| YouTube Channel

वय (vaya)

 
Wilson
English
वय r. 1st cl. (वयते) To go or move.
Apte
English
वयः [vayḥ], A weaver.
Apte 1890
English
वयः A weaver.
Monier Williams Cologne
English
वय
m.
 (fr. √ वे) one who weaves, a weaver,
L.
वयः in comp. for 3. वयस्.
Monier Williams 1872
English
वय वय, अस्, m. (fr. rt. वे), one who
weaves, a weaver
(ई), f., Ved. a female weaver.
Hindi
Hindi
उम्र
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वय्
मूलधातुः:
 वय
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 वयते
Abhyankara Grammar
English
वय tad. affix वय applied to the word दु in the sense of मान (a peculiar product): e.g. द्रुवयम्
cf. माने वय: P. IV. 3.162.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वय, ङ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, वयते । इति दुर्गा-दासः ॥
वयं, त्रि, अस्मदादिः । आमरा इति भाषा ।अस्मच्छब्दस्य वयादेशे जसि रूपोऽयम् । इतिव्याकरणम् ॥
(यथा, --“एको भवामि स्म भवेऽहमादौदारैरथोभौ स्म भवाव आवाम् ।वयं भवामो बहवः स्म पुत्त्रै-स्त्वन्माययाद्यापि विभो प्रसीद ॥
”इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
)
वयः, [स्]
क्ली,
 (वयते वेति अजतीति वा । वयङ गतो वीगतौ अजगतौ वा + असुन् । अजते-र्वीभावः ।) पक्षी । (यथा, विष्णुपुराणे । १ ।५ । ४६ ।“ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसो-ऽसृजत् ॥
”)वाल्यादिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२९ ॥
(यथा, महामारते । ३ । ६८ । २३ ।“तुल्यर्शीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम् ।नैषधोऽर्हति वैदभीं तञ्चेयमसितेक्षणा ॥
”अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥
यथा, ऋग्-वेदे । २ । २० । १ ।“वयं ते वय इन्द्र विद्धि षुणः प्रभरामहे वाजयु-र्नरथम् ॥
”)यौवनम् । इति मेदिनी । से, ३५ ॥
* ॥
वयो-विशेषे कर्त्तव्यानि यथा, --“शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् ।वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥
”इति रघुवंशे १ सर्गः ॥
* ॥
अपि च ।“प्रथमेनार्ज्जिता विद्या द्वितीये नार्ज्जितं धनम् ।तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यति ॥
”इति चाणक्यशतकम् ॥
वयोविशेषाणां नियमा यथा, --“कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्ड्यं दशमावधि ।कैशोरमापञ्चदशात् यौवनञ्च ततः परम् ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतवचनम् ॥
* ॥
अपि च ।“आषोडशाद्भवेद्बालस्तरुणस्तत उच्यते ।वृद्धः स्यात् सप्ततेरूर्द्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परम् ॥
”इति भरतधृता स्मृतिः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“बाल्यं वृद्धिर्वयो रूपं चक्षुस्त्वक् श्रोत्ररेतसी ।दशकेन निवर्त्तन्ते मनः सर्व्वन्द्रियाणि च ॥
”इति महाभारतम् ॥
* ॥
(“कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्थावयोऽमिधीयते । तद्वयो यथा स्थूलभेदेनत्रिविधम् । बालं मध्यं जीर्णमिति । तत्र वाल-मपरिपक्वधातुगुणमजातव्यञ्जनं सुकुमाराक्लेश-सहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायं आषोडशवर्षम् ।-विवर्द्धमानधातुमुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्व-मात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टम् । मध्यं पुनः समर्थागत-बलवीर्य्यपौरुषपराक्रमग्रहणस्मरणवचनविज्ञान-सर्व्वधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुद्दिष्टम् ।अतःपरं परिहीयमानधात्विन्द्रियबलपौरुषपरा-क्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमान-धातुगुणं वातधातुप्रायं क्रमेण प्रजीर्णमुच्यते आ-वर्षशतम् ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
“वयस्तु त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धमिति । तत्रोन-षोडशवर्षा बालास्तेपि त्रिविधाः क्षीरपाःक्षीरान्नादा अन्नादा इति । तेषु संवत्सरपराःक्षीरपा द्बिसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः परतो-ऽन्नादा इति ॥
षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वय-स्तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानि-रिति । तत्राविंशतेर्वृद्धिरात्रिंशतो यौवनमा-चत्वारिंशतः सर्व्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यसम्पूर्णता ।अत ऊर्द्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति ॥
सप्ततेरूर्द्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्य्योत्साह-महन्यहनिवलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वास-प्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्व्वक्रियास्वसमर्थंजीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ॥
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोत्तरा भेषज-मात्राविशेषा भवन्त्यृते च परिहाणे स्तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्व्वीत । भवन्ति चात्र ।वाले विवर्द्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु ।भूयिष्ठं वर्द्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ॥
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्ज्जयेत् ।तत्साध्येषु विकारेषु मृद्बीं कुर्य्यात् क्रियांशनैः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वय गतौ
भ्वा०
 आ०
सक०
 सेट् । वयते अवयिष्ट । अवयि(ढ्व)ध्वम् ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वय गतौ”@} 2 वायकः-यिका, वायकः-यिका, विवयिषकः-षिका, वावयकः-यिका
वयिता-त्री, वाययिता-त्री, विवयिषिता-त्री, वावयिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकचयतिवत् 3 बोध्यानि।
शानचि- 4 वयमानः, 5 वयनः, 6 वयटः, 7 इति असच्प्रत्यये णित्संज्ञके च रूपमेवम्।
णित्त्वात् उपधावृद्धिः।
वायसः = काकः।]] वायसः, 8 असुन्प्रत्यये रूपमेवम्।
वयते गच्छति तदाशु इति वयः = शरीरावस्था।
पक्षी इति केचित्।]] वयः, इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
वयी = स्त्री, वायिः = सगोत्रः, वायः = व्यर्थः, वायम् = मुखम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४७५। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (५०२)
04
=>
 [पृष्ठम्१२०३+ २९]
05
=>
 [[१। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच्प्रत्ययः।]]
06
=>
 [[२। ‘शकादिभ्योऽटन्’ (द। उ। ५-२) इत्यटन्प्रत्यये रूपमेवम्। वयटः = रसः।]]
07
=>
 [[३। ‘वयो णित्’ [द। उ। ९-४६]
08
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ९-४९]