| YouTube Channel

वराहः (varAhaH)

 
Apte
English
वराहः [varāhḥ], [वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति भूमिम् आ-हन्-ड Tv.]
A boar, hog
विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले
Ś.*
 2.6.
A ram.
A bull.
A cloud.
A crocodile.
An array of troops in the form of a boar.
N.
 of Viṣṇu in the third or boar incarnation
cf.
 वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना । केशव धृतशूकररूप जय जगदीश हरे
Gīt.*
 1.
A particular measure.
N.
 of Varāhamihira
N.
 of one of the 18 Purāṇas.
A mountain
L.
 D. B.
A coin
L.
 D. B.
A kind of grass
L.
 D. B.
Comp.
 -अवतारः the boar or third incarnation of Viṣṇu. -कन्दः a kind of esculent root. -कर्णः a kind o arrow
वराह- कर्णैर्नालोकैविकर्णैश्चाभ्यवीवृषत्
Mb.
 * 7.166.24. -कर्णिका a kind of missile. -कल्पः the period of the boar incarnation, the period during which Viṣṇu assumed the form of a boar. -क्रान्ता the sensitive plant. -द्वादशी a festival held on the 12th day in the bright half of Māgha in honour of Viṣṇu. -नामन्
n.
 an esculent root. -पुराणम्
N.
 of one of the 18 major purāṇas. -मिहिरः
N.
 of a celebrated astronomer, author of बृहत्संहिता (supposed to be one of the 'nine gems' at the court of king Vikrama). -शृङ्गः
N.
 of Śiva.
Apte 1890
English
वराहः [वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहंति भूमिं आ-हन्-ड Tv.] 1 A boar, hog
विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले Ś. 2. 6.
2 A ram.
3 A bull.
4 A cloud.
5 A crocodile.
6 An array of troops in the form of a boar.
7 N. of Viṣṇu in the third or boar-incarnation
cf. वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना शशिनि कलंककलेव निमग्ना । केशव धृतशूकररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1.
8 A particular measure.
9 N. of Varāhamihira.
10 N. of one of the 18 Purāṇas.
Comp.
अवतारः the boar or third incarnation of Viṣṇu.
कंदः a kind of esculent root.
कर्णः a kind of arrow.
कर्णिका a kind of missile.
कल्पः the period of the boarincarnation, the period during which Viṣṇu assumed the form of a boar.
क्रांता the sensitive plant.
द्वादशी a festival held on the 12th day in the bright half of Māgha in honor of Viṣṇu.
नामन् n. an esculent root.
मिहिरः N. of a celebrated astronomer, author of बृहत्सहिता (supposed to be one of the ‘nine gems’ at the court of king Vikrama).
शृंगः N. of Śiva.
Hindi
Hindi
(पु) सुअर सूअर,
Apte Hindi
Hindi
वराहः
पुं*
 - वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति भूमिन्-आ + हन् + ड
"सूअर, बधिया किया गया सूअर"
वराहः
पुं*
 - -
मेंढ़ा
वराहः
पुं*
 - -
बैल
वराहः
पुं*
 - -
बादल
वराहः
पुं*
 - -
मगरमच्छ
वराहः
पुं*
 - -
शूकराकृति में बना सैनिक व्यूह
वराहः
पुं*
 - -
विष्णु का तीसरा वराह अवतार
वराहः
पुं*
 - -
एक विशेष माप
वराहः
पुं*
 - -
वराहमिहिर का नामान्तर
वराहः
पुं*
 - -
"अठारह, पुराणों में से एक"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कोलः, कितिः, किरिः, भूदारः, रदायुधः, वक्रदंष्ट्रः, वराहः, रोमशः, सूकरः, दन्तायुधः, शूकरः, शूरः, क्रोदः, बह्वपत्यः, पृथुस्कन्धः, पोत्रायुधः, पोत्री, बली, घोणान्तभेदनः, दंष्ट्री, स्तब्धरोम
noun
वन्यवराहः।
"कोलः संशयकरम् अस्ति।"
Synonyms:
 मेघः, अभ्रमम्, वारिवाहः, स्तनयित्नुः, बलाबकः, धाराधरः, जलधरः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभृत्, घनः, जीमूतः, मुदिरः, जलमुक्, धूमयोनिः, अभ्रम्, पयोधरः, अम्भोधरः, व्योमधूमः, घनाघनः, वायुदारुः, नभश्चरः, कन्धरः, कन्धः, नीरदः, गगनध्वजः, वारिसुक्, वार्मुक्, वनसुक्, अब्दः, पर्जन्यः, नभोगजः, मदयित्नुः, कदः, कन्दः, गवेडुः, गदामरः, खतमालः, वातरथः, श्नेतनीलः, नागः, जलकरङ्कः, पेचकः, भेकः, दर्दुरः, अम्बुदः, तोयदः, अम्बुवाबः, पाथोदः, गदाम्बरः, गाडवः, वारिमसिः, अद्रिः, ग्रावा, गोत्रः, बलः, अश्नः, पुरुभोजाः, वलिशानः, अश्मा, पर्वतः, गिरिः, व्रजः, चरुः, वराहः, शम्बरः, रौहिणः, रैवतः, फलिगः, उपरः, उपलः, चमसः, अर्हिः, दृतिः, ओदनः, वृषन्धिः, वृत्रः, असुरः, कोशः
noun
पृथ्वीस्थ-जलम् यद् सूर्यस्य आतपेन बाष्परुपं भूत्वा आकाशे तिष्ठति जलं सिञ्चति च।
"कालिदासेन मेघः दूतः अस्ति इति कल्पना कृता"
Synonyms:
 वराहः, शूकरः, स्तब्धरोमा, रोमेशः, किरिः, चक्रद्रंष्ट्रः, किटिः, दंष्ट्री, क्रोडः, दन्तायुधः, बली, पृथुस्कन्धः, पोत्री, घोणी, भेदनः, कोलःपोत्रायुधः, शूरः, बह्वपत्यः, रदायुधः
noun
ग्राम्यपशुः- यस्य मांसं जनः अत्ति।
"तस्य प्राङ्गणे वराहाः सन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वराहः
Root: वराह
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Boar
Shloka(s):
3|4|5|1 ► वराहः सूकरो घोणी वक्रदंष्ट्रो जलप्रियः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|5|2 ► पीनस्कन्धः स्तब्धरोमा कामरूपी तलेक्षणः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|6|1 ► भूदारः कुमुखो घृष्टिः स्थूलनासो बहुप्रजः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|6|2 ► पङ्कक्रीडनकः पोत्री किटिराखनिकः किरिः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|7|1 ► भल्लूको दीर्घरोमर्क्षो भल्लाटो वृकधूर्तकः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|7|2 ► विकरालोऽच्छभल्लश्च गण्डके खड्गखड्गिनौ॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|5|1 ⇢ वराहः (वराह) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|1 ⇢ सूकरः (सूकर) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|1 ⇢ घोणी (घोणिन्) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|1 ⇢ वक्रदंष्ट्रः (वक्रदंष्ट्र) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|1 ⇢ जलप्रियः (जलप्रिय) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|2 ⇢ पीनस्कन्धः (पीनस्कन्ध) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|2 ⇢ स्तब्धरोमा (स्तब्धरोमन्) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|2 ⇢ कामरूपी (कामरूपिन्) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|5|2 ⇢ तलेक्षणः (तलेक्षण) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|1 ⇢ भूदारः (भूदार) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|1 ⇢ कुमुखः (कुमुख) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|1 ⇢ घृष्टिः (घृष्टि) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|1 ⇢ स्थूलनासः (स्थूलनास) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|1 ⇢ बहुप्रजः (बहुप्रज) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|2 ⇢ पङ्कक्रीडनकः (पङ्कक्रीडनक) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|2 ⇢ पोत्री (पोत्रिन्) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|2 ⇢ किटिः (किटि) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|2 ⇢ आखनिकः (आखनिक) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|6|2 ⇢ किरिः (किरि) (पुं) ⇒ Boar ⇒
➠ 3|4|7|1 ⇢ भल्लूकः (भल्लूक) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|1 ⇢ दीर्घरोमा (दीर्घरोमन्) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|1 ⇢ ऋक्षः (ऋक्ष) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|1 ⇢ भल्लाटः (भल्लाट) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|1 ⇢ वृकधूर्तकः (वृकधूर्तक) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|2 ⇢ विकरालः (विकराल) (पुं) ⇒ Bear ⇒
➠ 3|4|7|2 ⇢ अच्छभल्लः (अच्छभल्ल) (पुं) ⇒ Bear ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
வராஹ: : பன்றி, மேகம், மலை, விஷ்ணுவின் ஓர் அவதாரம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वराहः
Root: वराह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ pig
⇒ hog
⇒ yam
⇒ ram
⇒ bull
⇒ boar
⇒ cloud
⇒ wild boar
⇒ manioc-root
⇒ particular measure
⇒ abridged from varAhamihira
⇒ coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
⇒ array of troops in the form of a boar
⇒ Gangetic dolphin [Delphinus Gangeticus - Zoo.]
Shloka(s):
2|5|2|1 ► वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|2|2 ► दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|2|1 ⇢ वराहः (वराह) (पुं) ⇒ pig, hog, yam, ram, bull, boar, cloud, wild boar, manioc-root, particular measure, abridged from varAhamihira, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], array of troops in the form of a boar, Gangetic dolphin [Delphinus Gangeticus - Zoo.]
➠ 2|5|2|1 ⇢ सूकरः (सूकर) (पुं) ⇒ pig, hog, boar, swine, potter, white rice, type of fish, particular fish, kind of deer [hog-deer]
➠ 2|5|2|1 ⇢ घृष्टिः (घृष्टि) (पुं)
➠ 2|5|2|1 ⇢ कोलः (कोल) (पुं) ⇒ lap, hog, raft, breast, haunch, embrace, embracing, barbarian, hip or flank, planet Saturn, kind of weapon, man of a mixed caste, name of a tribe inhabiting the hills in central India
➠ 2|5|2|1 ⇢ पोत्री (पोत्रिन्) (पुं)
➠ 2|5|2|1 ⇢ किरिः (किरि) (पुं) ⇒ hog, boar, sweet potato [Ipomoea batatas - Bot.]
➠ 2|5|2|1 ⇢ किटिः (किटि) (पुं) ⇒ hog, sweet potato [Ipomoea batatas - Bot.]
➠ 2|5|2|2 ⇢ दंष्ट्री (दंष्ट्रिन्) (पुं) ⇒ ziva, hyena, snake, tusked, predator, wild boar, animal with tusks, animal having sharp teeth
➠ 2|5|2|2 ⇢ घोणी (घोणिन्) (पुं)
➠ 2|5|2|2 ⇢ स्तब्धरोमा (स्तब्धरोमन्) (पुं)
➠ 2|5|2|2 ⇢ क्रोडः (क्रोड) (पुं) ⇒ lap, hog, flank, bosom, chest, breast, hollow, cavity [hollow], hollow of a tree, hollow above the hip, interior of anything, additional verse or note, anything left in the bosom
➠ 2|5|2|2 ⇢ भूदारः (भूदार) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्राम्यसूकरः
जातिः ➡ स्तनपायी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वराहः,
पुं,
 (वरान् आहन्ति इति दुर्गः ।कृत्० ४ । ३ । ४९ । हन् + डः ।) पशु-विशेषः । वरा इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।शूकरः २ घृष्टिः ३ कोलः ४ पोत्री ५ किरिः ६किटिः ७ द्रंष्ट्री ८ घोणी ९ स्तब्घरोघ्ना १०क्रोडः ११ भूदारः १२ । इत्यमरः ॥
किरः १३मुस्तादः १४ मुखलाङ्गूलः १५ । इति जटा-धरः ॥
स्थूलनासिकः १६ दन्तायुधः १७ वक्र-वक्त्रः १८ दीर्घतरः १९ आखनिकः २०भूक्षित् २१ बहुसूः २२ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
अस्य मांसस्य गुणाः । वृष्यत्वम् ।वातघ्नत्वम् । बलवर्द्धनत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
बद्धमूत्रत्वम् । विरूक्षणत्वञ्च । इति तत्रैवपाठान्तरम् । अन्यत् शूकरशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
तन्मांसं विष्णवे न देयम् । यथा । “नाभक्ष्यंनैवेद्यार्थे भक्ष्येष्वजामहिषीक्षीरं वर्ज्जयेत् ।पञ्चनखमत्स्यवराहमांसानि चेति ।” इत्याह्रिक-तत्त्वधृतविष्णुसूत्रम् ॥
* ॥
वराहमांसं भुक्त्वाविष्णुपूजादिनिषेधो यथा, --वराह उवाच ।“भुक्त्वा वाराहमांसन्तु यो वै मामुपसर्पति ।पतनं तस्य वक्ष्यामि यथा भवति सुन्दरि ! ॥
वराहो दश वर्षाणि भूत्वा तु चरते वने ।व्याधो भूत्वा महाभागे समाः सप्त च सप्ततिः ॥
कृमिर्भूत्वा समाः सप्त तिष्ठते तस्य पुष्कले ।अथोच्चैर्म्मूषिको भूत्वा वर्षाणाञ्च चतुर्द्दश ॥
एकोनविंशवर्षाणि यातुधानश्च जायते ।शल्लकश्चाष्टवर्षाणि जायते भवने बहु ॥
व्याघ्रस्त्रिं शतिवर्षाणि जायते पिशिताशनः ।एष संसारिताङ्गत्वा वाराहामिषभक्षकः ॥
जायते विपुले सिद्धे कुले भागवतस्तथा ।हृषीकेशवचः श्रुत्वा सर्व्वसम्पूर्णलक्षणम् ॥
शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वाक्यञ्चेदमुवाच ह ।एतन्मे परमं गुह्यं तव भक्तसुखावहम् ।वाराहमांसभक्षास्तु येन मुच्यन्ति किल्वि-षात् ॥
वाराह उवाच ।तरन्ति मानवा येन तिर्य्यक्संसारसागरात् ।गोमयेन दिनं पञ्च कणाहारेण सप्त वै ॥
पानीयन्तु ततो भुक्त्वा तिष्ठेत् सप्तदिनं ततः ।अक्षारलषणं सप्त शक्तुभिश्च तथा त्रयः ॥
तिलभक्षो दिनान् सप्त सप्त पाषाणभक्षकः ।पयो भुक्त्वा दिनं सप्त कारयेच्छुद्धिमात्मनः ॥
शान्तदान्तपराः कृत्वा अहङ्कारविवर्ज्जिताः ।दिनान्येकोनपञ्चाशच्चरेत कृतनिश्चयः ॥
प्रमुक्तः सर्व्वपापेभ्यः ससंज्ञो विगतज्वरः ।कृत्वा तु मम कर्म्माणि मम लोकाय गच्छति ॥
”इति वाराहमांसभक्षणापराधप्रायश्चित्तम् ।इति वाराहपुराणम् ॥
* ॥
वन्यवराहमांसं श्राद्धादौ विहितम् । यथाअश्नन्तीत्यनुवृत्तौ हारीतः । महारण्ववासि-नश्च वराहांस्तथेति । एवञ्च विवदन्ते अग्रा-म्यशूकरांश्चेति वशिष्ठोक्तं श्वेताश्वेतया व्यव-स्थितम् । कल्पतरुस्तु । श्राद्धे नियुक्तानि युक्त-तयेति । विष्णूपासकस्य सर्व्वथा निषेधः । यथावाराहे भगवद्वाक्यम् ।“भुक्त्वा वाराहमांसन्तु यस्तु मामुपसर्पति ।वराहो दशवर्षाणि भूत्वा वै चरते वने ॥
”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
* ॥
याज्ञवल्क्यः ।“हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन च वत्सरम् ।मास्त्यहारिणकौरभ्रशाकुनिच्छानपार्षतैः ॥
ऐणरौरववाराहशशैर्मांसैर्यथाक्रमम् ।मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
* ॥
विष्णोरवतारविशेषः । यथा, --सायम्भुव उवाच ।“कुत्र प्रजाः स्थास्यन्ति पृथिवी तावत् प्रलया-र्णवे मग्ना तस्या उद्धरणे यत्नं कुरु । इति श्रुत्वाब्रह्मा भगवन्तं ध्यातवान् । ध्यायतस्तस्य नासाविवरात् अङ्गुष्ठप्रमाणो वराहपोतो निरगात् ।स च आकाशस्थः सन् क्षणमात्रेण पर्व्वतोपमोबभूव । तं विष्णुं मत्वा ब्रह्मा तुष्टाव । स चतेन स्तुतः प्रलयार्णवजलमध्ये प्रविश्य दन्ताग्रेणपृथ्वीमुद्धृत्य निजधारणशक्त्या संस्थाप्य अन्त-र्हितो बभूव । ततः पृथिव्यां राजा सायम्भुव-मनुरासीत् ।” इति श्रीभागवतमतम् ॥
* ॥
तद-वतारकर्त्तृकहिरण्याक्षवधो यथा, --“वराहपर्व्वतो नाम यः पुरा हरिनिर्म्मितः ।स एव भूतो भगवानाजगामासुरान्तिकम् ॥
ततश्चन्द्रप्रतीकाशमगृह्णाच्छङ्खमुत्तमम् ।सहस्रारं ततश्चक्रं सूर्य्यवह्रिसमप्रभम् ॥
यो वैकुण्ठः सुरेन्द्राणामनन्तो भोगिनामपि ।विष्णुर्यो योगविदुषां यो यज्ञो यज्ञकर्म्मणाम् ॥
विश्वे यस्य प्रसादेन सवनस्था दिवौकसः ।आज्यं महर्षिभिर्द्दत्तमश्नुवन्ति सुधाहुतम् ॥
ततो दैत्यद्रवकरं पुराणं शङ्खमुत्तमम् ।वक्त्रेण दध्मौ वेगेन विक्षिपन् दैत्यजीवितम् ॥
ततः संरक्तनयनो हिरण्याक्षो महासुरः ।कोऽयन्त्विति वदन् रोषान्नारायणमुदैक्षत ॥
वाराहरूपिणं देवं स्थितं पुरुषविग्रहम् ।शङ्खचक्रोद्यतकरं देवानामार्त्तिनाशनम् ॥
रराज शङ्खचक्राभ्यां ताभ्यामसुरसूदनः ।सूर्य्याचन्द्रमसोर्मध्ये पौर्णमास्यामिवाम्बुदः ॥
ततो हिरण्याक्षमुखाश्च सर्व्वेसमाद्रवन् दैत्यगणाः सुरेशम् ।निहन्तुकामाः सहसा वराहंगृहीतशस्त्रा बलपूर्णदर्पाः ॥
तैर्व्वध्यमानोऽतिशयेन शस्त्रै-र्दैत्यासुरैर्दानवपुङ्गवैश्च ।नासौ चचालासुरवृन्द हा वैमेघैः सुवृष्टा इव मन्दराद्रिः ॥
दैत्यस्ततोऽसौ नृवराहमाहवेनिपातयामास रुषा ज्वलन्तीम् ।शक्तिं यथा विद्युतमाशु कुञ्जेप्रवर्षमाणोऽपि गिरिं सुमेघः ॥
स हन्यमानो गदयाप्रमेयःप्रोवाच दैत्यं नृवराहमूर्त्तिः ।प्रजापतेः सेतुमिमं निहत्यव्रजेच्च क्व स्वस्ति यथा सुरेन्द्रः ॥
बलं समासाद्य परैरजेयंविनाशयिष्याम्यहमेवमाजौ ।दैत्यांस्त्वया साकमतो हि देवान्हृतस्वकीयान् सुनयोपपन्नान् ॥
संस्थापयिष्यामि न संशयोऽत्रदैत्येन्द्रदर्पः क्व नु मत्ममीपे ॥
एवं ब्रुवति वाक्यन्तु विष्णोर्वक्षस्यपातयत् ।स बाहुशतमुद्यम्य सर्व्वप्रहरणं रणे ॥
दानवाश्चापि समरे मयतारपुरोगमाः ।उद्यतायुधनिस्त्रिंशाः सर्व्वे तं समुपाद्रवन् ॥
स ताड्यमानोऽतिवलैर्दैत्यैः सन्नायुधोद्यतैः ।न चचाल वराहस्तु मैनाक इव पर्व्वतः ॥
क्रोधसंरक्तनयनः शङ्खचक्रधरो हरिः ।व्यवर्द्धत स वेगेन व्याप्नुवन् सर्व्वतो दिशम् ॥
तं जयायासुरेन्द्राणां वर्द्धमानं नभस्तले ।ऋषयः सह गन्धर्व्वैस्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥
दीप्ताग्निसदृणं घोरं दर्शनीयसुदर्शनम् ।सुवर्णरेणुपर्य्यन्तं वज्रनाभं भयावहम् ॥
मेदोऽस्थिमज्जारुधिरैः सिक्तं दानवसम्भवैः ।अद्वितीयं प्रहारैस्तु क्षुरपर्य्यन्तमण्डलम् ॥
स्रग्दाममालाविततं कामगं कामरूपिणम् ।चक्रमुद्यम्य समरे वाराहः स्वेन तेजसा ॥
चिच्छेद बाहूंश्चक्रेण हिरण्याक्षस्य कं तथा ॥
स छिन्नबाहुर्विशिरा न प्राकम्पत दानवः ।कवन्धवत्स्थितः संख्ये विशाख इव पादपः ॥
ततः स्थितस्यैव शिरस्तस्य भूमावपातयत् ।हिरण्मयं रुक्मचित्रं मेरोः शृङ्गमिवोत्तमम् ॥
हिरण्याक्षे हते दैत्या ये शेषाश्चैव दानवाः ।सर्व्वे तस्य भयात् त्रस्ता जग्मुरार्त्ता दिशोदश ॥
”इति वह्रिपुराणम् ॥
अथ वराहावतारकारणम् । शरभरूपिमहा-देवकर्त्तृकतच्छरीरनाशश्च ।“त्रैलोक्यमखिलं दग्धं यदा कालाग्निना तदा ।अनन्तः पृथिवीं त्यक्त्वा विष्णोरन्तिकमागतः ॥
तेन त्यक्ता तु पृथिवी क्षणमात्रादधोगता ।ततो वराहरूपेण निमग्नां पृथिवीं जले ।मग्नां समुद्दधाराशु न्यधात् तत्सलिलोपरि ॥
वराहोऽपि स्वयं गत्वा लोकालोकाह्वयं गिरिम् ।वाराह्या सह रेमे स पृथिव्या चारुरूपया ॥
स तया रममाणस्तु सुचिरं पर्व्वतोत्तमे ।नावाप तोयं लोकेशः पोत्री परमकामुकः ॥
पृथिव्याः पोत्रिरूपाया रमयन्त्यास्ततः सुताः ।त्रयो जाता द्बिजश्रेष्ठास्तेषां नामानि वै शृणु ॥
दुर्वृत्तः कनको घोरः सर्व्व एव महाबलाः ।स तैः पुत्त्रैः परिवृतो वाराहो भार्य्यया स्वया ॥
रममाणस्तदा कायत्यागं नैवागणद्धिया ।इतस्ततश्च शिशुभिः क्रीडद्भिः पोत्रिभिस्तदा ॥
जगन्ति तत्र भग्नानि नदीः कल्पतरूंस्तथा ।त्तो देवगणाः सर्व्वे सहिता देवयोनिभिः ॥
शक्रेण सहिता मन्त्रं चक्रुः सम्यक् जगद्धितम् ॥
ततो निश्चित्य ते सर्व्वे शक्राद्या मुनिभिः सह ।शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमजं विभुम् ॥
तं समासाद्य गोविन्दं वासुदेवं जगत्पतिम् ।प्रणम्य सर्व्वे त्रिदशास्तुष्टुवुर्गरुडध्वजम् ॥
देवा ऊचुः ।नमस्ते देवदेवेश ! जगत्कारणकारण ।कालस्वरूपिन् भगवन् प्रधानपुरुषात्मक ॥
इति स्तुतो देवदेवो भूतभावनभावनः ।सेन्द्रैर्देवगणैरूचे तान् सर्व्वान् मेघनिस्वनः ॥
श्रीभगवानुवाच ।यदर्थमागता यूयं यद्वो भयमुपस्थितम् ।यत्र यद्वा मया कार्य्यं तद्देवास्तूर्णमुच्यताम् ॥
देवा ऊचुः ।शीर्य्यते वसुधा नित्यं क्रीडया यज्ञपोत्रिणः ।लोकाश्च सर्व्वे संक्षुब्धा नाप्नुवन्त्युपशान्तिताम् ॥
इति तेषां निगदतां श्रुत्वा वाक्यं जनार्द्दनः ।उवाच शङ्करं देवं ब्रह्माणञ्च विशेषतः ॥
यत्कृते देवताः सर्व्वाः प्रजाश्च सकला इमाः ।प्राप्नुवन्ति महद्दुःखं शीर्य्यते सकलं जगत् ॥
वाराहं तदहं कायं त्यक्तुमिच्छामि शङ्कर ।निदेशशक्तं तत् त्यक्तुं स्वेच्छया नहि शक्यते ॥
त्वं त्याजयस्व तत् कायं यत्रात्मा शङ्कराधुना ।त्वमाप्यायस्व तेजोभिर्ब्रह्मन् स्मरहरं मुहुः ॥
आप्यायन्तु तदा देवाः शङ्करो हन्तु पोत्रिणम् ।रजस्वलायाः संसर्गात् विप्राणां मारणात् तथा ॥
कायः पापकरो भूतस्तं त्यक्तुं मुह्यतेऽधुना ।प्रायश्चित्तैरुपेतैर्यः प्रायश्चित्तमहं ततः ।चरिष्यामि तदर्थं मे तनुर्यत्नेन पात्यताम् ॥
प्रजा पाल्या मम सदा या हि सीदति नित्यशः ।मत्कृते प्रत्यहं तस्मात् त्यक्ष्ये कायं प्रजाकृते ॥
श्रीमार्कण्डेय उवाच ।इत्युक्तौ वासुदेवेन तदा च ब्रह्मशङ्करौ ।त्वया यथोक्तं तत् कार्य्यमिति गोविन्दमूचतुः ॥
वासुदेवोऽपि तान् सर्व्वान् विसृज्य त्रिदशां-स्तदा ।वाराहं तेजसा हर्त्तुं स्वयं ध्यानपरोऽभवत् ॥
शनैः शनैर्यदा तेज आहरत्येष माधवः ।तदा देहन्तु वाराहं सत्त्वहीनं व्यजायत ॥
ब्रह्माद्यास्त्रिदशाः सर्व्वे महादेवमुमापतिम् ।अनुजग्मुस्तथा तेज आधातुं स्मरनाशने ॥
ततः सर्व्वैर्देवगणैः स्वं स्वं तेजो वृषध्वजे ।आदधे तेन बलवान् सोऽतीव समजायत ॥
ततः शरभरूपी स तत्क्षणाद्गिरिशोऽभवत् ।ऊर्द्धाधोभावतश्चाष्टपादयुक्तः सुभैरवः ॥
द्विलक्षयोजनोच्छ्रायः सार्द्धलक्षैकविस्तृतः ॥
ऊर्द्धं वराहकायस्तु लक्षयोजनविस्तृतः ॥
लक्षार्द्धविस्तृतः पार्श्वे वर्द्धमानस्तदाभवत् ।तमायान्तं ततो दृष्ट्वा क्रोधाद्धावन्तमञ्जसा ॥
मुवृत्तः कनको घोर आसेदुः क्रोधमूर्च्छिताः ।उच्चिक्षिपुस्तं युगपत् पोत्रघातैर्महाबलाः ॥
ततस्तुण्डप्रहारेण शरभः कण्ठमध्यतः ।भित्त्वा वपुर्वराहस्य पातयाभास तज्जले ॥
तं पातयित्वा प्रथमं सुवृत्तं कनकं तथा ।घोरञ्च कण्ठदेशेषु भित्त्वा भित्त्वा जघान ह ॥
त्यक्तप्राणास्तु ते सर्व्वे पेतुस्तोये महार्णवे ।जलशब्दं वितन्वानाः कालानलसमर्च्चिषः ॥
पतितेषु वराहेषु ब्रह्मा विष्णुर्हरस्तथा ।सृष्ट्यर्थं चिन्तयामासुः पुनरेव समागताः ॥
”इति कालिकापुराणीयाष्टाविंशत्यूनत्रिंशाध्या-यात् सङ्कलितः ॥
* ॥
विष्णुः । मानभेदः ।पर्व्वतभेदः । मुस्ता । इति मेदिनी । हे, २२ ॥
(पर्व्वतार्थे उदाहरणम् । यथा, महाभारते ।२ । २१ । २ ।“वैहारो विपुलः शैलो वराहो वृषभस्तथा ।तथा ऋषिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः ॥
”)शिशुमारः । वाराहीकन्दः । इति राज-निर्घण्टः ॥
अष्टादशद्बीपान्तर्गतक्षुद्रद्वीपविशेषः ।यथा, --“गन्धर्ष्वो वरुणः सौम्यो वराहः कङ्क एव च ।कुमुदश्च कसेरुश्च नागो भद्रारकस्तथा ॥
चन्द्रेन्द्रमलयाः शङ्खयवाङ्गकगभस्तिमान् ।ताम्राकुश्च कुमारी च तत्र द्वीपाः दशाष्टभिः ॥
”इति शब्दमाला ॥
(कृष्णपिण्डीरः । तत्पर्य्यायो यथा, --“वराहः कृष्णपिण्डीरः कृष्णपिण्डीतकस्तु सः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)