।द्बिजिह्वः कुण्डलं वक्त्रः सर्गः शक्तिर्निशाकरः ॥
सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः ॥
 अः ॥
कः क्रोधीशो महाकाली कामदेवः प्रकाशकः ।कपाली तेजसः शान्तिर्वासुदेवो जयानलः ॥
चक्री प्रजापतिः सृष्टिर्दक्षस्कन्धो विशाम्पतिः ।अनन्तः पार्थिवो बिन्दुस्तापिनी परमात्मकः ॥
दक्षस्कन्धस्थाने दक्षकक्षौ इति वा पाठः ।वर्गाद्यश्च मुखी ब्रह्मा सखाद्योऽम्भः शिवोजलम् ।माहेश्वरी तुला पुष्पा मङ्गलश्चरणं करः ॥
नित्या कामेश्वरी मुख्यः कामरूपो गजेन्द्रकः ।श्रीपुरं रमणो रङ्गः कुसुमा परमात्मकः ॥
 कः ॥
खः प्रचण्डः कामरूपी ऋद्धिर्व्वह्रिः सरस्वर्तआकाशमिन्द्रियं दुर्गा चण्डीशस्तापिनी गुरुः ॥
शिखण्डी दन्तजातीशः कफोणिर्गरुतो यदि ।शून्यं कपाली कल्याणी सूर्पकर्णोऽजरामरः ॥
शुभ्राग्नेर्या चण्डलिङ्गो जनाव्याङ्गारखड्गकौ ॥
॥
 खः ॥
गो गौरी गौरवो गङ्गा गणेशो गोकुलेश्वरः ।शार्ङ्गी पञ्चान्तको गाथा गन्धर्व्वः सर्व्वगःस्मृतिः ॥
सर्व्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा द्विजाख्यः शिवदर्शनः ।विश्वात्मा गौः पृथग्रूपा बालबद्धस्त्रिलोचनः ॥
गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा ।भोगवती च हृदयं ज्ञानं जालन्धरो लवः ॥
लवस्थाने नर इति वा पाठः । गः ॥
घः खड्गी घुर्घुरो घण्टी घण्टीशस्त्रिपुरा-न्तकः ।वायुः शिवोत्तमः सत्या किङ्किणी घोरनायकः ॥
मरीचिर्व्वरुणो मेधा कालरूपी च दाम्भिकः ।लम्बोदरा ज्वालमूलं नन्देशो हननं ध्वनिः ।त्रैलोक्यविद्या संहर्त्ता कामाख्यमनघामयः ॥
 धः ॥
ङः शङ्खी भैरवश्चण्डो विन्दूत्तंसः शिशुप्रियः ।एकरुद्रो दक्षनखः खर्परो विषयस्पृहा ॥
कान्तिः श्वेताह्वयो धीरो द्बिजात्मा ज्बालिनीवियत् ।मन्त्रशक्तिश्च मदनो विघ्नेशी चात्मनायकः ॥
एकनेत्रो महानन्दो दुर्द्धरश्चन्द्रमा यतिः ।शिवयोषा नीलकण्ठः कामेशी च मयांशुकौ ॥
॥
 ङः ॥
चः पुष्करो हली वाणी चात्मशक्तिः सुदर्शनः ।चर्म्ममुण्डधरो भूत्वा महिषाचारसम्बिनी ॥
भूत्वास्थाने भौम इति च पाठः ।एकरूपो रुचिः कूर्म्मश्चामुण्डा दीर्घवालुकः ।वामबाहुर्मलमाया चतुर्मूर्त्तिस्वरूपिणी ॥
दयितश्च द्विनेत्रश्च लक्ष्मीस्त्रितयलोचनः ।चन्दनं चन्द्रमा दवश्चे तनो वृश्चिको बुधः ॥
देवी केटमुखेच्छात्मा कौमारपूर्व्वफल्गुनी ।अनङ्गमेखला वायुर्मेदिनी च मूलावती ॥
 चः ॥
छश्छन्दनं सुषुम्ना च प पुः पशुपतिर्मृतिः ।निर्म्मलं तरलं वह्निर्भूतमात्रा विलासिनी ॥
एकनेत्रश्च वृषली द्बिशिरा वामकुर्परः ।गोकर्णा लाङ्गली वामकाममत्ता सदाशिवः ॥
माता निशाचरः पायुर्व्विक्षतः स्थितिशब्दकः ॥
॥
 छः ॥
जः शवो वानरः शूली भोगदा विजया स्थिरा ।ललदेवो जयो जेता धातकी सुमुखी विभुः ॥
लम्बोदरी स्मृतिः शाखा सुप्रभा कर्त्तृका धरा ।दीर्घबाहू रुचिर्हंसो नन्दी तेजाः सुराधिपः ॥
जवनो वेगितो वामो मानवाक्षः सदात्मकः ।हृन्मारुतेश्वरो वेगी चामोदा मदविह्वलः ॥
 जः ॥
झो झङ्कारी गुहो झष्झावायुः सत्यः षडुन्नतः ।अजेशो द्राविणी नादः पाशी जिह्वा जलंस्थितिः ॥
विराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्कशो नादजः कुजः ।दीर्घबाहुबलो रूपमाकन्दितः सुचञ्चलः ॥
दुर्मुखो नष्ट आत्मा वान् विकटा कुचमण्डलः ।कलहंसप्रिया वामा अङ्गुलीमध्यपर्व्वकः ।दक्षहासाट्टहासश्च पाथात्मा व्यञ्जनः स्वरः ॥
॥
 झः ॥
ञकारो वोधनी विश्वा कण्डली मखदो वियत् ।कौमारी नागविज्ञानी सव्याङ्गुलनखरो वकः ॥
कण्डलीस्थाने कुण्डली मखदस्थाने सुखद इतिवा पाठः ।सर्व्वेशचूर्णिता बुद्धिः स्वर्गात्मा घर्घरध्वनिः ।धर्म्मैकपादौ सुमुखौ विरजा चन्दनेश्वरी ॥
बुद्धिस्थाने सिद्धिः स्वर्गस्थाने सर्ग इति वापाठः ।गायनः पुष्पधन्वा च रागात्मा च वरा-क्षिणी ॥
 ञः ॥
टष्टङ्कारः कपाली च सोमवाः खेचरी ध्वनिः ।मुकुन्दो विनदा पृथ्वी वैष्णवी वारुणी नवः ॥
सोमवा स्थाने सोमेश इति क्वचित् पाठः ।दक्षाङ्गकार्द्धचन्द्रश्च जरा भूतिः पुनर्भवः ।बृहस्पतिर्धनुश्चित्रा प्रमोदा विमला कटिः ।राजा गिरिर्म्महाधनुर्घ्नानात्मा सुमुखोमरुत् ॥
 टः ॥
ठः शून्यो मञ्जरी बीजः पाणिनी लाङ्गलीक्षया ।वनजो नन्दनो जिह्वा सुनञ्जघूर्णकः सुधा ॥
वर्त्तुलः कुण्डलो वह्रिरमृतं चन्द्रमण्डलः ।दक्षजानूरुभावश्च देवभक्ष्यो बृहद्धनिः ॥
एकपादो विभूतिश्च ललाटं सर्व्वमित्रकः ।वृषघ्नो नलिनी विष्णुर्म्महेशो ग्रामणीःशशी ॥
 ठः ॥
डः स्मृतिर्द्दारुको नन्दिरूपिणी योगिनीप्रियः ।कामारी शङ्करस्त्राशस्त्रिवक्रो नदको ध्वनिः ॥
दुरूहो जटिली भीमा द्विजिह्वः पृथिवी सती ।कोरगिरिः क्षमा कान्तिर्नाभिः स्वाती चलोचनम् ॥
जटिलीस्थाने जटिल इति कान्तिस्थाने शान्ति-रिति वा पाठः ॥
 डः ॥
ढो ढक्का निर्णयः पूर्व्वो यज्ञेशादनदेश्वरः ।अर्द्धनारीश्वरस्तोयमीश्वरी त्रिशिखी नवः ॥
यज्ञेशादनदेश्वर इत्यत्र यज्ञेशो धनदेश्वरइत्यपि पाठः ।दक्षपादाङ्गुलेर्मूलं सिद्धिदण्डो विनायकः ।प्रहासा त्रिवेरा ऋद्धिनिर्गुणो निधनो ध्वनिः ॥
प्रहासा स्थाने प्रहास इति वा पाठः ।विघ्नेशः पालिनी त्वक्कधारिणी क्रोडपुच्छकः ।एलापुरं त्वगात्मा च विशाखा श्रीर्म्मनो रतिः ॥
तक्कस्थाने त्वक्च इति वा पाठः ॥
 ढः ॥
णो निर्गुणं रतिर्ज्ञानं जम्भनः पक्षिवाहनः ।जया शम्भो नरकजित् निष्कला योगिनीप्रियः ॥
द्विमुखं कोटवी श्रोत्रं समृद्धिर्बोधनो मता ।त्रिनेत्रो मानुषी व्योमदक्षपादाङ्गुलेर्मुखम् ॥
माधवः शङ्खिनी वीरो नारायणश्च निर्णयः ॥
मुखस्थाने नखं इति वा पाठः ॥
 णः ॥
तः पूतना हरिः शुद्धिः शक्ती शक्तिर्जटी ध्वजा ।वामस्फिक्वामकट्यौ च कामिनी मध्य-कर्णकः ॥
हरिस्थाने हविः इति वा पाठः ।आषाढी तण्डतुस्नश्च कामिका पृष्ठपुच्छकः ।रत्नकश्च श्याममुखी वाराही मकरोऽरुणा ॥
आषाढीतण्डतुस्नश्चस्थाने आषान्तढान्तक्षुद्रश्चइति रत्नकश्चस्थाने रत्नकण्ठ इति वा पाठः ।सुगतोऽर्द्धमुखा बुद्धजानुश्च क्रोडपुच्छकः ।गन्धो विश्वामरुच्छत्रश्चानुराधा च सौरकः ॥
बुद्धस्थाने वृद्ध इति सौरकस्थाने सैविक इति वापाठः ।जयन्ति पुलको भ्रान्तिरनङ्गमदनातुरा ॥
 तः ॥
थः स्थिरामी महाग्रन्थिर्ग्रन्थिग्राहो भयानकः ।शिली शिरसिजो दण्डी भद्रकाली शिलोच्चयः ॥
कृष्णो बुद्धिर्व्विकर्म्मा च दक्षनाशाधिपोऽमरः ।वरदा भोगदा केशो वामजानू रसोऽनलः ॥
कृष्णो बुद्धिर्विकर्म्मा स्थाने कृप्तो वह्रिर्व्विकर्णाइति वा पाठः ।लोलौजज्जयिनी गुह्यः शरच्चन्द्रो विदारकः ॥
लोलौ इत्यादिस्थाने लोलोज्जयिनीपूर्गुह्यशर-च्चन्द्रदिवाकरौ इति वा पाठः । थः ॥
दोऽद्रीशो धातकिर्धाता दाता दलं कलत्रकम् ।दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिराहवनी धरा ॥
दाता दलं स्थाने दानादनु इति वा पाठः ।सुषुम्ना योगिनी सद्यः कुण्डलो वामगुल्फकः ।कात्यायनी शिवा दुर्गा लङ्घना नात्रिकण्डकी ॥
लङ्घनास्थाने सङ्घना कण्डकीस्थाने कण्टकीइति वा पाठः ।स्वस्तिकः कुटिला रूपः कृष्णश्चोमाजितेन्द्रियः ।धर्म्महृद्वामदेवश्च भ्रमा बहुसुचञ्चला ॥
धर्म्महृत्स्थाने घर्म्मकृत् बहुस्थाने वह इति वापाठः ।हरिद्रा पुरमत्रौ च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः ॥
 दः ॥
धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः शाश्वतो योगिनी-प्रियः ।मीनेशः शङ्खिनी तोयं नागेशो विश्वपावनी ॥
धनार्थस्थाने धनाख्य इति वा पाठः ।धिषणा धरणा चिन्ता नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः ।पीतवासा त्रिवर्णा च धाता धर्म्मप्लवङ्गमः ॥
धरणाचिन्तास्थाने धरणी चित्रा इति वापाठः ।सन्दर्शो मोहनो लज्जा वज्रतुण्डा धरं धरा ।वामपादाङ्गुलेर्मूलं ज्येष्ठा सुरपुरं भवः ।स्पर्शात्मा दीर्घजङ्घा च धनेशो धनसञ्चयः ॥
 धः ॥
नो गर्ज्जिनी क्षमा सौरिर्व्वारुणी विश्वपावनी ।मेषश्च सविता नेत्रं दन्तुरो नारदोऽञ्जनः ॥
वारुणीस्थाने वरुणा इति वा पाठः ।ऊर्द्ध्वचामी द्विरण्डश्च वामपादाङ्गुलेर्मुखम् ।वैनतेयस्तुतिर्वर्त्म तरणिर्बालिरागमः ॥
वामनो ज्वालिनी दीर्घो निरीहः सुगतिर्व्वियत् ।शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिनापुरमेचकौ ।गिरिनायकनीलौ च शिवो नादिर्म्महा-मतिः ॥
 नः ॥
पः पूरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा ।गुह्यकर्त्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुवाहिता ॥
तपनः पालनः पाता पद्मरेणुर्न्निरञ्जनः ॥
सावित्री पातिनी पानं वीरतत्त्वो धनुर्द्धरः ॥
पालनस्थाने पावन इति तत्त्वस्थाने तन्त्र इतिवा पाठः ।दक्षपार्श्वश्च सेनानी मरीचिः पवनः शनिः ।उड्डीशं जयनी कुम्भोऽलसं रेखा च मोहकः ॥
कुम्भस्याने कान्ता इति रेखास्थाने रेषा इतिवा पाठः ।मूला द्बितीयमिन्द्राणी लोकाक्षी मनआत्मनः ॥
आत्मनः स्थाने आत्मक इति वा पाठः । पः ॥
फः सखी दुर्गिणी धूम्रा वामपार्श्वो जनार्द्दनः ।जया पादः शिखा रौद्री फेत्कारः शाखिनीप्रियः ॥
उमा विहङ्गमः कालकुब्जिनीप्रियपावकौ ।प्रलयाग्निर्नीलपादोऽक्षरः पशुपतिः शशी ॥
फुत्कारो यामिनी व्यक्ता पावनो मोहवर्द्धनः ।निष्फलवागहङ्कारः प्रयागो ग्रामणीः फलम् ॥
व्यक्तास्थाते झञ्झा इति प्रयागस्थाने प्रयाणइति वा पाठः । फः ॥
बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः ।प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥
पृष्ठवंशो भया मातुः शिखिवाहो युगन्धरः ।सुखबिन्दुर्ब्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः ॥
सुखबिन्दुस्थाने मुखबिन्दुरिति वा पाठः ।क्लेदिनी तापिता भूमिः सुपनिन्द्रवलिप्रियः ।सुरभिर्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥
सुपनिन्द्रस्थाने सुगन्धिश्चेति वा पाठः ।षष्ठी पुरञ्च पेटा च मोदको गगनं प्रति ।पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥
 बः ॥
भः क्लिन्ना भ्रमरो भीमो विश्वमूर्त्तिर्निशातवम् ।द्विरण्डो भूषणो मूलं यज्ञसूत्रस्य वाचकः ॥
निशातवस्थाने निशाभयं इति वा पाठः ।नक्षत्रं भ्रमणा दीप्तिर्वयो भूमिः पयो नभः ।नाभिभद्रं भहाबाहुर्विश्वमूर्त्तिर्विताण्डकः ॥
वयःस्थाने भय इति विताण्डकस्थाने विमूर्त्तकइति वा पाठः ।प्राणात्मा तापिनी वज्रा विश्वरूपी च चन्द्रिका ।भीमसेनः सुधामेनः सुखो मायापुरं हरः ॥
वज्रस्थाने रुद्रा इति सुखस्थाने मुख इति वापाठः । भः ॥
मः काली क्लेशितः कालो महाकालो महा-न्तकः ।वैकुण्ठो वसुधा चन्द्री रविः पुरुषराजकः ॥
वसुधास्याने वस्तुदा इति वा पाठः ।कालभद्रो जया मेधा विश्वदा दीप्तसंज्ञकः ।जठरञ्च भ्रमानानं लक्ष्मीमातोग्रबन्धनौ ॥
दीप्तस्थाने दीप्र इति वा पाठः ।विषिं शिवो महावीरः शशिप्रभां जनेश्वरः ।प्रमत्तः प्रियसू रुद्रः सर्व्वाङ्गो वह्निमण्डलम् ॥
भातङ्गमालिनो बिन्दुः श्रवणाभरथो वियत् ॥
रथस्थाने मख इति वा पाठः । मः ॥
यो वाणी वसुधा वायुर्विकृतिः पुरुषोत्तमः ।युगान्तः श्वसनः शीघ्रो धूमार्च्चिः प्राणिसेवकः ॥
युगान्तस्थाने युगाभ इति वा पाठः ।शङ्खा भ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करी ।सङ्कर्षणः क्षपा वालो हृदयं कपिला प्रभा ॥
आग्नेयो व्यापकास्त्यागो होमो यानं प्रमासुखम् ।चण्डः सर्व्वेश्वरी घूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी ॥
प्रमास्थाने प्रभा इति वा पाठः ।त्वगात्मा मलयो माता हंसिनी भृङ्गिनायकः ।तेनमः शोषको मीनो धनिष्ठानङ्गवेदिनी ॥
त्वगात्मास्थाने विगात्मा इति तेनमस्थाने येमनइति वा पाठः ।मेष्ठः सोमः पक्तिनामा पापहा प्राणसंज्ञकः ॥
मेष्ठस्थाने सेष्ट इति वा पाठः । यः ।रो रक्तः क्रोधिनी रेफः पावकस्त्वोजसो मतः ।प्रकाशा दर्शेनो दीपो रतकृष्णा परं बली ॥
स्त्वोजसस्थाने न्तेजन इति रतकृष्णास्थाने रक्त-कृष्ण इति वा पाठः ।भुजङ्गेशो मतिः सूर्य्यो धातू रक्तः प्रकाशकः ।व्यापको रेवती दासं कुक्ष्यंशो वह्निमण्डलम् ॥
दासस्थाने दानमिति कुक्ष्यंशस्थाने दक्षांशइति वा पाठः ।उग्ररेखा स्थूलदण्डो वेदकण्ठपला पुरा ।प्रकृतिः सुगलो ब्रह्मशन्दश्च गायको धनम् ॥
वेदकण्ठपलास्थाने वेदकश्चपला इति वा पाठः ।श्रीकण्ठ उष्मा हृदयं मुण्डी त्रिपुरसुन्दरी ।सविन्दुर्योनिजो ज्वाला श्रीशैलो विश्वतोमुखी ॥
श्रीशैलस्थाने श्रीशोण इति वा पाठः । रः ।लश्चन्द्रः पूतना पृथ्वी माधवः शक्रवाचकः ।वलानुजः पिणाकीशो व्यापको मांससंज्ञकः ॥
माधवस्थाने माधवी इति वा पाठः ।खड्गी नादोमृतं देवी लवणं वारुणी पतिः ।शिखा वाणी क्रिया माता भामिनी कामिनीप्रिया ॥
मृतस्थाने मृडमिति लवणस्थाने मरणमिति वापाठः ।ज्वालिनी वेगिनी नादः प्रद्युम्नः शोषणो हरिः ।विश्मात्ममन्त्रौ बली चेतो मेरुर्गिरिः कला रसः ॥
मन्त्रस्थाने मन्द्र इति कलास्थाने कणा इति वापाठः । लः ।वो वालो वारुणी सूक्ष्मा वरुणो मेदसंज्ञकः ।खड्गीशो ज्वालिनी वङ्कः कलसध्वनिवाचकः ॥
वङ्कस्थाने रङ्क इति कलसध्वनिस्थाने कलसंरविइति वा पाठः ।उत्कारीशस्तु ना वीतो वज्रा स्फिक् सागरःशुचिः ।त्रिधातुः शङ्करः श्रेष्ठो विशेषो यमसादनम् ॥
 वः ॥
शः सव्यश्च कामरूपी कामरूपो महामतिः ।सौख्यनामा कुमारोऽस्थि श्रीकण्ठो वृषकेतनः ॥
वृषघ्नः शयनं शान्ता सुभगा विस्फुलिङ्गिनी ।मृत्युर्देवो महालक्ष्मीर्महेन्द्रः कुलकौलिनी ॥
बाहुर्हंसो वियद्बक्त्रं हृदनङ्गाङ्कुशः खलः ।वामोरुः पुण्डरीकात्मा कान्तिः कल्याणवाचकः ।हंसश्चाने हिंसा इति वा पाठः । शः ॥
षः श्वेतो वासुदेवश्च पीता प्रज्ञा विनायकः ।परमेष्ठी वामबाहुः श्रेष्ठो गर्भविमोचनः ॥
पीतास्थाने प्रीता इति प्रज्ञास्थाने श्रद्धा इतिवा पाठः ।लम्बोदरो यमौजेशः कामधुक् कामधूमकः ।सुश्रीरुष्मा वृषो लज्जा मरुद्भक्ष्यः प्रियः शिवः ।कामधूमकस्थाने कालधूमक इति वा पाठः ।सूर्य्यात्मा जठरः कोषो मत्ता वक्षोविदारिणी ।कलकण्ठो मध्यभिन्ना बुद्धात्मा मलपूः शिवः ॥
 षः ॥
सो हंसः सुयशा विष्णुर्भृग्वीशश्चन्द्रसंज्ञकः ।जगद्वीजं शक्तिनामा मोहं वेशवती भृगुः ॥
सुयशास्थाने सुजन इति मोहस्थाने सोऽहं इतिवा पाठः ।प्रकृतिरीश्वरः शुद्धो प्रभा श्वेता कुलोज्ज्वलः ।दक्षपादो मृतं ब्राह्मी परमात्मा परोऽक्षरः ॥
सुरूपा च गुणेशो गौः कलकण्ठो वृकोदरी ।प्राणाद्याश्च पुरादेवी लक्ष्मीः सोमो हिरण्यपुः ॥
दुर्गोत्तारिणी सन्मोहाज्जीवो मूर्त्तिर्मनोहरः ॥
दुर्गोत्तारिणिस्थाने दुर्गोत्तारिणी इति सन्मो-हात्स्थाने सन्मोहा इति मनोहरख्याने मनोयवइति वा पाठः । सः ।हः शिवो गगनं हंसो नागलोकोऽम्बिका-पतिः ।नकुलीशो जगत्प्राणः प्राणेशः कपिला मलः ॥
मलस्थाने मत इति वा पाठः ।परमात्मात्मजो जीवो यवाकः शान्तिदोऽङ्गनः ।मृगो भयो रुणास्थाणुः क्रुटकूपविरावणः ॥
यवाकस्थाने वराक इति अङ्गनस्थाने अङ्गुलइति क्रुटकूपविरावणस्थाने कूटकोपरिवारणइति वा पाठः ।लक्ष्मीर्मविहरः शम्भुः प्राणशङ्किर्ललाटजः ।स्वकोपवारणः शूली चैतन्यं पादपूरणः ॥
मविहरस्थाने हरिहर इति स्वकोपस्थानेसकोप इति वा पाठः ।महालक्ष्मीः परं नादो मेघनादो हरिर्म्मतः ।विन्दुर्दुर्गा प्रिया देवी मेघश्यामेश्वरः पुमान् ॥
दक्षपादः सदाशम्भुः शाखोटः सोममण्डलम् ॥
 हःळः पृथ्वी विमला मोघोऽनन्तो हव्यवहा सिता ।व्यापिनी शिवदा केतुजगत्सारतरं हठः ॥
ग्लौर्मृडानी च वेदार्थः सारो नारायणः स्वयम् ।जठरो नकुलिः पीता शिवेशोऽनङ्गमालिनी ॥
 ळः ॥
क्षः कोपस्तुम्बुकः कालो रूक्षः संवर्त्तकः परः ।नृसिंहो विद्युता माया महातेजा युगान्तकः ॥
स्तुम्बुकस्थाने स्तुघुक इति रूक्षस्थाने व्यक्ष्यमितिपरस्थाने पय इति वा पाठः ।परात्मा क्रोधसं हारौ वलान्तो मेरुवाचकः ।सर्व्वाङ्गः सागरः कामः संयोगान्त्यस्त्रिपूरकः ॥
वलान्तस्थाने नलान्त इति सर्व्वाङ्गस्थाने सर्व्वागइति वा पाठः ।क्षेत्रपालो महाक्षोभो मातृकान्तानलक्षयः ।मुखं कव्यवहानन्ता कालजिह्वा गणेश्वरः ।छायापुत्त्रश्च संघातो मलयः श्रीर्ललाटकः ॥
” क्षः ॥
इति नन्दनभट्टाचार्य्यविरचितं वर्णाभिधानंसमाप्तम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 वर्ण्ण स्तुतौ विस्तारे शुक्लादिवर्णकरणे उद्योगे दीपने चअदु० चु०
  उभ०
  सक०
  सेट । वर्णयति ते अववर्णत् त ।

 वर्ण्ण वर्णने चु०
  उभ०
  सक०
  सेट् । वर्णयति ते अववर्णत् त ।

 वर्ण न०
  वर्ण--अच् । १ कुङ्कुम न०
  २ स्वर्णे ३ व्रते ४ शुक्लादिरूपे५ अकाराद्यक्षरे ६ भेदे ७ गीतक्रमे ८ चित्रे ९ तालभेदे१० अङ्गरागे पु०
  हेमच० । ११ गजचित्रकम्बले पु०
  अमरः१२ यशसि १३ गुणे १४ स्तुतौ पु०
  मेदि० । भेद रूपे अक्षरेपु०  न०
  मेदि० । १५ ब्राह्मणादिजातौ पु०
  अमरः ।“चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टम्” गीता ।तत्र विप्रादिवर्णानां सृष्टिः तद्धर्माश्च मनुना उक्ता यथा“लोकानान्तु विवृद्ध्यर्थं सुखबाहूरूपादतः । ब्राह्मणंक्षत्त्रियं वैश्यं शूद्रञ्च निरवर्त्तयत्” । “मुस्ववाहूरूपज्जानांपृथक् कर्माण्यकल्पयत् । अध्यापनमध्ययनं यजनंयाजनस्तथा” “ब्राह्मणोऽमा मुखमासीद्बाहूराजन्यःकृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत”यजु० ३१ ११ तेषां ब्राह्मणस्य श्रैष्ठ्ये कारणं मनुनोक्तंयथा “ऊर्ध्यनाभेर्मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्त्तितः ।तस्मान्मेध्यतमं त्वस्य मुखमुक्तं स्वयम्भुवा । उत्तमा-ङ्गोद्भवात् ज्यैष्ट्याद् ब्रह्मणश्चैव धारणात् । सर्वस्यै-वास्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः” वर्णधर्माश्च जाति-धर्मशब्दे ३१०५ पृ० दृश्याः ।तत्र अक्षररूपवर्णोत्पत्तिक्रमः तत्भेदाश्च शब्दार्थरत्ने-ऽस्माभिरुक्ता यथा“अथ वर्णोत्पत्तिप्रकारस्तावदभिधीयते । चेतनेन ज्ञाता-र्थविवक्षया तद्बोधकशब्दनिष्पादनाय प्रेरितमन्तःकरणंमूलाधारस्थितमनलं चालयति तच्चालितश्चानलः तत्-स्थलस्थानिलचालनाय प्रभवति तच्चालितेन चानिलेनतत्रैव सूक्ष्मरूपेणोत्पादितः शब्दः परा वागित्यभि-चीयते । ततोनाभिदेशपर्य्यन्तं चलितेन तेन तद्देशसंयोगादुत्पादितः शब्दः पश्यन्तीति व्यवह्रियते एत-द्वयस्य सृक्ष्मसूक्ष्मतरतया ईश्वरयोगिमात्रगम्यता नास्म-दोयश्रुतिगीचरता । ततस्तेनैव हृदयदेशं परिसरताहृदयसंयोगेन निष्पादितः शब्दो मध्येत्युच्यते सा चस्वकर्णपिधानेन ध्वन्यात्मकतया सूक्ष्मरूपेण कदाचिद-स्याकभवि समधिगम्या । तती मुखपर्य्यन्तमागच्छता तेनकण्ठदेशं प्राप्य आहत्य मूर्द्धानं तत्प्रतिघातेन परा-वृत्य च मुखविवरे कण्ठादिषु तत्तदष्टस्थानेषु स्वाभिघाते-नोत्पादितः शब्दो वैस्वरीत्युच्यते । तदुक्तं शिक्षायाम्“आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया ।मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।सोदीर्णो मूर्घ्न्यमिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णान्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा मतः । स्वरतः कालतःस्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः” इति । संस्काररूपेण स्वगता-नर्थान् बुद्ध्या बुद्धिवृत्त्या समेत्य विवयीकृत्येर्थः । तथा ।“प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं हि तिष्ठति ।स्थानेषु विकृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक्प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिवन्धिनी । केवलं बुद्धुव्रपादा-ना क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमनुक्रम्य मध्यमावाक् प्रवर्त्तते । अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृत-क्रमा । स्वरूपज्योतिरेवातः परा वागनपायिनीति”भारतेऽप्युक्तम् । अत्र प्राणापानान्तरे इत्यधिकरणनिदे-शादाकाशस्थायिता नित्यमित्यभिधानात् यावत्प्रलय-पर्य्यन्तस्थायिता प्राणापानादेरपि तथैव नित्यत्वाभ्युप-गमात् । न तु क्षणिकता मध्ये उत्पत्तिविनाशकल्पनेगोरवात् शब्दार्थयोर्नित्यसम्बन्धस्वीकारादनित्येन शब्देननित्यार्थमम्बन्धस्वीकारेऽयुक्तत्वापत्तेश्च । नित्यत्वेऽपि तेषांव्यञ्जकसद्भावाभावाभ्यां प्रत्ययापत्ययावित्यन्यत्र विस्तरः ।स्थानेषु कण्ठताल्वाद्यष्टस्थानेषु वायौ मूलाधारस्थेविकृते विवक्षाप्रेरितमनोनियुक्ताम्बिसंक्षोभाच्चलितेइत्यर्थः । कृतवर्णपरिग्रहा वर्णभावापन्ना,  तच्च स्थाने-ष्विति व्यवहितेनान्वितम् । प्राणवृत्तिनिबन्धिनीत्यनेनव्राणवृत्तेर्वायोस्तत्तद्देशपर्य्यन्तगमनमभिहितं,  केबलमित्य-नेन कण्ठताल्वादिस्थानानपेक्षाभिहिता । बुद्ध्युपा-दानेत्यनेन हृदयस्थानगमनमुक्तं बुद्धेर्हृदयस्थत्वात् ।सर्वतः सहृतक्रमेत्यनेन हृदयस्थानगमनानपेक्षाभि-हिता । अविभागेत्यनेन मध्यमाया विभागरूपविशे-षस्य कर्णपिधानेनाप्यवगमात् पश्यन्त्यास्तु तद्व्युदासः ।अनपायिनी स्वस्थानादचलिता प्राणापानान्तरे मूला-धारस्थितेति यावत् । अतो यथाप्रदर्शितं परादीनांविभागं प्रतिपादयतीदं महाभारतीयमलं विस्तरेण ।”अभिघातस्थानानि चाष्टविधानि सामान्यतो वेदित-व्यानि “अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु चेति” शिक्षाकृदुक्तेः । वर्णाश्च मतभेदेन त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा शिक्षा-यामभिहिता वेदितव्याः । यथा “चतुःषष्टिस्त्रिष-ष्टिवा वर्णाः सम्भवतो मताः । स्वरा विंशतिरेकश्चस्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च + कँओपौ चापिपराश्रितौ । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो ऌकारः प्लुत एववेति” । अस्यार्थः अ इ उ ऋ इत्येषां ह्रस्वदीर्घप्लुताःकालकृता द्वादश भेदाः ऌकारस्यैकौ भेदोऽस्य दीर्घाभावात्प्लुतस्तूत्तरं प्रतिपादितः । एवां चतुर्णां ह्रस्वाभावात्दीघप्लुतभेदेनाष्टौ भेदाः इत्येकविंशतिः स्वराः । स्पर्शाःकादयो मावसानाः पञ्चविंशतिः । यादयो हान्ताअष्टौ । यमाः वर्गेष्वाद्यानां चतुर्णां पञ्चमे परे मध्येपूर्बसदृशाः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धाश्चत्वारो वर्णाः । यथापलिक्ँक्री चख्ँग्नतुः । अग्ँग्निः । पतिघ्ँध्नी-त्यादौ । अनुस्वारादयश्चत्वारः स्पष्टाः । + कँपौचापि परामितावित्युक्तिस्तु फखयोः परवोरेकविधःपफयो परयोरन्यविधः कण्ठ्योष्ठ्यत्वभेदादिति ज्ञाप-नाय । दुःस्पृष्टः ईषत्स्पृष्टः ऌकारः । “अचोऽस्पृष्टाषणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलस्तथा” इत्यनेन प्रतिपादितस्ययण्पदाभिधेययवरलो धर्मस्य ईषत्स्पृष्टत्वस्य ऌकारे कथ-नात् ऌकारस्य स्वरत्वयण्त्वोभयधर्मसमावेशात् द्विवि-धता इति त्रिषष्टिर्भेदाः । ऌकारस्य प्लुतत्वे चतुः-षष्टिर्भेदाः । एवं वर्णानां सामान्यतो भेदे वोघितेएतेषामुत्पत्तिस्थानानि बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नमेदान प्रद-र्श्यन्ते । तत्र स्थानानि “हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्त-स्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यन्तं विजानीयात् कण्ठ्य-माहुरसंयुतम् । कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठ-जावुपू । स्युर्मूर्द्धन्था ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाःस्मृताः । जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः दन्त्यौष्ट्यो वः स्मृतोबुधैः । ए ऐ तु कण्ठ्यतालव्यावोऔ कण्ठ्योष्ठजौस्मृतौ । अर्द्धमात्रा तु कण्ठ्या स्यादेकारैकारयोर्भवेत् ।ओकारौकारयोस्तद्वदिति” । “अनुस्वारयमानाञ्च नासिकास्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थान० भागिन इति शिक्षाकृदुक्तानि बेदितव्यानि । यद्यपिसर्वेषां वर्णानामुच्चारणे कण्ठव्यापार आवश्यकस्तथापिचकाराद्युच्चारणे ताल्वादिव्यापारोऽप्यपेक्षित इति तन्मा-त्रामात्रकृतत्वेन वर्णानां वैलक्षण्यम् । “जिह्वमूले तुकुः प्रोक्तः” इति पाणिनिशिक्षाभिधानात् कवर्गस्यकण्ठ्यत्वव्यवहारस्तु कण्टशब्दस्य कण्टमूलपरतयाभाक्त एव तवर्गस्य दत्तमूलीयत्वेन दन्त्यत्ववत् अन्यथाभग्नदन्तस्य तदनुच्चारापत्तेः । जिह्वामूलीयस्य आश्र-यस्थानभागित्वेन तदाश्रयस्य कोरपि जिह्वामूलस्थान-त्वौचित्यात् । दन्त्योष्ठ्योव इत्यादावुभयोरेव प्रत्येकवकारस्थानत्वं नं तु समुदितयोः तथा सति दन्तोष्ठ्यइत्येव परिशिक्ष्येत । अतस्तस्य दन्त्वौष्ठ्योमयकार्य्यनि-मित्तता एवमग्रेपि द्रष्टव्यम् । यमानां प्रातिशाख्य-प्रसिद्धानां काँदिचतुष्टयानां पूर्वोदितानां यम्संज्ञा-नोधितानाञ्च नासिकापि स्थानमधिकमुपदिश्यते । तत्राच यमेत्युपलक्षणम् । “अमोऽनुनासिका नह्रौ” इत्युक्त्य ।हकाररकारभिन्नानाममानां नासिका स्थानत्वाभिधानात्नासामनुगतः स्थानत्वेनेत्यनुनासिकशब्दव्युत्पत्त्या ना-सिकास्थानत्वप्राप्तेश्च । तत्र नह्राविति पुनः हकार-रकारयोः पर्य्युदासः । “मुखनासिकावचनोऽनुनासिकाःइति पा० सूत्रे मुखपदस्य कण्ठादितत्तत्स्थानपरतयायमानामुभयस्थानत्वम् । अयोगवाहा विसर्गा जिह्वा-मूलीयोपाध्मानीययोरपि विसर्गविशेषरूपत्वेनाश्रयस्थान-भागित्वम । आश्रयस्थानभागित्वञ्च यमाश्रित्यैतेउच्चार्य्यन्ते तत्स्यानभागित्वमतः विसर्गस्य कखयोःपरयोर्जिह्वामूलोच्चार्य्यमाणयोराश्रयत्वेन तत्स्थानभागि-त्वात् जिह्वामूलीयरूपान्वितनामता समुन्नेया । पफयोःपरयोरोष्ठोच्चार्य्यमाणयोराश्रयत्वेनोप ध्मानीयता । उश्चपश्च आध्मायेते अनेन स्थाननेति व्युत्पत्तेः उपाध्मानशब्द ओषवचनः । तत्स्थानयोग्यत्वादन्वितनामताचावधेया । अतएव “कौमुद्यां जिह्वामूलीयस्य जिह्वा-मूलमुपाध्मानीयस्योष्ठावित्युक्तम् । यद्यपि सर्वेषां वर्णा-नामाकाशस्थानत्वं करणत्वञ्च कण्ठादीनां तदुत्पत्तौयुक्तं तथापि तेषां स्थानत्वव्यवहारो वर्णाभिव्यञ्जक-ताल्वादौ वर्णजनकवायुसंयोगाधारे वर्णाधारत्वारोपेणभाक्त एव । तत्तत्स्थानेषु जिह्वाग्रादिसम्बन्धेन वर्णोत्-पत्त्या जिह्वाग्रादिस्थिते तत्सम्बन्धजनकप्रयत्नविशेषेआभ्यन्तरप्रयत्नवाच्ये स्पृष्टतादावेव करणत्वव्यवहारःसमुचित । वर्णाभिव्यक्त्यनन्तरभाविनस्त आन्तरतम्य-परीक्षोपयुक्ताः कण्ठविवरविकाशादेरास्यवहिर्देशाव-च्छिन्नकार्य्यस्य जनका बाह्या यत्ना गुणशब्देनोच्यन्तेइत्यादिकं शेखरादौ स्पष्टम् । आभ्यन्तरप्रयत्नास्तुवर्णोत्पत्तेः प्राग्भाविनो वाह्यास्तु तदुत्पत्तेः पश्चाद्भाविनइति विवेकः । तथाहि नाभिदेशात् प्तयत्नप्रेरितःप्राणवायुरूर्द्ध्वमागच्छन्नुरःप्रमृतीनि स्थानान्याहन्तिउत्पादयति च ततो वर्णान् तदभिव्यञ्जकध्वनींश्च तत्रवर्णोत्पत्तेः प्राक् जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानि तत्तद्वर्णोत्पत्तिस्थानं ताल्वादिकं यदा सम्यक् स्पृशन्ति तदास्पृष्टता प्रयत्नो यदा ईषत् स्पृशन्ति तथा ईषत्स्पृष्टतासमीपावस्थाने संवृतता दूरावस्थाने विवृतता इत्येव-माभ्यन्तरप्रयत्नभेदात् वर्णानां भेदाः । अतएव इच-वर्गयशानां तालव्यत्वाविशेषेऽपि चवर्गोच्चारणे कर्त्तव्येतालुस्थानेन सह जिह्वाग्रादीनां सम्यक् स्पर्शः,  यका-रोच्चारणे तु ईषत् स्पर्शः शकारेकारोच्चारणे दूरमनो-पावस्थानमिति । एतेषां चाभ्यन्तरत्वं ओष्ठप्रभृति-काकलीजनककाकलस्थानपर्य्यन्तरूपास्यान्तर्गततत्तत्स्थानेषुजिह्वाग्रादीनां स्पर्शादिचतुष्टयरूपाभ्यन्तरकार्य्यकारि-त्वात् वर्णोत्पत्त्यव्यवहितप्राग्भावित्वाच्च बोध्यम् ।विवारसंवारौ तु गलतिलस्य विकाशाविकाशात्मकौबाह्यौ प्रयत्नौ विवृतसंवृताभ्यां भिन्नावेव तयोः समीप-दूरावस्थानात्मकत्वादिति विवेक्तव्यम् । ते च आभ्य-न्तराः प्रयत्नाः केषां वर्णानाङ्के इत्येतत्तावदधीयते ।कादिमावसानानां स्पृष्टता अतएव तेषां सक्यक्स्पर्श-वत्त्वेन स्पर्शपदवाच्यता । यणः ईषत् स्पृष्टता । तेषाञ्चस्पृष्टविवृतयोर्मध्यस्थितत्वेन लौकिकव्यवहारेष्वपि शसा-दीनां वर्ग्याणाञ्च मध्यस्थितत्वेन चान्तःस्थवर्णत्वम् अन्तः-स्थाभिश्च संयुतमित्युक्तेरन्तःस्थाशब्दः आदन्तः । शषसहानांअचाञ्च विवृतता । शसहानाञ्च उष्मशब्दाभिधेयवायु-प्रधानत्वात् ऊष्मशब्दवाच्यता । अचाञ्च स्वयं राजमान-त्वात् उदात्तादिस्वरवत्त्वाच्च स्वराभिधेयता । “अचः स्वयंविराजन्ते” इत्युक्तेः “उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरा-स्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्चेति कालतो नियमा अचि-त्युक्तेश्च । तत्र ह्रस्वस्य संवृतता । “संवृतं त्वेकमात्रं स्यात्विवृतन्तु द्विमात्रकम्” इत्युक्तेः ह्रस्वस्यैकमात्रतया प्रयोगेसंवृतता प्रक्रियायान्तु विवृततैव । तत्र मूलं “अचो-स्पृष्टा यणस्त्वोषन् नेमस्पृष्टाः शलस्तथा । शेषाःस्पृष्टा हलः प्रोक्ता” इति शिक्षावाक्यमेव बोध्यम् ।अत्राचः स्पर्शाभावरूपविवृतत्ववन्तः यणः यवरणस्त्वीषत्स्पृष्टा इत्यर्थः नेमैत्यर्द्धवाची । शलः शषसहा नेम-स्पृष्टा अर्द्धस्पृष्टा अर्थादर्द्धविवृताः । “स्वराणामुश-णाञ्चैव विवृतं करणं स्मृतम्” इत्येकवाक्यत्वात् । एते चस्थानप्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामुपयुक्ताः बाह्यप्रयत्नास्तुआन्तरतम्यपरीक्षायासेवोपयोगिन इति “तुल्यास्यप्रयत्नंसवणमिति” पा० सूत्रभाष्यादौ स्पष्टम् । तेन तकारस्थानेविवारश्वासघोषाल्पप्राणरूपबाह्यप्रयत्नसाम्येन चकारटका-रादेशः “स्थानेऽन्तरतमः” इति पा० सूत्रभाष्ययोः स्पष्टम् ।बहुसमानघर्मत्वमेवान्तरतम्ये हेतुरिति बोध्यम् ।”“बाह्याःप्रयत्नाश्चाष्टविधाः काकलकाधःस्थलगलबिलसङ्कोच-विकाशश्वासोत्पत्तिध्वनिविशेषघोषाल्पघोषप्राणाल्पत्वमहत्त्वरूपकार्य्यकरा यथाक्रमं विवारसवारश्वासनादघोषाल्प-घोषाल्पप्राणमहाप्राणनामानो मन्तव्याः । प्रयत्नप्रेरितोवायुर्वर्णानभिव्यञ्ज्य यत्नविशेषेण गलविलविकाशादीनपिसम्पादयति अतो गलबिलविकाशादिकरत्वादास्यवहि-र्देशकार्य्यकरत्वात् चैते बाह्या इति । ते च “स्वयांयमाः खयः + कँपौ विसर्गः शर एव च । एते श्वासा-नुप्रदाना अघोषाश्च विवृण्वते । कण्ठमन्ये तु घोषाःस्युः संवारा नादभागिनः । अयुग्मा वर्गयमगायणश्चा-ल्पासवः स्मृताः” इति सिद्धान्तकौमुद्युक्तदिशावसेयाः ।खयां स्थाने जाता ये यमाः पूर्वोक्ताः प्रातिशाख्येप्रसिद्धाः । खयः,  शरः शषसहाः । एते श्वासानुप्रदानाअघोषाः कण्ठं विवृण्वते च । अन्ये एतद्भिञ्चाः सर्वेवर्णा घोषसंवारनादबाह्यप्रयत्नवन्तः । वर्गीयप्रथमतृतीय-पञ्चमवर्णाः प्रथमतृतीयवर्गजातयमाश्च पूर्वोक्ताः यणश्चएते अल्पपाणास्तद्भिन्नाः सर्वे महाप्राणा इतिविवेकः ।” “तथा उदात्तानुदात्तस्वरितरूपास्त्रिविधाःस्वरा ह्रस्वदीर्घप्लुतकालभेदाश्च स्वराणां विशेषाधानेहेतवो वेदितव्याः । तथा हि “विभागः पञ्चधा मतः”इत्युपक्रम्य “स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः”इति स्वरकालस्थानप्रयत्नानुप्रदानाभिधेयबाह्यप्रयत्नान्वर्णविमाजकान् पञ्च सामान्यतो निर्दिश्य शिक्षाकृताउदात्तश्चानुदात्तश्चेत्यादिना अच्येव स्वरकालयोर्विभा-जकताऽभिहिता । तत्र ताल्वादिषु स्थानेषूर्द्धभागेनिष्पन्नोजुदात्तः नीचैरुच्चार्य्यमाणोऽनुदात्तः प्रथममर्द्ध-मुदात्ततयोच्चार्य्य उत्तरार्द्धमनुदात्ततयोचार्य्यमाणः स्व-रितः इति “उच्चैरुदात्तः नीचैरनुदात्तः समाहारःस्वरितः तस्य आदित उदात्तमर्द्धह्रस्वमिति” पाणिनि-सूत्रजातेभ्यः । तदेवं परस्परविभाजकस्थानबाह्या-भ्यन्तरप्रयत्नस्वरकालकृतविशेषात् वर्णानां परस्परविशेष-रूपता । सर्वे हि वर्णाः पुरस्कृत्यैव किञ्चिद्विशेषंविशेषताभाजो भवन्तीति ।”विवाहोपयोगिनि नक्षत्रविशेषकृते १६ वर्णकूटे उपयमशब्दे वर्णकूटोक्तौ १२४९ पृ० दृश्यम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

वर्णँ वर्ण वर्णने
- वर्णयति  पक्ष परिग्रह इत्येके  पक्षयति  17

धातुवृत्तिः

Sanskrit

वर्णँ वर्ण 
मानकरूपान्तरम् - चूर्णँ
चूर्ण (अर्थः)  प्रेरणे
एवं मैत्रेयः अन्ये तु वर्ण वर्णने  चूर्ण प्रेरण इति वर्णयन्ति ( चूर्णयति ) वर्णं गृह्णाति (वर्णयति) चूर्णैरवर्ध्वसयति ( अवचूर्णयति ) "सत्यापपाश'' इत्यादिना वर्णचूर्णाभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां ग्रहणावध्वंसनयोर्णिच्  18-19

वर्ण (अर्थः)  वर्णक्रिया, विस्तार, गुणवचनेषु
(अर्थविवरणम्) वर्णक्रिया वर्णकरणं
,  ( सुवर्णं वर्णयति ) ( कथां वर्णयति ) विस्तृणातीत्यर्थः ( राजानं वर्णयति,  ) स्तौतीत्यर्थः वर्णं गृह्णाति ( वर्णयति ) "सत्यापपाश'' इत्यादिना णिच् 392

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“वर्ण प्रेरणे”@} 2 ‘मैत्रेय एवमुक्तवान्’ इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 क्षीरस्वामी तु ‘-- वर्णने’ इत्याह। 
 सि। 
 कौमुद्यामपि ‘-- प्रेरणे’ इति पठित्वा,  ‘वर्णने इत्येके’ इति दृश्यते। 
 वर्णकः-र्णिका,  विवर्णयिषकः-षिका
   वर्णयिता-त्री,  विवर्णयिषिता-त्री
   इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिकचूर्णयतिवत् 3 बोध्यानि। 
 वर्णं गृह्णाति इत्यर्थे वर्णयति-- ‘सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण--’ 4 इति णिच्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१५६२)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५५१। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (५५९)
 04 =>
  (३-१-२५)

1 {@“वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु”@} 2 अदन्तः। 
 वर्णक्रिया = वर्णनं,  वर्णकरणं वा। 
 कथां वर्णयति,  सुवर्णं वर्णयति,  विस्तृणाती- त्यर्थः। 
 विस्तारे--वर्णनेयम्। 
 गुणवचनं = स्तुतिः,  शुक्लाद्युक्तिर्वा। 
 राजान- मुपवर्णयति। 
 ‘-- रागे विस्तारे प्रशंसायां च’ इति काशकृत्स्नः। 
 वर्णकः-र्णिका,  विवर्णयिषकः-षिका
   वर्णयिता-त्री,  विवर्णयिषिता-त्री
   इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि भेदनार्थकचौरादिककर्णयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१५६३)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९३८। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (१७०)

Capeller

German

 व॑र्ण m.
  Äußeres,  Farbe (auch zum Malen), 
Kaste,  Geschlecht,  Art,  Wesen,  Form
Buchstabe,  Laut,  musikalischer Ton, 
Vokal,  Silbe,  Wort
 Lob,  Preis,  Ruhm. 

Grassman

German

 várṇa,  m. [v. 1. vṛ],  Farbe (als die bedeckende),  besonders die schwarze (kṛṣṇá) der Nacht und die rothe (aruṇá) der Morgenröthe
 2〉 glänzende Farbe,  Glanz,  Glanzerscheinung
 insbesondere 3〉 des Soma
 4〉 Glanz,  Herrlichkeit
 5〉 Farbe,  der Stamm,  sofern er [Page1223] durch seine Hautfarbe ausgezeichnet ist,  namentlich der arische Stamm (ā́ria) und der nichtarische (dā́sa). Vgl. die Beiworte rúśat,  śukrá,  śúci,  suścandrá,  supéśas,  yaśás,  asuryà.
-as 3〉 〰 asya sá {783, 8}.
-am 1〉 kṛṣṇám aruṇám ca {73, 7}
 samānám {92, 10}
 āmémiāne {96, 5}
 āmināné {113, 2}. — 2〉 asya (agnés) {950, 7}
 {195, 5}
 {196, 5}
 (marútām) {225, 13}. — 3〉 {778, 8}
 {783, 2}
 {809, 15}
 {816, 4}
 {817, 4}. — 4〉 〰 punānā́s yaśásam suvī́ram {194, 5}
 prá‿imám 〰 atirat śukrám āsām (dhiyā́m) {268, 5}. — 5〉 dā́sam {203, 4}
 ā́riam {268, 9} (Gegensatz dásyūn)
 nas {104, 2} (Gegensatz dā́sasya).
-ena 2〉 sū́ras {301, 13}.
-e 2〉 táva (agnés) {192, 12}.
-au ubhaú 〰 ṛ́ṣis ugrás pupoṣa {179, 6}.
-ais 2〉 rúcadbhis {829, 3}.

Burnouf

French

 वर्ण वर्ण m.
  (वृ couvrir
 sfx. न) couleur, 
teinte.
		 Couleur de la peau
		 par ext. caste.
		 Belle couleur, 
beauté physique
		 fard,  collyre de couleur.
		 Décor de théâtre
housse d'éléphant
		 or,  cf.  सुवर्ण।
		 Au fig. qualité, 
propriété
 éloge
 अवर्ण blâme
		 renommée.
		 Mode musical
mélodie d'un air
 arrangement d'un poème.
		 Observance religieuse.
-- M. n.
  espèce,  sorte
		 forme,  figure
		 lettre de l'alphabet,  tg.
		 titre de l'or ou de l'argent. -- N. safran.  -- F. वर्णा
cytisus cajan,  bot.
वर्णक m.
  n.
  (sfx. अक) couleur pour peindre
		 fard, 
collyre de couleur
		 sandal. -- M. poète panégyriste,  barde
épique.
		 Cercle,  orbe. -- F. वर्णका titre d'un métal
précieux.
वर्णकवि m.
  (कवि) le fils de Kuvera.
वर्णकूपिका f.
  encrier.
वर्णचारक m.
  (चर् au c.) peintre.
वर्णज्येष्ठ m.
  homme de la première caste,  brâhmane.
वर्णतस् adv. (sfx. तस्) selon la couleur,  selon la caste.
वर्णतूति m.
  [et f.
  ई] pinceau,  calame.
वर्णद n.
  (दा) bois d'aloës.
वर्णदूत m.
  lettre,  épître.
वर्णधर्म m.
  la loi propre à chaque caste,  le code qui
règle les devoirs des castes.
वर्णन n.
  (sfx. अन) coloration,  peinture,  écriture. -- F.
[आ] description
		 panégyrique.
वर्णपत्र n.
  palette de peintre.
वर्णमातृ f.
  pinceau,  calame.
वर्णमातृका f.
  Sarasvatī.
वर्णयामि (dén.  de वर्ण) colorer,  colorier,  peindre.
		 Dépeindre,  décrire,  raconter [surtout en vers]
		 louer,  faire le
panégyrique
		 illustrer.
		 Qqf.  s'efforcer
 qqf.  envoyer ? cf. 
वर्तयामि।
वर्णरेखा et वर्णलेखा f.
  craie
 sorte de terre
blanche alumineuse.
वर्णवती f.
  curcuma longa,  bot.
वर्णविलोडक m.
  plagiaire
		 voleur.
वर्णशिक्षा f.
  théorie des lettres et de leur prononciation, 
tg.
वर्णसङ्कर m.
  confusion des castes.
वर्णाङ्का f.
  pinceau,  calame.
वर्णाट m.
  (अट्) peintre
		 chanteur
		 acteur,  mime.
वर्णात्मन् m.
  (आत्मन्) mot,  tg.

Stchoupak

French

 वर्ण-
 m.
  extérieur,  apparence,  forme,  couleur,  teint 
 couleurs (pour
peindre ou écrire) 
 sorte,  espèce,  catégorie 
 classes d'hommes
différenciés primitivement par la couleur,  caste 
 ton,  voix (des animaux) 
éloge,  renommée 
 (gramm. ) lettre,  son,  voyelle,  syllabe,  mot 
 -ता- f.
 
nature de la caste 
 -त्व- nt. id. 
 fait d'avoir une couleur.
°कवि- m.
  auteur de poésies descriptives.
°ग्रथना- f.
  mode de composition poétique.
°चित्रित- a. v. dén.  peint en couleurs.
°ज्येष्ठ- a. supérieur par la caste 
 m.
  Brâhmane.
°दूषक- -इका- a. qui souille sa caste,  qui enfreint les règles
de sa caste.
°धर्म- m.
  (sg. ou pl.
 ) 
 règles de la caste,  loi de caste.
°मात्र- nt. rien que la couleur.
°विक्रिया- f.
  inimitié contre les castes.
°श्रेष्ठ- a. et m.
  = °ज्येष्ठ-।
°संसर्ग- m.
  mélange de castes (à la suite d'un mariage mixte).
°संकर- m.
  id. 
 mélange de couleurs 
 -इक- a. qui provoque un
mélange de castes.
°समाम्नाय- m.
  alphabet.
°स्थान- nt. organe de prononciation (d'un phonème).
वर्णात्मक- a. articulé (son).
वर्णाधम- a. de la plus basse caste ou espèce.
वर्णापेत- a. v. déchu de sa caste.
वर्णावकाश- m.
  teint.
वर्णावर- a. de caste inférieure.
वर्णाश्रमवन्त्- a. qui appartient aux 4 castes et aux 4 āśrama 
वर्णाश्रमिन्- id.
वर्णोदक- nt. eau colorée.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.