| YouTube Channel

वन्दन (vandana)

 
शब्दसागरः
English
वन्दन
n.
 (-नं)
1. The face or mouth.
2. Obeisance to a Brāhmana or
superior by touching the feet, &c.
f.
 (-नी)
1. Reverence, worship,
adoring.
2. Begging, soliciting, asking.
3. A drug for reviving the
dead.
f.
 (-ना) Praise, praising, especially the gods or great men.
E.
 वदि to praise,
aff.
 ल्युट् or युच्, fem.
aff.
 ङीष् or टाप् ।
Capeller Eng
English
1 व॑न्दन
m.
N.
 of a man
n.
 praise, worship, reverential
greeting.
2 व॑न्दन
n.
 a parasitical plant or a kind of disease.
Yates
English
वन्दन (नं) 1.
n.
 The face or mouth
obeisance.
f.
 (नी) Reverence
begging.
f.
 (ना) Praise.
Wilson
English
वन्दन
n.
 (-नं)
1 The face or mouth.
2 Obeisance to a Brahman or superior by touching the feet, &c.
f.
(-नी)
1 Reverence, worship, adoring.
2 Begging, soliciting, asking.
3 The hip (?)
4 A drug for reviving the dead.
f.
 (-ना) Praise, praising, especially the
gods or great men.
E.
 वदि to praise,
aff.
 ल्युट् or युच्, fem.
aff.
 ङीष् or टाप्.
Apte
English
वन्दनम् [vandanam], [वन्द्-ल्युट्]
Salutation, obeisance.
Reverence, adoration.
Obeisance paid to a Brāhmaṇa
&c.
 (by touching his feet).
Praising, extolling.
A cutaneous eruption, scrofula.
ना Worship, adoration.
नी Worship, adoration.
Solicitation.
A drug for reviving the dead.Comp. -माला, -मालिका a garland suspended across gateways.
Apte 1890
English
वंदनं [वंद्-ल्युट्] 1 Saluation, obeisance.
2 Reverence, adoration.
3 Obeisance paid to a Brāhmaṇa &c. (by touching his feet).
4 Praising, extolling.
5 A cutaneous eruption, scrofula.
ना 1 Worship, adoration.
2 Praise.
नी 1 Worship, adoration.
2 Praise.
3 Solicitation.
4 A drug for reviving the dead.
Comp.
माला,
मालिका a garland suspended across gateways.
Monier Williams Cologne
English
व॑न्दन
m.
N.
 of a Ṛṣi (who was cast into a well, along with Rebha, by the Asuras, and rescued by the Aśvins),
RV.
व॑न्दन
n.
 the act of praising, praise,
RV.
reverence (esp. obeisance to a Brahman or superior by touching the feet
&c.
 ), worship, adoration,
Mn.
MBh.
&c.
a parasitical plant,
AV.
Bhpr.
a disease attacking the limbs or joints, cutaneous eruption, scrofula (also personified as a demon),
RV.
=
 वदन,
L.
Monier Williams 1872
English
वन्दन, अस्, m., N. of a Ṛṣi (described in
Ṛg-veda I. 112, 5. as having been cast into a well,
along with Rebha, by the Asuras, and rescued by the
Aśvins)
(आ), f. praise, praising, worship, adoration
a mark or sign worn on the body (made with ashes
&c.)
(ई), f. making obeisance, reverence, worship,
adoring
begging, soliciting, asking
the hip (?)
a
drug for reviving the dead
(अम्), n. the act of
praising, praise
obeisance to a Brāhman or superior
(by touching the feet &c.), reverence, adoration
the face, mouth (= वदन)
a parasitical plant
(perhaps a kind of lichen)
a disease attacking the
limbs or joints, a cutaneous eruption, scrofula (some-
times personified as a demon).
—वन्दन-माला or
वन्दन-मालिका, f. a festoon suspended across gate-
ways (in honour of the arrival of any distinguished
personage, or on the occasion of a marriage or other
festival).
—वन्दन-श्रुत्, त्, त्, त्, Ved. listening to
praise, a hearer of praises, (Sāy. = स्तुतीनां श्रोतृ।)
Macdonell
English
वन्दन 1. vánd-ana,
m.
 N. of a protégé of the 🞄Aśvins
n.
 praise (RV.)
respectful salutation, 🞄obeisance, homage.
वन्दन 2. vánd-ana,
n.
 parasitic plant (AV.¹)
🞄rash (attacking the limbs
also personified as 🞄a demon
RV.).
Benfey
English
वन्दन वन्द् + अन,
I.
m.
 A proper
name, Chr. 296, 5 = Rigv. i. 112, 5.
II.
n.
1. Salutation, Man. 2, 216.
2. The
mouth or face.
III.
f.
 ना।
1. Praise,
Chr. 19, 6
praising especially the gods.
2. Prayer, Vedāntas. in Chr. 202, 16.
IV.
f.
 नी।
1. Worship.
2. Begging,
asking.
3. A drug for restoring the
dead to life.
--
Comp.
पाद-,
n.
 worship,
reverence, Yājñ. 1, 83.
Apte Hindi
Hindi
वन्दनम्
नपुं*
 - वन्द् + ल्युट्
"नमस्कार, अभिवादन "
वन्दनम्
नपुं*
 - -
"श्रद्धा, सत्कार"
वन्दनम्
नपुं*
 - -
किसी ब्राह्मणादि को (चरणस्पर्श करते हुए) प्रणाम
वन्दनम्
नपुं*
 - -
"प्रशंसा, स्तुति"
L R Vaidya
English
vaMdana {% n. %} 1. Praising
2. reverence, adoration
3. obeisance to a Brāhmaṇa or a superior.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
? vandana, adj.? (in Skt., Pali, Pkt. noted only as n. act.), greeting, saluting, possibly in SP 〔166.8〕 (vs) yato vayaṃ vandana āgatā jinam, whence we have come to the Jina greeting him. But prob. more likely loc. sg. of n. act., for °ne: in the matter of greeting (= to greet) him.
Kridanta Forms
Sanskrit
वन्द् (व꣡दिँ॒ अभिवादनस्तुत्योः - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = वन्दनम्
अनीयर् = वन्दनीयः - वन्दनीया
ण्वुल् = वन्दकः - वन्दिका
तुमुँन् = वन्दितुम्
तव्य = वन्दितव्यः - वन्दितव्या
तृच् = वन्दिता - वन्दित्री
क्त्वा = वन्दित्वा
ल्यप् = प्रवन्द्य
क्तवतुँ = वन्दितवान् - वन्दितवती
क्त = वन्दितः - वन्दिता
शानच् = वन्दमानः - वन्दमाना
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
वन्दन n. ° = तिलक, S I, 127, 7 [pw f.]
331, 10 v.u. (Ko.)
II, 243, 9. — ° = संगम, S II, 6, 2.
पुराणम्
English
वन्दन / VANDANA. A hermit mentioned in ṛgveda. Once this hermit was pushed into a well by Asuras. But he was saved by the Aśvinidevas. (ṛgveda, Maṇḍala 1, Anuvāka 1, Sūkta 116).
Vedic Reference
English
1. Vandana is mentioned in the Rigveda^1 as the name of a
disease, apparently some sort of eruption spreading over the body.
1) vii. 50, 2 Cf. 21, 5
Av. vii. 113, 2
tṛṣṭa-vandanā, ‘having a rough erup-
tion, ’ vii. 113, 1
Zimmer, Altindisches
Leben, 391
Bloomfield, Hymns of the
Atharvaveda, 564, 565 Whitney. Trans-
lation of the Atharvaveda, 469.
2. Vandana is the name of a protégé of the Aśvins in the
Rigveda.^1
1) i. 112, 5
116, 11
117, 5
118, 8
x. 39, 8. Cf. Baunack, Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft,
50, 263 et seq.
Oldenberg, Ṛgveda-
Noten, 1, 109.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वन्दनं,
क्ली,
 (वन्दतेऽनेनेति । वन्द + करणे ल्युट् ।)वदनम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
(वन्द + भावेल्युट् ।) प्रणामः । स तु षोडशधाभक्त्यन्तर्गत-भक्तिविशेषः । यथा । पाद्मोत्तरखण्डे शिव-पार्व्वतीसंवादे ।“आद्यं तु वैष्णवं प्रोक्तं शङ्खचक्राङ्कनं हरेः ।धारणञ्चोर्द्ध्वपुण्ड्राणां तन्मन्त्राणां परिग्रहः ॥
अर्च्चनञ्च जपो ध्यानं तन्नामस्मरणं तथा ।कोर्त्तनं श्रवणञ्चैव वन्दनं पादसेवनम् ॥
तत्पादोदकसेवा च तन्निवेदितभोजनम् ।तदीयानाञ्च संसेवा द्वादशीब्रतनिष्ठता ॥
तुलसीरोपणं विष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ।भक्तिः षोडशधा प्रोक्ता भवबन्धविमुक्तये ॥
”इति हरिभक्तिविलासे ११ विलासः ॥
षोडशोपचारपूजान्तर्गतशेषोपचारः । यथा, --“आसनं स्वागतं पाद्यमर्घ्यमाचमनीयकम् ।मधुपर्काचमनस्नानवसनाभरणानि च ।गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेद्यं वन्दनं तथा ॥
”इत्याह्रिकतत्त्वे आचारचिन्तामणिः ॥
* ॥
अथ वन्दनम् ।“प्रणमेदथ साष्टाङ्गं तन्मुद्राञ्च प्रदर्शयेत् ।पठेत् प्रतिप्रणामञ्च प्रसीद भगवन्निति ॥
”तदुक्तमेकादशे श्रीभगवता ।“स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥
”अथ प्रणामविधिः । कालिकापुराणे ।“यः स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिम् ।शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्याञ्च परस्परम् ।प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युमहार्णवात् ॥
”किञ्चागमे ।“दोर्भ्यां पद्भ्याञ्च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा ।मनसा वचसा चेति प्राणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥
जानुभ्याञ्चैव बाहुभ्यां शिरसा वचसा धिया ।पञ्चाङ्गकः प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवराविमौ ॥
”इति ॥
“गरुडं दक्षिणे कृत्वा कुर्य्यात्तत्पृष्ठतो बुधः ।अवश्यञ्च प्रणामांस्त्रीन् शक्तश्चेदधिकाधिकान् ॥
”तथा च नारदपञ्चरात्रे ।“सन्धिं वीक्ष्य हरिं चाद्यं गुरून् स्वगुरुमेव च ।द्बिचतुर्विंशदथवा चतुर्विंशत्तदर्द्धकम् ।नमेत्तदर्द्धमथवा तदर्द्धं सर्व्वथा नमेत् ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“देवार्च्चादर्शनादेव प्रणमेन्मधुसूदनम् ।स्थानापेक्षा न कर्त्तव्या इष्टार्च्चां द्विजसत्तमाः ।देवार्च्चादृष्टपूतं हि शुचि सर्व्वं प्रकीर्त्तितम् ॥
”अथ नमस्कारमाहात्म्यम् । नारसिंहे ।“नमस्कारः स्मृतो यज्ञः सर्व्वयज्ञेषु चोत्तमः ।नमस्कारेण चैकेन नरः पूतो हरिं व्रजेत् ॥
”स्कान्दे ।“दण्डप्रणामं कुरुते विष्णवे भक्तिभावितः ।रेणुसंख्यं वसेत् स्वर्गे शतमन्वन्तरं नरः ॥
”तत्रैव श्रीकृष्णनारदसंवादे ।“प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण योऽर्च्चयेत् ।स यां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ॥
नमस्कारेण चैकेन नरः पूतो हरिं व्रजेत् ॥
”तत्रैव शिवोमासंवादे ।“भूमिमापीड्य जानुभ्यां शिर आरोप्यवै भुवि ।प्रणमेत् यो हि देवेशं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
”तत्रैवान्यत्र ।“तीर्थकोटिसहस्राणि तीर्थकोटिशतानि च ।नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
शाठ्येनापि नमस्कारं कुर्व्वतः शार्ङ्गधन्विने ।शतजन्मार्ज्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
रेणुगुण्ठितगात्रस्य कणा देहे भवन्ति ये ।तावद्बर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“अभिवाद्य जगन्नार्थ कृतार्थश्च तथा भवेत् ।नमस्कारक्रिया तस्य सर्व्वपापप्रणाशिनी ॥
जानुभ्यां चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः ।कृत्वा प्रणामं देवस्य सर्व्वान् कामनवाप्नुयात् ॥
”ब्रह्मपुराणे ।“अनादिनिधनं देवं दैत्यदानवदारणम् ।ये नमन्ति नरा नित्यं नहि पश्यन्ति ते यमम् ॥
ये जना जगतां नाथं नित्यं नारायणं द्बिजाः ।नमन्ति नहिते विष्णोः स्थानादन्यत्र गामिनः ॥
”नारदीये ।“एकोऽपि कृष्णस्य सकृत्प्रणामोदशाश्वमेधावभृतैर्न तुल्यः ।दशाश्वमेधी पुनरेति जन्मकृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥
”भक्तिसुधोदये ।“विष्णोर्दण्डप्रणामार्थं भक्तेन पतता भुवि ।पातितं पातकं कृत्स्नं नोत्तिष्ठति पुनः सह ॥
अपि पापं दुराचारं नरं त्वत्प्रणतं हरे ।नेक्षन्ते किङ्करा याम्या उलूकास्तपनं यथा ॥
”श्रीविष्णुपुराणे । श्रीयमस्य निजभटानुशासने ।“हरिममरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मंप्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः ।तमपगतसमस्तपापबन्धंव्रज परिहृत्य यथाग्निमाज्यसिक्तम् ॥
”ब्रह्मवैवर्त्ते ।“शरणागतरक्षणोद्यतंहरिमीशं प्रणमन्ति ये नराः ।न पतन्ति भवाम्बुधौ स्फुटंपतितानुद्धरति स्म तानसौ ॥
”अष्टमस्कन्धे च वलिवाक्ये ।“अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमःप्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितः ।यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै-रलब्धपूर्व्वापसदेऽसुरेऽर्पितः ॥
”अतएव नारायणव्यूहस्तवे ।“अहो भाग्यमहो भाग्यमहो भाग्यं नृणा-मिदम् ।येषां हरिपदाब्जाग्रे शिरो न्यस्तं यथा तथा ॥
”किञ्च नारसिंहे श्रीयमोक्तौ ।“तस्य वै नारसिंहस्य विष्णोरमिततेजसः ।प्रणामं ये प्रकुर्व्वन्ति तेषामपि नमो नमः ॥
”भविष्योत्तरे च जलधेनुप्रसङ्गे ।“विष्णोर्देवजगद्धातुर्जनार्द्दनजगत्पतेः ।प्रणामं ये प्रकुर्व्वन्ति तेषामपि नमो नमः ॥
”इत्यादि ॥
* ॥
अथ प्रणामनित्यता । बृहन्नारदीये तु वृको-पाख्यानारम्भे ।“सकृद्बा न नमेद्यस्तु विष्णवे शर्म्मकारिणे ।शवोपमं विजानीयात् कदाचिदपि नालपेत् ॥
”किञ्च पाद्मे । वैशाखमाहात्म्ये यमब्रा ह्मण-संवादे ।“पश्यन्तो भगवद्द्वारं नामशस्त्रपरिच्छदम् ।अकृत्वा तत्प्रणामादि यान्ति ते नरकौकसः ॥
”अथ नमस्कारनिषिद्धानि । विष्णुस्मृतौ ।“जन्मप्रभृति यत्किञ्चित् पुमान् वे धर्म्ममाचरेत् ।सर्व्वं तन्निष्फलं याति एकहस्ताभिवादनात् ॥
”वाराहे ।“वस्त्रप्रावृतदेहस्तु यो नरः प्रणमेत माम् ।श्वित्री स जायते मूर्खः सप्तजन्मनि भामिनि ! ॥
”किञ्चान्यत्र ।“अग्रे पृष्ठे धामभागे समीपे गर्भमन्दिरे ।जपहोमनमस्कारान् न कुर्य्यात् केशवालये ॥
”अपि च ।“सकृद्भूमौ निपतितो न शक्तः प्रणमेन्मुहुः ।उत्थायोत्थाय कर्त्तव्यं दण्डवत् प्रणिपातनम् ॥
ततः प्रदक्षिणां कुर्य्यात् भक्त्या भगवतो हरेः ।नामानि कीर्त्तयन् शक्तौ ताञ्च साष्टाङ्गवन्द-नाम् ॥
”इति हरिभक्तिविलासे ८ विलास ॥
* ॥
अन्यत् नमस्कारशब्दे प्रणामशब्दे च द्रष्टव्यम् ॥
(विषविशेषः । यथा, ऋग्वेदे । ७ । ५१ । २ ।“यद्विजामन् परुषि वन्दनं भुवत् ॥
”असुरः । रक्षोविशेषः । इति ऋग्भाष्येसायणः । ७ । २१ । ५ ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वन्दन
न०
 वदि--ल्युट् । १ स्तवने २ प्रणामे च । युच् ।वन्दनाप्यत्र स्त्री । ३ वदने
न०
 शब्दच० ।
Capeller
German
1. व॑न्दन
m.
 Mannsn.
n.
 Ehrenbezeugung,
Lob, Preis.
2. व॑न्दन
n.
 Schmarotzergewächs, Ausschlag,
Flechte.
Grassman
German
1. vándana, m. [von vand], Eigenname eines Schützlings der Aśvinen (ursprünglich der Preisende).
-as {119, 6}.
-am {112, 5}
{118, 6}
{119, 7}
{865, 8}.
-āya {116, 11}
{117, 5}.
2. vándana, n. [von vand], Lobpreisung.
-āni {277, 4} sákhyus śṛṇavat 〰.
3. vándana, n., 1〉 Flechte, oder ähnliches Schmarotzergewächs [AV. 7, 115, 2]
2〉 Ausschlag am Körper
3〉 personificirt als Dämon.
-am 2〉 {566, 2} yád vijā́man páruṣi 〰 bhúvat.
-ā 3〉 neben yātávas {537, 5}.
Burnouf
French
वन्दन वन्दन
n.
 (sfx. अन) salutation respectueuse.
Qqf. bouche, visage, cf.
वदन। -- F. [आ] action
de louer, de célébrer, de faire le panégyrique. -- F. [ई]
salutation respectueuse
prière, sollicitation.
Drogue pour
rendre la vie à un mort.
वन्दनमाला
f.
 porte cochère ornée de guirlandes de
fleurs.
वन्दनमालिका
f.
 mms.
वन्दनीय a. (sfx. अनीय) digne de respect, digne de
louanges. -- S.
f.
 la drogue jaune nommée रोचना।
Stchoupak
French
वन्दन-
nt. adoration, hommage, témoignage de respect.
°मालिका-
f.
 guirlande de feuillage suspendue à l'entrée de la maison
en l'honneur d'un hôte ou à l'occasion d'une fête.