| YouTube Channel

वमिः (vamiH)

 
Apte
English
वमिः [vamiḥ], [वम्-इन्]
Fire.
A cheat, rogue. -मिः
f.
Sickness, nausea.
An emetic.
Apte Hindi
Hindi
वमिः
पुं*
 - वम् + इन्
आग
वमिः
पुं*
 - -
"ठग, बदमाश"
वमिः
स्त्री*
 - -
"बीमारी, जी मिचलाना"
वमिः
स्त्री*
 - -
उलटी लाने वाली ( औषधि)
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कपटिकः, कूटछद्मा, खर्परः, डिङ्गर, धवः, धूर्तकः, वमिः, शरण्डः, हरकः
noun
यः अतीव धूर्तः अस्ति।
"कपटिकात् दूरमेव वरम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वमिः,
स्त्री,
 (वमनमिति । वम् + सर्व्वधातुभ्य इन् ।उणा० ४ । ११७ ।) प्रच्छर्द्दिका । इत्यमरः ।२ । ६ । ५५ ॥
(अस्याः ससम्प्राप्तिलक्षणचिकित्सितंपथ्यापथ्यञ्च यथा, --“आमजे शूलरोगार्त्तिः पर्व्वभेदो भ्रमः क्लमः ।शोषः शिरोव्यथा क्लेदो नेत्रे गम्भीरमिच्छति ॥
खल्ली वा चेतनं वापि अजीर्णाज्जायते वमिः ।गर्म्भीरनेत्रो वमते विड्बन्धो वातिसार्य्यते ॥
गात्रे खल्ली करं शूलं तथा शोथोऽतिमूर्च्छना ।विकलाङ्गो भ्रमार्त्तश्च भ्रमत्तदीक्षते जगत् ॥
शिरोर्त्तिर्वेपतेऽत्यर्थं करपादौ हिमोपमौ ।एतैर्लिङ्गैस्तु संयुक्तां छर्द्दिं दूरे परित्यजेत् ॥
”चिकित्सा ।“स पञ्चमूलीक्वथितः कषायःससैन्धवञ्चामलकञ्च कल्कः ।क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकंस वातच्छर्दिर्व्विनिवारणञ्च ॥
”“आमलक्या रसेनाथ घृष्टं चन्दनकं मधु ।गुटिकामलमानेन लेहो हन्ति वमिं ध्रुवम् ॥
चित्रककटुकरजनीद्वयञ्च फलत्रिकं मधुना चयावशूकञ्च ।समकृतमिति चृर्णमेतन्मधुना युतं वमिं निवा-रयति ॥
”“काकोली काकमाची च क्वाथं शर्करया युतम् ।लाजाशर्करसंयुक्तं हन्ति पित्तवमिं नृणाम् ॥
मातुलुङ्गरसश्चैव पथ्याशर्करया युतः ।हन्ति कासं पित्तभवं वमिं शीघ्रं नियच्छति ॥
दृष्ट्वा पित्तवमिं घोरां सदाहभ्रमदायिनीम् ।तत्रारग्वधपत्राणि मधुशर्करयान्वितम् ॥
क्षीरपानं प्रशस्तं वा मुस्ताशर्करयान्वितम् ।”“जम्ब्वाम्लयोः प्रवालानि दाडिमामलकन्तथा ।मस्तुनोपोषितं पानं हन्याच्छ्ले प्मवमिं नृणाम् ॥
सर्ज्जार्ज्जुनं धवकदम्बककोलचूर्णंशुण्ठ्या च धान्यसहितं सगुडं प्रदद्यात् ।श्लेष्मोद्भवं वमनमाशु निहन्ति पुंसांशुण्ठीकणा मधुविडङ्गयुतोऽपि लेहः ॥
”“ऊर्द्ध्वगागगते दोषे विरेको हि प्रशस्यते ।तस्मिन् जातेऽप्यधोभागं वमनं शाम्यति ध्रुवम् ॥
अथ द्बिभागमाप्तञ्चेत्तदा देयाभया मधु ।क्रिमिजं वमनं ज्ञात्वा क्रिमीणां शमनक्रिया ॥
न चोष्णं नातिचाम्लञ्च न तीक्ष्णं न तथा लघु ।तण्डुलीयकशाकं वा न मद्यं काञ्जिकं न तु ॥
वमिदोषे च कथितं पथ्यञ्चात्र शृणुष्व भे ।आनूपं शालिभक्तञ्च शतपुष्पा च वास्तुकम् ॥
आढकी मुद्गयूषञ्च दधि सर्पिर्गुडान्वितम् ।अङ्गारमण्डका चाथ वमौ पथ्यं प्रशस्यते ॥
यथाबलं यथाकालं यथारोगं यथानलम् ।तथा दृष्ट्वा प्रकुर्व्वन्ति पथ्यानां समुपक्रमम् ॥
दिवानिद्रां प्रयुञ्जीत वमौ श्वासेऽतिसारके ।हिक्काशोषे तथा जीर्णे वमिक्लेदेऽथवा पुनः ॥
न चोष्णतोयपानञ्च नातिभोजनमेव च ।नधावनञ्च कर्त्तव्यं वर्ज्जयेद्वमनार्द्दिते ॥
”इति वैद्यके ॥
)अथ छर्द्द्यधिकारः । तत्र छर्द्दिविप्रकृष्टसन्नि-कृष्टनिदानं पूर्व्वरूपं संप्राप्तिञ्चाह ।“अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरपि ।अकाले चातिमात्रैश्च तथा सात्म्यैश्च भोजनैः ॥
आमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः ।नार्य्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथातिद्रुतमश्नतः ॥
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्व्वैर्वीभत्सालोकनादिभिः ।वीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्मुक्तमुत्क्लिश्यते बलात् ॥
”आमात् असम्यक् पक्वाद्रसात् । अजीर्णात् यथा-स्थिताद्भ, क्तात् । आपन्नसत्त्वायाः प्राप्तगर्भायाः ।अन्यैर्वीभत्सैर्विकृतैर्हेतुभिः घृणाकारिभिःअनिष्टश्रवणस्पर्शनदर्शनभक्षणघ्राणैरुत्क्लिश्यते-ऊर्द्धं नोत्वा मुखाद्बहिष्क्रियते ॥
* ॥
पूर्व्वरूप-माह ।“हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणास्थता ।द्देषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्व्वलक्षणम् ॥
”छर्द्देः सामान्यलक्षणमाह ।“छादयन्नाननं वेगैरर्द्दयन्नङ्गभञ्जनैः ।निरुच्यते छर्द्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ॥
छादयन् पूरयन् अङ्गभञ्जनैः अङ्गभेदैः अर्द्दयन्अद्गानि पीडयन् । वक्त्रं प्रधावितः वक्त्रं प्रतिधावितः दोषः छर्द्दिर्निरुच्यते ॥
” * ॥
वातजायालक्षणमाह ।“हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्ष-नाभ्यर्त्तिकासस्वरभेदतोदैः ।उद्गारशब्दप्रबलं सफेनंविच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् ॥
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगे-नार्त्तोऽनिलाच्छर्द्दयतीव दुःखम् ॥
”कषायं कषायरसम् । दुःखं दुःखमिव छर्द्द-यति ॥
* ॥
पित्तजामाह ।“मूर्च्छापिपासामुखशोषमूर्द्ध-ताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्त्तः ।पीतं भृशोष्णं हरितञ्च तिक्तंधूम्रञ्च पित्तेन वमेत् सदाहम् ॥
” * ॥
कफजामाह ।“तन्द्रास्यमाधुर्य्यकफप्रसेकंसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्त्तः ।स्निग्धं घनं स्वादु कफाङ्गि शुक्लंसलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ॥
”सन्तोषस्तृप्तिः ॥
* ॥
त्रिदोषजामाह ।“शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णा-श्वासप्रमोहप्रबलाप्रसक्तम् ।छर्द्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनील-सान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ॥
”आगन्तुजामाह ।“असात्म्यजां च क्रिमिजामजा चवीभत्सजा दौर्हृदजा च या हि ।सा पञ्चमी ताञ्च विभावयेच्चदोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ॥
”एताः पञ्चागन्तुजत्वेन साम्यादेकैव अतएव साआगन्तुजा पञ्चमी विभावयेत् अनुवन्धयेत् ॥
* ॥
उपद्रवानाह ।“कासः श्वासो ज्वरस्तृष्णा हिक्का वैचित्यमेव च ।हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्द्देरुपद्रवाः ॥
वैचित्यं विकृतचित्तत्वम् । तमकोऽत्र तमः ।श्वासपदेनैव तमकाख्यस्यापि श्वासस्योक्तत्वात् ॥
असाध्यां साध्याञ्चाह ।“क्षीणस्य या च्छर्द्दिरतिप्रसक्तासोपद्रवा शोषितरूपयुक्ता ।सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यांसाध्यां चिकित्सेत् निरुपद्रवाञ्च ॥
”सचन्द्रिका मयूरपिच्छचन्द्रिकाप्रभायुक्ता ॥
* ॥
अथ छर्द्देश्चिकित्सा ।“आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्व्वा-श्छर्द्यो मता लंवनमेव तस्मात् ।विधीयते मारुतजां विना तुसंशोधनं वा कफपित्तहारि ॥
”अत्र द्वितीयपादे छर्द्दीशब्दः ॥
“हन्यात् क्षीरोदकं पीतं छर्द्दिं पवनसम्भ-वाम् ।मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः ॥
”क्षीरोदकं नाशितस्य क्षीरस्य उदकम् ॥
२ ॥
“गुडूचीत्रिफलानिम्बपटोलैः क्वथितं जलम् ।पिबेन्मधुयुतं तेन छर्द्दिर्नश्यति पित्तजा ॥
३ ॥
हरीतकीनां चूर्णन्तु लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ।अधोमार्गीकृते दोषे छर्द्दिः शीघ्नं निवर्त्तते ॥
४ ॥
बिडङ्गत्रिफलाविश्वाचूर्णं मधुयुतं पिबेत् ।विडङ्गप्लवशुण्ठीनां चूर्णं वा कफजां वमिम् ॥
”प्लवं कैवर्त्तीमुस्तम् । गुडतजी इति लोके ॥
५ ॥
“पिष्ट्वा घात्रीफलं लाजान् शर्करां च पलो-न्मिताम् ।दत्त्वा मधुपलञ्चापि कुडवं सलिलस्य च ।वाससा गालितं पीतं हन्ति छर्द्दिं त्रिदोष-जाम् ॥
६ ॥
गुडच्या रचितं हन्ति हिमं मधुसमन्वितम् ।दुर्निवारामपि च्छर्द्दिं त्रिदोषजनितां बलात् ॥
७एलालवङ्गगजकेशरकोलमज्ज-लाजप्रियङ्गु घनचन्दनपिप्पलीनाम् ।चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीढ्वाछर्द्दिं निहन्ति कफमारुतपित्तजाताम् ॥
”इति एलादिचूर्णम् ॥
८ ॥
“अश्वत्थवल्कलं शुष्कं दग्धं निर्व्वासितं जले ।तज्जलं पानमात्रेण छर्द्दिं जयति दुर्ज्जयाम् ॥
९ ॥
पथ्यात्रिकटुधान्याकजीरकाणां रजो लिहन् ।मधुना नाशयेच्छर्द्दिमरुचिञ्च त्रिदोषजाम् ॥
१० ॥
विल्वत्वचो गुडूच्या वा क्वाथः क्षौद्रेण संयुतः ।छर्दिं त्रिदोषजां हन्ति पर्प्पटः पित्तजांतथा ॥
११ ॥
आम्रास्थिविल्वनिर्यूहः पीतः समधुशर्करः ।निहन्यात् छर्द्यतीसारं वैश्वानर इवाहुतिम् ॥
”इति निर्यू हक्वाथः ॥
१२ ॥
“जम्ब्वाम्रपल्लवशृतं लाजरजःसंयुतं शीतम् ।शमयति मधुना युक्तं वमिमतिसारं तृषार्त्ति-मुग्राम् ॥
१३ ॥
वीभत्सजां हृद्यतमैरिष्टैर्दौहृदजां फलैः ।लङ्घनैरामजां छर्द्दि जयेत् सात्म्यैरसात्म्य-जाम् ॥
१४ ॥
कृमिहृद्रोगवद्धन्यात् वमिं कृमिसमुद्भवाम् ।तत्र तत्र यथादोषं क्रियां कुर्य्यात् चिकित्-सकः ॥
” १५ ॥
इति छर्द्यधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
वमिः,
पुं,
 (वमति उद्गिरति धूमादिकमिति ।टुवम उद्गिरणे + “इक् कृष्यादिभ्यः ।” इतीक् ।)अग्निः । इति मेदिनी । मे, २९ ॥
धूर्त्तः । इतिशब्दरत्नावली ॥