| YouTube Channel

वन (vana)

 
शब्दसागरः
English
वन nf. (-नं-नी) A forest, a wood, a grove.
n.
 (-नं)
1. Water.
2. A resi-
dence, a dwelling or abode.
3. A house.
4. Timber.
5. A cascade
or fountain.
E.
 वन् to sound, to serve, to seek, &c.,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
1 व॑न
n.
 tree, wood, forest, wooden vessel or barrel for the
Soma-juice,
fig.
 = cloud.
f.
 व॑ना the wood of attrition (person. ),
वनी wood, thicket.
2 वन
n.
 desire, longing.
Yates
English
वन (नं-नी) 1.
n.
 3.
f.
 A forest
a
grove.
n.
 Water
house
cascade.
Spoken Sanskrit
English
वन - vana -
n.
 - forest
वन - vana -
n.
 - grove
वन - vana -
n.
 - plenty
वन - vana -
n.
 - coco-grass [ Cyperus Rotundus - Bot. ]
वन - vana -
n.
 - earnest desire
वन - vana -
n.
 - thicket
वन - vana -
n.
 - abundance
वन - vana -
n.
 - longing
वन - vana -
n.
 - wooden vessel or barrel
वन - vana -
n.
 - cloud
वन - vana -
n.
 - spring
वन - vana -
n.
 - foreign or distant land
वन - vana -
n.
 - grove
वन - vana -
n.
 - wood
वन - vana -
n.
 - body of a carriage
वन - vana -
n.
 - ray of light
वन - vana -
n.
 - fountain
वन - vana -
n.
 - fountain
वन - vana -
n.
 - water
वन - vana -
n.
 - forest
वन - vana -
n.
 - quantity of lotuses or other plants growing in a thick cluster
वन - vana -
n.
 - abode
वन - vana -
n.
 - foreign or distant land
वन - vana -
n.
 - timber
वन-संरक्षण - vana-saMrakSaNa -
n.
 - conservation of forest
मुख्य-वन-संरक्षक - mukhya-vana-saMrakSaka -
m.
 - chief conservator of forests
Wilson
English
वन r. 1st and 10th cls. (वनति वनयति)
1 To sound.
2 To serve, to honour.
3 To help.
4 To be distressed. (उ) वनु r. 1st and 10th cls. (वनति
वनयति)
1 To act, to transact business.
2 To injure
also r. 8th cl. (वनुते) To ask or beg.
वन
nf. (-नं-नी) A forest, a wood, a grove.
n.
 (-नं)
1 Water.
2 A residence, a dwelling or abode.
3 A house.
4 A cascade or fountain.
E.
 वन to sound, to serve, to seek, &c.,
aff.
 घञ्.
Apte
English
वनम् [vanam], [वन्-अच्]
A forest, wood, thicket of trees
एको वासः पत्तने वा वने वा
Bh.*
 3.12
वने$पि दोषाः प्रभवन्ति रागिणाम्.
A cluster, group, a quantity of lotuses or other plants growing in a thick bed
चित्रद्विपाः पद्मवनाव- तीर्णाः
R.*
 16.16
6.86.
A place of abode, residence, house.
A fountain, spring (of water).
Water in general
गगनं ... वनौघनमदभ्रम्
Śi.*
 6.73.
A wooden vessel.
Wood, timber.
Dwelling in a forest, living abroad.
Ved.
 A cloud.
Light, a ray of light.
Worshipping.
A mountain
L.
 D. B.
Plenty, abundance. (As the first member of
comp.
 वन may be translated by 'wild', 'forest'
वनवराहः, वनकदली, वनपुष्पम्
&c.
 )
Comp.
 -अग्निः a forest conflagration. -अजः the wild goat.
अन्तः the skirts or borders of a forest
वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते
R.*
 2.58.
the forest region itself, wood
वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती
Ki.*
 1.36
अन्तःकूजन् मुखरशकुनो यत्र रम्यो वनान्तः
U.*
 2.25.
अन्तरम् another wood.
the interior of a forest
अपि वनान्तरमल्पकुचान्तरा श्रयति पर्वत पर्वसु संनता
V.*
 4.49.-अब्जिनी a lotus-plant growing in water. -अरिष्टा wild turmeric. -अर्चकः a florist, maker of garlands. -अलक्तम् red earth or ruddle. -अलिका a sun-flower. -आखुः a hare. -आखुकः a kind of bean. -आपगा 'wood-river', a forest-stream
महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा
Rām.*
 7.19. 17. -आर्द्रकम् the root of wild ginger. (-का) wild ginger.-आश
a.
 living on water
कुतः क्षीरं ... वनाशानां वनाश्रम- निवासिनाम्
Mb.
 * 13.14.124.
(शः) dining in a wood, a picnic
क्वचिद्वनाशाय मनो दधद् व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्य- वत्सपान्
Bhāg.*
 1.12.1.
a kind of small barley.-आश्रमः abode in the woods, the third stage in the religious life of a Brāhmaṇa. -आश्रमिन्
m.
 an anchorite, a hermit.
आश्रयः an inhabitant of the wood.
a sort of crow or raven. -उत्साहः a rhinoceros. -उद्धवा the wild cotton plant. -उपप्लवः a forest conflagration. -उपलः shaped and dried cow dung (Mar. गोवरी).-ओकस्
m.
an inhabitant of a wood, a forester.
an anchorite, a hermit.
a wild animal such as a monkey, boar
&c.
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकसः
Bhāg.*
 7.2.7. -ओषधिः a medicinal herb growing in a forest or growing wild. -कणा wild pepper. -कदली wild plantain. -करिन्
m.
 , -कुञ्जरः, -गजः a wild elephant.-काम
a.
 fond of a forest. -कार्पासी (-सिः
f.
 ) the wild cotton tree. -कुक्कुटः a wild fowl. -कोलिः
f.
 the wild jujube tree. -खण्डम् a forest. -ग
a.
 inhabitant of a forest. -गवः the wild ox. -गहनम् a thicket, the thick part of a forest
इति चालयन्नचलसानुवनगहनजानुमापतिः ।-गुप्तः a spy. -गुल्मः a wild or forest shrub. -गोचर
a.
frequenting woods.
living in water
जहास चाहो वन- गोचरो मृगः
Bhāg.*
 3.18.2.
(रः) a hunter.
a forester. (-रम्) a forest. -ग्रहणम् surrounding a forest and stopping all egress. -ग्राहिन् a beater of the forest, one who surrounds a forest
तेन हि निवर्तय पूर्वगतान् वन- ग्राहिणः
Ś.*
 2.6/7. -ग्रामकः a forest village, a poor village.
चन्दनम् the Devadāru tree.
aloe-wood. -चन्द्रिका, -ज्योत्स्ना a kind of jasmine. -चम्पकः the wild Champaka tree. -चर
a.
 living in a forest, haunting woods, sylvan.
(रः) a forester, forest-dweller, woodman
उपतस्थुरास्तितविषादधियः शतयज्वनो वनचरा वसतिम्
Ki.*
 6.29
Me.*
 12.
a wild animal.
the fabulous eight-legged animal called Śarabha. -चर्या roaming about or residence in a forest.
छागः a wild goat.
a boar.-छिद्
m.
 a wood-cutter.
जः an elephant.
a kind of fragrant grass.
the wild citron tree.
a woodman. (-जम्) a blue lotus-flower.
जा wild ginger.
the wild cotton tree. -जीविन् a forester, woodman. -तिक्तः the yellow myrobalan tree. -दः a cloud. -दाहः a forest-conflagration. -दीपः
=
 ˚चम्पकः. -देवता a sylvan deity, a dryad
शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः
R.*
 2.12
9.52
Ś.*
 4.5
अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामदृश्यत स्थावरराजकन्या
Ku.*
 3.52
6.39. -द्रुमः a tree growing wild in a forest. -धारा an avenue of trees. -धितिः
f.
Ved.
 a hatchet. -धेनुः
f.
 the female of the wild ox orBos gavœus. -पः a woodman
यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः कक्षं देहत्कृष्णगतिः सुघोषः
Mb.
 * 9.24.63. -पल्लवः the शोभाञ्जन tree.-पांसुलः a hunter. -पार्श्वम् the neighbourhood of a wood, the forest region itself. -पुष्पम् a forest-flower.-पूरकः the wild citron tree. -प्रवेशः commencing a hermit's life. -प्रस्थ
a.
 retiring into a wood, leading the life of a hermit. (-स्थः) a wood situated on a tableland. -प्रियः the cuckoo. (-यम्) the cinnamon tree.-बर्हिणः, -वर्हिणः a wild peacock. -भूः
f.
 , -भूमिः
f.
 forest ground. -भूषणी the female of the Indian cuckoo.-मक्षिका a gad-fly. -मल्ली wild-jasmine. -माला a garland of wood-flowers, such as was usually worn by Kṛiṣṇa
ग्रथितमौलिरसौ वनमालया
R.*
 9.51
it is thus described: आजानुलम्बिनी माला सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वला । मध्ये स्थूल- कदम्बाढ्या वनमालेति कीर्तिता ॥ ˚धरः an epithet of Kṛiṣṇa. -मालिन्
a.
 adorned with a chaplet of wood-flowers (m. ) an epithet of Kṛiṣṇa
धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली
Gīt.*
 5
तव विरहे वनमाली सखि सीदति
ibid.
 -मालिनी
N.
 of the town of Dvārakā. -मुच्
a.
 pouring water
R.*
 9.22. (m. ), -भूतः a cloud. -मुद्गः a kind of kidney-bean. -मोचा wild plantain. -रक्षकः a forest-keeper. -राजः the lion. -राजिः, -जी
f.
a grove or long row of trees.
a long tract of forest.
a path in a forest. -रुहम् a lotus-flower
वनरुहाननं बिभ्रदावृतम्
Bhāg.*
 1.31.12. -लक्ष्मीf.
an ornament or beauty of the wood.
the plantain. -लता a forest-creeper
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वन- लताभिः
Ś.*
 1.17. -वर्तिका a kind of quail. -वह्निः, -हुता- शनः a forest-conflagration.
वासः living in a wood, residence in a forest
अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरियं वनवास- बन्धुभिः
Ś.*
 4.1.
a wild or nomadic life.
a forestdweller, a forester. -वासनः a civet-cat. -वासिन्
m.
a forest-dweller, forester.
a hermit
so वनस्थायिन्.-वीजः, -वीजकः the wild citron tree. -वृन्ताकी the eggplant. -व्रीहिः wild rice. -शृङ्गाटः Tribulus Lanuginosus (Mar. सराटा). -शोभनम् a lotus. -श्वन्
m.
a jackal.
a tiger.
a civet-cat. -सङ्कटः a kind of pulse. -सद्, -संवासिन्
m.
 a forester
प्रणुदन्ववौ वनसदां परिश्रमम्
Ki.*
 12. 5. -समूहः a thick wood. -संप्रवेशः a solemn procession into a forest for the purpose of cutting wood for an idol. -सरोजिनी
f.
 the wild cotton plant.
स्थः a deer.
a hermit
कुतः क्षीरं वनस्थानाम्
Mb.
 * 13.14.124.-स्था, -स्थी the holy fig tree. -स्थली a wood, forest ground
नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्
Ku.*
 3.29. -स्रज्
f.
 a garland of forest flowers.
हासः, हासकः the Kāsa grass.
N.
 of the flower-plant Kunda.
Apte 1890
English
वनं [वन्-अच्] 1 A forest, wood thicket of trees
एको वासः पत्तने वा, वने वा Bh. 3. 120
वनेऽपि दोषाः प्रभवंति रागिणाम्.
2 A cluster, group, a quantity of lotuses or other plants growing in a thick bed
चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः R. 16. 16, 6. 86.
3 A place of abode, residence, house.
4 A fountain, spring (of water).
5 Water in general
Śi. 6. 73.
6 A wooden vessel.
7 Wood, timber.
8 Dwelling in a forest, living abroad.
9 Ved. A cloud.
10 Light
a ray of light.
11 Worshipping. (As the first member of comp. वन may be translated by ‘wild’, ‘forest’
वनवराहः, वनकदली, वनपुष्पं &c.).
Comp.
अग्निः a forest-conflagration.
अजः the wild goat.
अंतः {1} the skirts or borders of a forest
R. 2. 58. {2} the forest region itself, wood
U. 225.
अंतरं {1} another wood. {2} the interior of a forest
V. 4. 26.
अब्जिनी a lotus-plant growing in water.
अरिष्टा wild turmeric.
अर्चकः a florist, maker of garlands.
अलक्तं red earth or ruddle.
अलिका a sun-flower.
आखुः a hare.
आखुकः a kind of bean.
आपगा ‘wood-river’, a forest-stream.
आर्द्रकं the root of wild ginger. (
का) wild ginger.
आश्रमः abode in the woods, the third stage in the religious life of a Brāhmaṇa.
आश्रमिन् m. an anchorite, a hermit.
आश्रयः {1} an inhabitant of the wood. {2} a sort of crow or raven.
उत्साहः a rhinoceros.
उद्भवा the wild cotton plant.
उपप्लवः a forest-conflagration.
ओकस् m. {1} an inhabitant of a wood, a forester. {2} an anchorite, a hermit. {3} a wild animal such as a monkey, boar &c.
कणा wild pepper.
कदली wild plantain.
करिन् m.,
कुंजरः,
गजः a wild elephant.
कार्पासी (सिः f.) the wild cotton tree.
कुक्कुटः a wild fowl.
कोलिः f. the wild jujube tree.
खंडं a forest.
गवः the wild ox.
गहनं a thicket, the thick part of a forest.
गुप्तः a spy.
गुल्मः a wild or forest shrub.
गोचर a. {1} frequenting woods. {2} living in water. (
रः) {1} a hunter. {2} a forester. (
रं) a forest.
ग्रहणं surrounding a forest and stopping all egress
Ś. 2.
चंदनं {1} the Devadāru tree. {2} aloe-wood.
चंद्रिका,
ज्योत्स्ना a kind of jasmine.
चंपकः the wild Campaka tree.
चर a. living in a forest, haunting woods, sylvan. (
रः) {1} a forester, forest-dweller, woodman
उपतस्थुरास्थितविषादधियः शतयज्वनो वनचरा वसतिं Ki. 6. 29
Me. 12. {2} a wild animal. {3} the fabulous eightlegged animal called Śarabha.
चर्या roaming about or residence in a forest.
छागः {1} a wild goat. {2} a boar.
छिद् m. a wood-cutter.
जः {1} an elephant. {2} a kind of fragrant grass. {3} the wild citron tree. (
जं) a blue lotus-flower.
जा {1} wild ginger. {2} the wild cotton tree.
जीविन् a forester, woodman.
तिक्तः the yellow myrobalan tree.
दः a cloud.
दाहः a forest-conflagration.
दीपः = °चंपकः.
देवता a sylvan deity, a dryad
R. 2. 12, 9. 52
Ś. 4. 4
Ku. 3. 52, 6. 39.
द्रुमः a tree growing wild in a forest.
धारा an avenue of trees.
धितिः f. Ved. a hatchet.
धेनु f. the female of the wild ox or Bos gavœus.
पः a woodman.
पल्लवः the शोभांजन tree.
पांसुलः a hunter.
पार्श्वं the neighbourhood of a wood, the forest region itself.
पुष्पं a forest-flower.
पूरकः the wild citron tree.
प्रवेशः commencing a hermit's life.
प्रस्थ a. retiring into a wood, leading the life of a hermit. (
स्थः) a wood situated on a table-land.
प्रियः the cuckoo. (
यं) the cinnamon tree.
बर्हिणः,
वर्हिणः a wild peacock.
भू f. forest-ground.
मक्षिका a gad-fly.
मल्ली wild-jasmine.
माला a garland of woodflowers, such as was usually worn by Kṛṣṇa
R. 9. 51
it is thus described:
आजानुलंबिनी माला सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वला । मध्ये स्थूलकदंबाढ्या वनमालोति कीतिंता. °धरः an epithet of Kṛṣṇa.
मालिन् a. adorned with a chaplet of wood-flowers. (
m.) an epithet of Kṛṣṇa
धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली Gīt. 5
तव विरहे वनमाली सखि सीदति ibid.
मालिनी N. of the town of Dvārakā.
मुच् a. pouring water
R. 9. 22. (
m.),
मूतः a cloud.
मुद्गः a kind of kidney-bean.
मोचा wild plantain.
रक्षकः a forest-keeper.
राजः the lion.
राजिः
जी f. {1} a grove or long row of trees. {2} a long tract of forest. {3} a path in a forest.
रुहं a lotus-flower.
लक्ष्मी f. {1} an ornament or beauty of the wood. {2} the plantain.
लता a forestcreeper
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः Ś. 1. 17.
वह्निः,
हुताशनः a forest-conflagration.
वासः {1} living in a wood, residence in a forest
Ś. 4. 9. {2} a wild or nomadic life. {3} a forest-dweller, a forester.
वासनः a civet-cat.
वासिन् m. {1} a forest-dweller, forester. {2} a hermit
so वनस्थायिन्.
वीजः
वीजकः the wild citron tree.
वृंताकी the egg-plant.
व्रीहिः wild rice.
शोभनं a lotus.
श्वन् m. {1} a jackal. {2} a tiger. {3} a civetcat.
संकटः a kind of pulse.
सद्,
संवासिन् m. a forester.
समूहः a thick wood.
संप्रवेशः a solemn procession into a forest for the purpose of cutting wood for an idol.
सरोजिनी f. the wild cotton plant.
स्थः {1} a deer. {2} a hermit.
स्था,
स्थी the holy fig-tree.
स्थली a wood, forest-ground
Ku. 3. 29.
स्रज् f. a garland of forest flowers.
Monier Williams Cologne
English
1. व॑न
n.
 (once
m.
 ,
R.
 v, 50, 2
for 2. See
p.
 919, col. 1) a forest, wood, grove, thicket, quantity of lotuses or other plants growing in a thick cluster (but in older language also applied to a single tree),
RV.
&c.
&c.
plenty, abundance,
R.
Kathās.
a foreign or distant land,
RV.
 vii, 1, 19 (cf. अरण्य)
wood, timber,
RV.
a wooden vessel or barrel (for the Soma juice),
RV.
 (?)
a cloud (as the vessel in the sky), ib.
(prob.) the body of a carriage,
RV.
 viii, 34, 18
water,
Naigh.
 i, 12
a fountain, spring,
L.
abode, Nalod.
Cyperus Rotundus,
VarBṛS.
=
 रश्मि, a ray of light,
Naigh.
 i, 4
(prob.) longing, earnest desire,
KenUp.
व॑न
m.
N.
 of a son of Uśīnara,
BhP.
of one of the 10 orders of mendicants founded by Śaṃkarācārya (the members of which affix वन to their names
cf.
 रार्मेन्द्र-व्°),
W.
2. वन
ind.
 g. चादि.
Monier Williams 1872
English
1. वन, अम्, n. (for 2. वन see p. 885, col. 1), a
wood, forest, grove, thicket, a quantity of lotuses or
other plants growing in a thick bed or cluster (e. g.
कुमुद-व्°, a bed or cluster of water-lilies)
wood,
timber
a wooden vessel or barrel (for the Soma
juice)
‘the vessel in the sky, ’ i. e. a cloud (Ved.)
water (Ved.)
a fountain, spring
a place of abode,
residence
dwelling in a forest, residence abroad
(according to Naigh. I. 4) = रश्मि, a ray of light
(according to Sāy. on Ṛg-veda I. 24, 7) light (=
तेजस्)
the body of a carriage (so suggested by
modern scholars as an interpretation in Ṛg-veda VIII.
34, 18)
worshipping
(perhaps) longing, earnest
desire
Cyperus Rotundus
(आ), f. = अरणि, wood
used to produce fire by attrition
(in Ṛg-veda III.
1, 13) Wood for so kindling fire personified
(ई), f.
a wood, forest
(अस्), m., N. of a son of Uśīnara
of one of the ten orders of mendicants founded by
a pupil of Śaṅkarācārya, the members of which
order affix वन to their names
[cf. रामेन्द्र-
वन।]
—वन-कचु, उस्, m. the plant Arum Colo-
casia.
—वन-कणा, f. wild pepper.
—वन-कण्-
डुल (?) , अस्, m. = वन-शूरण.
—वन-कदली,
f. wild banana or plantain.
—वन-कन्द, अस्, m.,
N. of two kinds of tuberous plants (= वन-शूरण,
धरणी-कन्द).
—वन-कपीवत्, आन्, m., N. of
a son of Pulaha, (also read घन-क्°, धन-क्°।)
—वन-करिन्, ई, m. a wild elephant.
—वन-
काम, अस्, आ, अम्, loving the forest, fond of wander-
ing in woods.
—वन-कार्पासी, f. the wild cotton
tree, (also written वन-कार्पासि।)
—वन-कुक्कुट,
अस्, m. a wild fowl, jungle fowl.
—वन-कुञ्जर,
अस्, m. a wild elephant.
—वन-कोकिलक, अम्, n.
a kind of metre, four times ˘˘˘˘¯˘¯, ˘˘˘¯˘˘,
¯˘˘¯
—वन-कोलि, इस्, f. the wild jujube.
—वन-
क्रक्ष, अस्, आ, अम्, Ved. (perhaps) crackling or
bubbling in the Soma vessel
(according to Sāy.)
scattered or distributed in wooden vessels or attract-
ing water (काष्ठेषु पात्रेषु विप्रकीर्ण or
उदकानं कर्षक)
distributing water (accord-
ing to others).
—वन-खण्ड, अम्, n. a wood,
forest.
—वन-गज, अस्, m. a wild elephant.
—वन-
गव, अस्, m. the wild ox, Bos Gavæus.
—वन-
गहन, अम्, n. the depth or thick part of a forest
a thicket.
—वन-गुप्त, अस्, m. a spy, emissary.
—वन-गुल्म, अस्, m. a forest shrub or bush,
wild shrub.
—वन-गो, गौस्, f. the Gāyal, Bos
Gavæus.
—वन-गोचर, अस्, आ, अम्, dwelling in a
forest, frequenting forests
living in water
(अस्), m.
a hunter, forester
(अम्), n. a forest.
—वन-घोली,
f. = अरण्य-घोली.
—वनङ्-करण, अम्, n., Ved.
‘water-making (?), ’ epithet of a particular part of
the body, (Sāy. वनम् = उदकं क्रियते विसृज्-
यते येन।)
—वन-चन्दन, अम्, n. aloe wood
or Agallochum
a sort of pine, Pinus Deodora.
—वन-चन्द्रिका, f. a kind of jasmine, Jasminum
Zambac.
—वन-चम्पक, अस्, m. the wild Cam-
paka tree.
—वन-चर, अस्, ई, अम्, roaming in
woods, living in a forest, haunting forests, sylvan
(अस्), m. an inhabitant of forests, woodman, forester
a wild animal
the fabulous eight-legged animal
called Śarabha.
—वन-चर्या, f. the roaming about
in a forest, residence in a wood.
—वन-चारिन्, ई,
इणी, इ, = वन-चर above.
—वन-च्छाग, अस्, m.
a wild goat
a boar, hog.
—वन-च्छिद्, त्, त्, त्,
cutting wood, felling timber
(त्), m. a woodcutter.
—वन-च्छेद, अस्, m. cutting timber.
—वन-ज,
अस्, आ, अम्, forest-born, born or produced in a wood,
sylvan, wild
(अस्), m. an elephant, a fragrant grass,
Cyperus Rotundus
N. of certain other plants (=
गुल्म, वन-शूरण, तुम्बुरु)
the wild citron
tree
(आ), f. Phaseolus Trilobus
the wild cotton tree
wild ginger
N. of certain other plants (= वन्यो-
पादकी, अश्व-गन्धा, गन्ध-पत्त्रा, मिश्रेया)
(अम्), n. ‘produced in water, ’ a blue lotus-flower.
—वन-जीर, अस्, m. wild cumin.
—वन-जीविन्, ई,
m. ‘living in the wood, ’ a woodman, forester.
—वन-तिक्त, अस्, m. a sort of myrobalan, Termi-
nalia Chebula
(आ), f. a kind of plant (= श्वेत-
बुह्ना, ग्रीष्मा).
—वन-तिक्तिका, f. Clypea Her-
nandifolia.
—वन-द, अस्, m. ‘giving or distributing
rain, ‘a cloud.
—वन-दमन, अस्, m. = अरण्य-
दमन.
—वन-दारक, आस्, m. pl., N. of a
people.
—वन-दाह, अस्, m. a forest conflagration.
—वन-दीप, अस्, m. = वन-चम्पक.
—वन-
दीय-भट्ट, अस्, m., N. of a commentator.
—वन-
देवता, f. a forest goddess, Dryad.
—वन-द्रुम,
अस्, m. a forest tree, a tree growing in a wood.
—वन-द्विप, अस्, m. a wild elephant.
—वन-
धारा, f. an avenue of trees.
—वन-धिति, इस्, f.,
Ved. (perhaps) a layer of wood to be laid on the
altar
(Sāy.) the instrument to be applied to a forest
to cut down the trees, a hatchet
[cf. स्वधिति,
perhaps for स्व-धिति।]
—वन-धेनु, उस्, f. the
cow or female of the Bos Gavæus.
—वन-नित्य,
अस्, m., N. of a son of Raudrāśva.
—वन-प, अस्,
m. a forest protector, woodman.
—वन-पन्नग,
अस्, m. a serpent living in woods.
—वन-पर्वन्,
अ, n. ‘forest-Parva, ’ N. of the third book of the
Mahā-bhārata (describing the abode of Yudhiṣṭhira
and his brothers, the Pāṇḍava princes, in the Kām-
yaka forest and adjacent district).
—वन-पल्लव,
अस्, m. Hyperanthera Moringa.
—वन-पांसुल, अस्,
m. a hunter, deer-killer.
—वन-पादप, अस्, m. a
forest tree.
—वन-पार्श्व, अस्, m. the neighbour-
hood of a wood, a wood.
—वन-पाल, अस्, m. a
forest protector, woodman
a proper N.
—वन-
पिप्पली, f. wild pepper.
—वन-पुष्प, अम्, n. a
forest-flower, field-flower
(आ), f. a sort of dill, Ane-
thum Sowa.
—वनपुष्प-मय, अस्, ई, अम्, made
or consisting of forest-flowers.
—वन-पूरक, अस्,
m. the wild citron tree.
—वन-पूर्व, अस्, m., N.
of a village.
—वन-प्रक्ष, अस्, आ, अम्, Ved. liv-
ing in water, (a various reading for वन-क्रक्ष।)
—वन-प्रवेश, अस्, m. the act of entering a wood,
(especially) a festive procession into a forest for the
purpose of cutting wood for an idol
commencing
to live as a hermit.
—वन-प्रस्थ, a wood situated
on an elevation or on table-land
N. of a place
(अस्, आ, अम्), retiring into a forest, withdrawing into
the woods, leading the life of an anchorite, (see
वानप्रस्थ।)
—वन-प्रिय, अस्, आ, अम्, loving
the wood, fond of the forest
(अस्), m. the Indian
cuckoo
(अम्), n. the cinnamon tree, a kind of
Cassia.
—वन-फल, अम्, n. wood fruit, wild fruit.
—वन-बर्बर, वन-बर्हिण, &c., see वन-व्°।
—वन-भद्रिका, f. Sida Cordifolia.
—वन-भुज्,
क्, m. a particular medicinal herb (= ऋषभ)।
—वन-भू, ऊस्, f. woody ground, the neighbour-
hood of a wood.
—वन-मक्षिका, f. a gad-fly.
—वन-मल्ली, f. wild jasmine.
—वन-मानुष,
अस्, m. ‘wild-man, ’ the orang-outang
the Lemur
Tardigradus.
—वन-माला, f. a garland of wood-
flowers, the chaplet worn by Kṛṣṇa
a kind of
metre, four times ˘˘˘˘˘˘¯˘¯¯, ˘¯¯˘¯¯˘¯
N. of a work
(अस्, आ, अम्), adorned with a garland
of wood-flowers
(अस्), m. epithet of Kṛṣṇa or
Viṣṇu.
—वनमाला-धर, अस्, आ, अम्, wearing a
chaplet of wood-flowers
(अम्), n. a kind of metre,
four times ˘˘˘˘˘¯˘¯˘˘˘¯˘¯¯˘¯.
—व-
न-मालिका, f. = वन-माला
N. of a plant (=
वाराही-कन्द)
a particular metre (= वन-मा-
लिनी)
N. of one of Rādhā's female attendants
of
a river.
—वन-मालिन्, ई, इनी, इ, adorned with a
chaplet of wood-flowers
(ई), m. epithet of Kṛṣṇa
or Viṣṇu
N. of a poet
(इनी), f. = वाराही, (pro-
bably a kind of plant, according to others a female
energy of Kṛṣṇa)
N. of the town Dvārakā.
—वनमालीशा (fr. वन-मालिन् + ईश), f. ‘having
as a husband one adorned with a chaplet of wood-
flowers, i. e. Kṛṣṇa, ‘epithet of Rādhā.
—वन-
मुच्, क्, क्, क्, pouring forth rain, scattering water
(क्), m. a cloud.
—वन-मुद्ग, अस्, आ, m. f. a sort
of kidney-bean, Phaseolus Trilobus.
—वन-मूत,
अस्, m. a cloud,
—वन-मूर्ध-जा, f. a kind of
plant (= कर्कट-शृङ्गी).
—वन-मूल, अस्, m.
the shrub Tetranthera Lanceifolia.
—वन-मूल-
फल, अम्, n. roots and fruit of the forest.
—वन-
मृग, अस्, m. a forest deer.
—वन-मोचा, f. wild
plantain.
—वन-रक्षक, अस्, m. the keeper of
a garden or forest.
—वन-राज, अस्, m. ‘king of
the forest, ‘the lion
the plant Verbesina Scandens.
—वन-राजि, इस्, or वन-राजी, f. a row of trees
a
long tract of forest
a path in a forest
(ई), f., N.
of a female slave belonging to Vasu-deva
(इस्, इस् or
ई, इ), embellishing or beautifying a forest.
—वन-
राज्य, अम्, n., N. of a kingdom.
—वन-राष्ट्र
or वन-राष्ट्रक, आस्, m. pl., N. of a people.
—वन-रुह, अम्, n. ‘growing in water, ’ a lotus-
flower.
—वनर्द्धि (°न-ऋद्°), इस्, m. an ornament
of the forest.
—वन-लक्ष्मी, ईस्, f. an ornament of
the wood
the plantain, Musa Sapientum.
—वन-
लता, f. a creeper growing in the forest.
—वन-
लेखा, f. = वन-राजि.
—वन-वराह, अस्, m. a
wild hog.
—वन-वर्तिन्, ई, इनी, इ, residing in the
woods.
—वन-वर्वर, अस्, m. a kind of basil,
Ocimum Sanctum.
—वन-वर्वरिका, f. a kind of
plant (= दोषा-क्लेशी).
—वन-वर्हिण, अस्, m. a
wild peacock.
—वनवर्हिण-त्व, अम्, n. the con-
dition of a wild peacock.
—वन-वल्लरी, f. a kind
of grass.
—वन-वह्नि, इस्, m. a forest fire, wood
on fire, forest conflagration.
—वन-वात, अस्, m. a
forest wind.
—वन-वास, अस्, m. the living in a
wood, residence in a forest
a wild or unsettled
manner of life, wandering habits
N. of a country
(अस्, आ, अम्), residing in a forest or wood
(अस्), m.
a wood-dweller, inhabitant of forests.
—वन-वा-
सक, आस्, m. pl., N. of a people.
—वन-वासन,
अस्, m. ‘wood-dweller, ’ a pole-cat, civet-cat.
—वन-
वासिन्, ई, इनी, इ, dwelling in a wood
(ई), m. a
dweller in woods, inhabitant of a forest, forester,
hermit, anchorite
N. of a country in the south of
India
of various plants (= ऋषभ, मुष्कक,
वाराही-कन्द, शाल्मली-कन्द, नील-महिष-
कन्द).
—वन-वास्य, N. of a country (= वन-
वासिन्).
—वन-वाह्यक, आस्, m. pl., N. of a people.
—वन-विडाल, अस्, m. a kind of wild cat, Felis
Caracal.
—वन-विरोधिन्, ई, m. ‘wood-enemy, ’ N.
of one of the Hindū months, (that succeeding Ni-
dāgha, q. v.)
—वन-वीज or वन-वीजक or वन-
वीज-पूरक, अस्, m. the wild citron tree.
—वन-
वृन्ताकी, f. the egg-plant.
—वन-व्रीहि, इस्, m.
wild rice.
—वन-शूकरी, f. cowach, Mucuna Pru-
ritus.
—वन-शूरण, अस्, m. a kind of plant (=
अरण्य-शूरण).
—वन-शृङ्गाट or वन-शृङ्-
गाटक, अस्, m. the plant Asteracantha Longifolia.
—वन-शोभन, अम्, n. ‘water-beautifier, ’ a lotus-
flower.
—वन-श्वन्, आ, m. ‘forest-dog, ’ a jackal
a tiger
a civet-cat, pole-cat.
—वन-षद्, त्, त्, त्,
= वन-सद् below.
—वन-सङ्कट, अस्, m. a sort
of pulse, Ervum Hirsutum.
—वन-सद्, त्, त्, त्, abid-
ing or dwelling in a wood
(त्), m. a forester.
—व-
न-सन्निवासिन्, ई, इनी, इ, dwelling in a forest
(ई),
m. a forester.
—वन-समूह, अस्, m. a thick
forest, a quantity of groves or forests, a thick wood.
—वन-सम्प्रवेश, अस्, m. the entering into a
wood, (especially) a festive procession into a forest
for the purpose of cutting wood for an idol.
—वन-
सरोजिनी, f. the wild cotton plant.
—वन-साह्वया,
f. a kind of creeping plant (= वन्योपादकी).
—व-
न-स्तम्ब, अस्, m., N. of a son of Gada.
—वन-
स्थ, अस्, आ, अम्, forest-abiding, living in the wood
(अस्), m. a deer, gazelle
a hermit, ascetic
(आ), f.
the holy fig-tree (= अश्वथी).
—वन-स्थली, f. the
neighbourhood of a forest, a wood.
—वन-स्थान (?),
N. of a kingdom.
—वन-स्थायिन्, ई, इनी, इ, being
or abiding in a wood
(ई), m. a hermit, anchorite.
—वन-स्थित, अस्, आ, अम्, situate or being in a
forest.
—वनस्-पति, इस्, m. (वनस् probably a form
of the gen., cf. रथस्-पति), ‘the king of the wood, ’
a large forest tree, a large tree bearing fruit, but
apparently having no blossoms (as several species of
the fig, the jack-tree, &c.)
any tree
the god of
large trees, (in Ṛg-veda VIII. 23, 25. Agni is
described as ‘the son of the Vanaspatis’)
the Soma
plant (regarded as the king of plants)
Bignonia
Suaveolens
a stem, trunk
a beam, timber, pole,
post
the sacrificial posts (enumerated among the
Āprī divinities)
an offering to Vanas-pati
the
timber of which a car or carriage is made (Ved.)
a drum made of wood (Ved.)
a wooden amulet
a
block on which criminals are executed
an ascetic
N. of a son of Ghṛta-pṛṣṭha.
—वनस्पति-काय,
अस्, m. the whole body or world of plants.
—वनस्-
पति-सव, अस्, m., N. of an Ekāha.
—वन-स्रज्, क् or
ग्, f. a garland of forest-flowers.
—वन-हरि, इस्, m.
a lion (?).
—वन-हरिद्रा, f. wild turmeric.
—व-
न-हास, अस्, m. a sort of grass, Saccharum Spon-
taneum
a fragrant oleander.
—वन-हासक, अस्,
m. Saccharum Spontaneum.
—वन-हुताशन (°त-
अश्°), अस्, m. a forest conflagration.
—वनाकम्प
(°न-आक्°), अस्, m. the shaking of the trees of a wood
by the wind.
—वनाखु (°न-आखु), उस्, m. ‘wood-
rat, ‘a hare.
—वनाखुक, अस्, m. a sort of bean,
Phaseolus Mungo.
—वनाग्नि (°न-अग्°), इस्, m. a
forest conflagration, burning of a wood.
—वनाज
(°न-अज), अस्, m. the wild goat.
—वनाटन (°न-
अट्°), अम्, n. the act of roaming or wandering about
in a forest.
—वनाटु (°न-आटु?), उस्, m. ‘wood-
roamer, ’ a kind of blue fly.
—वनाधिवासिन् (°न-
अध्°), ई, इनी, इ, dwelling in a forest.
—वनान्त
(°न-अन्°), अस्, m. the skirts of a wood, neighbour-
hood of a forest
(अस्, आ, अम्), having a wood for a
boundary, bounded by a wood.
—वनान्तर (°न-
अन्°), अम्, n. the middle or interior of a wood, (व-
नान्तरात्, out of the wood)
another wood.
—व-
नान्तर-चर, अस्, आ, अम्, wandering about in a
forest.
—वनापग (°न-अप्°), a forest stream,
river.
—वनाब्जिनी (°न-अब्°), f. a lotus-plant grow-
ing in the water.
—वनाभिलाव (°न-अभ्°), अस्, आ,
अम्, wood-destroying.
—वनामल (°न-आम्°), अस्,
m. (आमल for आमलक), Carissa Carandas
[cf.
कृष्ण-पाक।]
—वनाम्बिका (°न-अम्°), f., N. of
a tutelary divinity in the family of Dakṣa.
—व-
नाम्र (°न-आम्°), अस्, m., N. of a plant (= को-
शाम्र).
—वनारिष्टा (°न-अर्°), f. wild turmeric
(= वन-हरिद्रा).
—वनार्चक (°न-अर्°), अस्, m.
‘wood-worshipper, ’ a flower-gatherer, florist, maker of
garlands.
—वनार्द्रका (°न-आर्°), f. wild ginger
(अम्), n. the root of wild ginger.
—वनालक्त (°न-
अल्°), अम्, n. ‘wild lac, ’ red earth, ruddle.
—वना-
लय (°न-आल्°), अस्, m. a forest-abode, forest-habita-
tion.
—वनालय-जीविन्, ई, इनी, इ, living in forests.
—वनालिका (°न-अल्°), f. a sun-flower, Heliotropium
Indicum.
—वनाली (°न-आली), f. = वन-राजी.
—व-
नाश्रम (°न-आश्°), अस्, m. abode in the forest, the
third Āśrama or stage in a Brāhman's life (when he
is a Vānaprastha or hermit, see आश्रम).
—वना-
श्रमिन्, ई, m. (fr. the preceding), a Vānaprastha or
Brāhman dwelling in the woods, one in the third
period of life, an anchorite.
—वनाश्रय (°न-आश्°),
अस्, आ, अम्, living in the forest
(अस्), m. an inha-
bitant of the wood
a sort of crow or raven.
—वना-
श्रित (°न-आश्°), अस्, आ, अम्, one who has sought
refuge in the woods, repaired to the forest, leading
the life of a hermit.
—वने-किंशुक, आस्, m. pl.
‘Butea Frondosa in the wood, ’ anything found unex-
pectedly.
—वने-क्षुद्रा, f. the tree Pongamia
Glabra (commonly called Karañja).
—वने-चर,
अस्, ई, अम्, wandering in a forest, dwelling in or
inhabiting a wood
(अस्), m. an inhabitant of the
forest, forester, anchorite, hermit
a sylvan, satyr
an
imp, demon
a wild beast.
—वनेचराग्र्य (°र-
अग्°), अस्, m. ‘chief of foresters, ’ an ascetic, anchorite,
sage.
—वने-जा, आस्, आस्, अम्, Ved. born or generated
in the woods.
—वने-बिल्वक, आस्, m. pl. an Ægle
Marmelos in the forest
(metaphorically) anything
found unexpectedly.
—वने-राज्, ट्, ट्, ट्, Ved. shining
or blazing in the wood
(ट्), m. epithet of Agni.
—वने-शय, अस्, आ, अम्, living in the woods.
—वने-षह् (i. e. वने + सह्), षाट्, ट्, ट्, Ved.
overpowering or prevailing in the wood or over the
wood, (Sāy. = काष्ठानाम् अभिभवितृ।)
—वने-
सर्ज, अस्, m. Terminalia Tomentosa.
—वनैक-
देश (°न-एक्°), अस्, m. a part of a wood or thicket.
—वनोत्साह (°न-उत्°), अस्, m. a rhinoceros.
—व-
नोद्देश (°न-उद्°), अस्, m. the neighbourhood of a
forest, a particular spot in a wood.
—वनोद्भव
(°न-उद्°), अस्, आ, अम्, produced in a forest, being in
a wood
(आ), f. the wild cotton plant.
—वनोप-
प्लव (°न-उप्°), अम्, n. a forest conflagration.
—वनोर्वी (°न-उर्°), f. the neighbourhood of a
forest.
—वनौक (°न-ओक), अस्, m. = वनौकस्,
an inhabitant of a wood.
—वनौकस् (°न-ओक्°),
आस्, आस्, अस्, living in a forest
(आस्), m. an inha-
bitant of a wood, a forester
an anchorite, ascetic,
hermit
an animal living in woods, an ape, wild
boar, &c.
—वनौघ (°न-ओघ), अस्, m. ‘thick
forest, ‘N. of a district or mountain in the west of
India.
—वनौषधि (°न-ओष्°), इस्, f. a medicinal
herb growing wild.
वन 2. वन, ind. (for 1. वन see p. 883,
col. 2), see Gaṇa Cādi to Pāṇ. I. 4, 57.
Macdonell
English
वन ván-a,
n.
 tree (V.)
forest (V., C.)
thicket 🞄(of reeds), cluster, group (of lotuses), quantity 🞄(C.)
wood (RV.)
(wooden) trough for Soma 🞄(RV.)
(trough of the sky), cloud (V.)
water 🞄(C., rare)
abode (C., very rare).
Benfey
English
वन वन,
I.
n.
 , and
f.
 नी, A forest,
Vikr. d. 79 (न)
Pañc. iii. d. 56 (न).
II.
n.
1. Water.
2. A cascade or fountain.
3. A residence, Nal. 3, 22.
4. A house.
--
Comp.
असि-पत्र-,
n.
 the name of a
hell, Man. 4, 90.
चित्र-,
n.
 the name
of a forest, Hit. 14, 16. तपोवन, i. e.
तपस्-,
n.
 a place frequented by ascetics,
a sacred grove, Hit. iv. d. 83. निर्-
वण, i. e.
निस्-,
adj.
 one who has left a
forest, MBh. 5, 863
(°वन)। परशु-,
n.
 the name of a hell, MBh. 12, 12075.
पितृ-,
n.
 a cemetery, MBh. 11, 119. प्र-
मद-,
n.
 a royal garden, Vikr. 19, 18.
महा-,
n.
 a large forest, Rām. 3, 55, 48.
Hindi
Hindi
वन
Apte Hindi
Hindi
वनम्
नपुं*
 - वन् + अच्
"अरण्य, जंगल, वृक्षों का झुरमुट "
वनम्
नपुं*
 - -
"गुल्म, झुण्ड, सघन क्यारी में उगे हुए कमल या अन्य पौधों का समुच्चय"
वनम्
नपुं*
 - -
"आवासस्थल, निवासस्थान, घर"
वनम्
नपुं*
 - -
फौवारा (पानी का) झरना
वनम्
नपुं*
 - -
पानी
वनम्
नपुं*
 - -
"लकड़ी, काष्ठ "
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
जंगल
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
वृक्षों का झुंड
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
घर
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
फब्बारा
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
जल
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
लकड़ी का पात्र
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
प्रकाश की किरण
वनम्
नपुं*
 - वन्+अच्
पर्वत
L R Vaidya
English
vana {% n. %} 1. A forest, a wood, a thicket, M.vi.1, Megh.i.36, Kir.xii.33
2. a quantity of plants growing in a thick bed, कुमुदवननपश्रिश्रीमंदभिजखंडम् Sis.xi.64
3. a residence, a house
4. wood, timber
5. water
6. a fountain, a current.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
Bopp
Latin
वन n.
1) silva. H. 1. 3.
2) aqua. AM.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
वन
क्ली
वन, कानन
ओघः पूरोऽथ वेगश्च वनं काननमुच्यते ।
verse 3.1.1.8
page 0014
दाव
पु
दाव, वन, अरण्यानल
वनारण्यानलौ दावौ जीमूतौ मेघपर्वतौ ।
verse 3.1.1.11
page 0014
Edgerton Buddhist Hybrid
English
vana,
(1) (m. or nt.
once apparently in Skt. Kenop. 〔31〕
seems pretty clear in Pali vana, tho interpretations of some passages vary
CPD recognizes avana, free from lust
cf. vanatā, vanatha, avanatā, nirvaṇa). desire: Ud 〔xviii.3〕 and 4 = Pali Dhp. 〔283—4〕, vanaṃ (punningly desire and grove
so Pali) chindatha mā vṛkṣaṃ vanato jāyate bhayam, chit(t)vā vanaṃ samūlaṃ ca (Pali vanaṃ ca vanathaṃ ca) nirvaṇā bhavatha bhikṣavaḥ
yāvad vanatā (Pali vanatho) na chidyate (later ms. na chidyate yāvatā vanaṃ), etc. [In Gv 〔105.25〕 -vanasya, gen., is a false reading
see under avana.]
(2) n. of a yakṣa: MSV 〔i.17.7〕.
Indian Epigraphical Glossary
English
vana, a source of income. See Ghoshal, H. Rev. Syst., pp.
109-10. Cf. nāga-vana (IE 8-4), an elephant-forest.
Lanman
English
vána, n. wood
forest.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वन्
मूलधातुः:
 वन
धात्वर्थः:
 सम्भक्तौ, शब्दे च
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 वनति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
वनँ वन
मानकरूपान्तरम् - षणँ
षण संभक्तौ
- वनति । ववान । ववनतुः । ववनुरिति । अर्थभेदात् पुनः पठ्यते । सनति । असीषणत् । सातिः। सतिः । सन्तिः ।। 462, 463 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
व꣡न , vgl. Geldner, Ved. Studien I, 114. — 4. f. वनी Wald, Dickicht auch Śṛṅgārasarv. p. 6, Z. 7 v.u.
Muk. 88d.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dgon pa
१) अटवी २) अरण्य ३) कान्तार ४) जटी ५) वन
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
--source--
अरण्यमटवी सत्त्रं वार्क्षं च गहनं झषः ।
कान्तारं विपिनं कक्षः स्यात्षण्डं काननं वनम् ॥ १११० ॥
दवो दावः प्रस्तारस्तु तृणाटव्यां झषोऽपि च ।
-wordlist-
अरण्य (क्ली), अटवी (स्त्री), सत्त्र (क्ली), वार्क्ष (क्ली), गहन (क्ली), झष (पुं), कान्तार (पुंक्ली), विपिन (क्ली), कक्ष (पुं), षण्ड (पुंक्ली), कानन (क्ली), वन (क्ली), दव (पुं), दाव (पुं), प्रस्तार (पुं), तृणाटवी (स्त्री), झष (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अरण्य
अरण्य, अटवी, सत्त्र, कान्तार, कानन, वन, विपिन, गहन
अरण्यमटवी सत्त्रं कान्तारं काननं वनम् ।
विपिनं गहनं चेति नातिभिन्नार्थमिष्यते ॥ २१० ॥
verse 2.1.1.210
page 0026
आप्
आप्, तोय, घन, रस, पयस्, पुष्कर, मेघपुष्प, क, पानीय, सलिल, उदक, वारि, वार्, शम्बर, अर्णस्, पाथस्, कुश, जल, वन, क्षीर, अम्भस्, अम्बु, नीर, भुवन, अमृत, जीवनीय, दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074
नाममाला
Sanskrit
विपिन, गहन, कक्ष, अरण्य, कानन, वन, कान्तार, अटवी, दुर्ग
विपिनं गहनं कक्षमरण्यं काननं वनम् ।
कान्तारमटवी दुर्गम् तच्चरः स्याद्वनेचरः ॥ १३ ॥
verse 0.1.1.13
page 0007
वार्, वारि, क, पयस्, अम्भस्, अम्बु, पाथस्, अर्णस्, सलिल, जल, सर, वन, कुश, नीर, तोय, जीवन, अप्, विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वनम्
Root: वन
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Forest
Shloka(s):
3|3|1|1 ► अटवी काटिकाऽरण्यं विपिनं काननं वनम्। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|1|2 ► कक्ष्यकं कुन्दिलं वार्क्षं वनी गहनमित्यपि॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|1|1 ⇢ अटवी (अटवी) (स्त्री) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|1 ⇢ काटिका (काटिका) (स्त्री) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|1 ⇢ काननम् (कानन) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|1 ⇢ वनम् (वन) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|2 ⇢ कक्ष्यकम् (कक्ष्यक) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|2 ⇢ कुन्दिलम् (कुन्दिल) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|2 ⇢ वार्क्षम् (वार्क्ष) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|2 ⇢ वनी (वनी) (स्त्री) ⇒ Forest ⇒
➠ 3|3|1|2 ⇢ गहनम् (गहन) (नपुं) ⇒ Forest ⇒
Related word(s):
Vedic Reference
English
Vana in the Rigveda^1 and later^2 denotes the ‘forest, ’ not
necessarily of trees only, but, like Araṇya, the wild uninhabited
land.^3 It also means ‘wooden cup’ used in the Soma ritual, ^4
and in one passage perhaps a part of the chariot.^5
1) i. 54, 1
65, 8
iii. 51, 5
v. 41, 11,
etc.
2) Kauśika Sūtra, lxxvi. 3, etc.
3) Rv. vii. 1, 19 (opposed to dama,
‘home’).
4) Rv. i. 55, 4
ii. 14, 9, etc. See
Hillebrandt, Vedische Mythologie, 1, 163,
166, 193.
5) viii. 34, 18.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वनम्
Root: वन
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ wood
⇒ grove
⇒ water
⇒ abode
⇒ cloud
⇒ forest
⇒ plenty
⇒ spring
⇒ timber
⇒ longing
⇒ thicket
⇒ fountain
⇒ abundance
⇒ ray of light
⇒ earnest desire
⇒ body of a carriage
⇒ foreign or distant land
⇒ wooden vessel or barrel
⇒ coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
⇒ quantity of lotuses or other plants growing in a thick cluster
Shloka(s):
2|4|1|1 ► अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्। (वनौषधिवर्गः)
3|3|181|2 ► सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|206|7 ► दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|1|1 ⇢ अटवी (अटवी) (स्त्री)
➠ 2|4|1|1 ⇢ अरण्यम् (अरण्य) (नपुं) ⇒ forest, desert, wilderness, foreign or distant land
➠ 2|4|1|1 ⇢ विपिनम् (विपिन) (नपुं) ⇒ wood, grove, forest, thicket, quantity, multitude, under vip, stirring or waving
➠ 2|4|1|1 ⇢ गहनम् (गहन) (नपुं) ⇒ pain, deep, cave, maze, wood, dense, thick, depth, abyss, thicket, distress, labyrinth, impervious, impassable, inexplicable, hiding-place, impenetrable, inaccessible place, hard to be understood, impenetrable darkness, metre consisting of thirty-two syllables
➠ 2|4|1|1 ⇢ काननम् (कानन) (नपुं)
➠ 2|4|1|1 ⇢ वनम् (वन) (नपुं) ⇒ wood, grove, water, abode, cloud, forest, plenty, spring, timber, longing, thicket, fountain, abundance, ray of light, earnest desire, body of a carriage, foreign or distant land, wooden vessel or barrel, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], quantity of lotuses or other plants growing in a thick cluster
➠ 3|3|181|2 ⇢ सत्रम् (सत्र) (नपुं)
➠ 3|3|206|7 ⇢ दवः (दव) (पुं) ⇒ fire, heat, fever, forest, burning, wood on fire
➠ 3|3|206|7 ⇢ दावः (दाव) (पुं) ⇒ fire, heat, forest, distress, conflagration, forest conflagration
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वृक्षः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सर्वोपभोग्यवनम्
जातिः ➡ प्राकृतिकस्थानम्
उपाधि ➡ समूहः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वन, सम्भक्तिशब्दयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) वनति । संभक्तिःसेवनम् । इति दुर्गादासः ॥
वन, उ म व्यापृतौ । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०-पर०-अक०-सेट् । उदित्त्वात् क्त्वावेट् ।) उ, वनित्वा वत्वा । म, प्रवनयति । मित्त्वेऽपिअस्य ञौ ज्वलह्वलेत्यादिना केवलस्य ह्रस्ववि-कल्पनात् सोपसर्गस्यैव नित्यं ह्रस्वः । वनयतिवानयति । व्यापृतिर्व्यापारः । अयन्तु कगेवत्क्रियामात्र इत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
वन, कि उपकृतिश्रद्धाघातशब्दोपतापेषु । इतिकविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पक्षे भ्वा०-पर०-सक०-अक० च-सेट् ।) कि, वानयति वनति । अयंकैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
वन, द ङ उ याचे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तना०-आत्म०-द्विक०-सेट् । उदित्त्वात् क्त्वावेट् ।) द ङ, वनुते । उ, वनित्वा वत्वा । इति दुर्गादासः ॥
वनं, क्ली
स्त्री,
 (वनतीति । वन् + पचाद्यच् । यद्वा, वन्यते सेव्यते इति । “पुंसि संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) बहुवृक्ष-युक्तस्थानम् । (यथा, मनुः । ८ । ३५६ ।“परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।बदीनां वापि सम्भेदे ससंग्रहणमाप्नुयात् ॥
”स्त्रियान्तु यथा, साहित्यदर्पणे आर्थिव्यञ्जना-याम् ।“कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वाधीरा वहन्ति रतिखेदहराः समीराः ।केलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जुद्दूरेपतिः कथय किं करणीयमद्य ॥
”)तत्पर्य्यायः । अटवी २ अरण्यम् ३ विपिनम् ४गहनम् ५ काननम् ६ । इत्यमरभरतौ ॥
दावः ७ दवः ४ अटविः ९ भीरुकम् १०झाटम् ११ गुहिनम् १२ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
शत्रम् १३ समजम् १४ प्रान्तरम् १५विक्तम् १६ ॥
इति जटाधरः ॥
कान्तारम् १७ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
गृहसमीपकर्त्तव्यवनंयथा, --“शिविराभ्यन्तरे भद्रा स्थापिता तुलसी नृणाम् ।धनपुत्त्रप्रदात्री च पुण्यदा हरिभाक्तिदा ।प्रभाते तुलसीं दृष्ट्वा स्वर्णदानफलं लभेत् ॥
मालती यूथिका कुन्दं माधवी केतकी तथा ।नागेश्वरं मल्लिका च काञ्चनं वकुलं शुभम् ॥
अपराजिता च शुभदा तेषामुद्यानमीप्सितम् ।पूर्व्वे च दक्षिणे चैव शुभदं नात्र संशयः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १०२ अध्यायः ॥
मथुरायां द्बादश वनानि यथा, --“रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ।तद्दष्ट्वा मनुजो देवि सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
वनं तालवनञ्चैव द्वितीयं वनमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
तृतीयं कुमुदं नाम वनं चैवोत्तमं तथा ।तत्र गत्वा नरो देव्रि कृतकृत्यो हि जायते ॥
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि या ।तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
चतुर्थं काभ्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ।तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
विमलस्य च कुण्डे तु सर्व्वैः पापैः प्रमुच्यते ।यस्तु प्रमुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥
पञ्चमं बहुलवनं वनस्थानमनुत्तमम् ।तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ।अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ।तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
सप्तमन्तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ।तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
महावनं चाष्टमन्तु सदैव तु मम प्रियम् ।तस्मिन् स्नात्वा तु मनुजो इन्द्रलोके मही-यते ॥
लोहजं धवलं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ।नवमन्तु वनं देवि महापातकनाशनम् ॥
वनं विल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ।तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
एकादशन्तु भाण्डीरं योगिनां प्रियमुत्तमम् ।तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ।भाण्डीरं समनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥
वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
वृन्दावनं द्वादशमं वृन्दया परिरक्षितम् ।मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
वृन्दावनन्तु गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ।न ते यमपुरं यान्ति वैकुण्ठं प्राप्नुयुर्नराः ॥
”इति वाराहे मथुरातीर्थवनद्वादशकवर्णनंनामाध्यायः ॥
* ॥
वनविशेषे मरणफलंयथा, --“यदेवं कथितं पुण्यं मया ब्रह्ममुखाच्च्युतम् ।तत् समग्रं भवेत्तस्य अरण्येषूषरेषु च ॥
अरण्यानि प्रवक्ष्यामि तथा चैवोषराणि च ।सैन्धवं दण्डकारण्यं नैमिषं कुरुजाङ्गलम् ॥
उपलावृतमारण्यं जम्बूमार्गोऽथ पुष्करम् ।हिमवासस्ततोऽरण्य उत्तमः परिकीर्त्तितः ॥
नवष्वेतेष्वरण्येषु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।ब्रह्मलोकातिथिर्भूत्वा स याति परमं पदम् ॥
”इति देवीपुराणे अरण्योषरप्रशंसा ॥
* ॥
अरण्ये वर्णनीयानि यथा, --“अरण्येऽहिवराहेभयूथसिंहादयो द्रुमाः ।शुककाककपोताद्या भिल्लभल्लदवादयः ॥
”उद्याने वर्णनीयानि यथा, --“उद्याने सरणिः सर्व्वफलपुष्पलताद्रुमाः ।प्रिकालिकेकिहंसाद्याः क्रीडावाप्यध्वग-स्थितिः ॥
”इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥
(शङ्कराचार्य्यशिष्यस्य हस्तामलकस्य शिष्या-णामुपाधिविशेषे, पुं । यदुक्तं प्राणतोषिण्या-मवधूतप्रकरणे ।“सुरम्ये निर्झरे देशे वने वासं करोति यः ।आशापाशविनिर्मुक्तो वननामा स उच्यते ॥
”)
वनं,
क्ली,
 (वन्यते सेव्यते इति । वन् + “पुंसिसंज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । घः ।इति निघण्टौ देवराजयज्वा । १ । १२ । ९ ।)जलम् । (यथा, रघुः । ९ । २२ ।“नमयति स्म स केवलमुन्नतंवनमुचे नमुचेररये शिरः ॥
”)निवासः । आलयः । इति मेदिनी । ने, १९ ॥
(चमसः । यथा, ऋखेदे । २ । १४ । ९ ।“अध्वर्यवः कर्त्तना श्रुष्टिमस्मै वने निपूतं वनउन्नयध्वम् ॥
”“वने संभजनीये वने उदके निपूतमाप्यायनेनशोधितं सोममुन्नयध्वमूर्द्ध्वं नयत । यद्बा वनेतद्विकारे चमसे निपूतं दशापवित्रेण शोधितंसोमं वने चमसे उन्नयध्वम् ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
) प्रस्रवणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(रश्मिः । इति निघण्टुः । १ । ५ । ८ ॥
“वन षणसम्भक्तौ भूवादिः परस्मै पदी । पुंसि संज्ञायांघः । वन्यते सेव्यते शीतादिनिवारणाय ।अथवा वनतिर्हिंसार्थः । वन्यते हिंस्यतेऽनेनतमः । यद्बा, वनु याचने तनादि आत्मने भाषा ।वन्यते याच्यते ष्टष्टिप्रदानाय । यद्वा, वनशब्देभूवादिः परस्मैपदी वन्यते शब्दते स्तूयतेस्तोतृभिः ।” इति तत्र देवराजयज्वा ॥
यथा, ऋग्वेदे । १ । २४ । ७ ।“अबुध्ने राजा वरुणो वनस्य ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वन सेवने
सक०
 शब्दे अक०
भ्वा०
पर०
 सेट् । वनति अवानीत् अवनीत् ववनतुः ।
वन व्यापारे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । वनति अवानीत् अव-नीत् । ज्वला० वनः वानः । घटा० वनयति ।
वन याचने द्विक० तना० आ० सेट् क्त्वा वेट् । वनुते अवनिष्ट ।
वन उपकारे उपतापे च
सक०
 शब्दे अक० वा
चु०
उभ०
 पक्षेभ्वा०
पर०
 सेट् । वानयति ते वनति । अवीवनत् त ।अवनीत् अवानीत् ।
वन
न०
 स्त्री वन--अच् । १ वृक्षसमुदायात्मके अरण्ये अमरःस्त्रोत्वे ङीष् । “सुवनी सम्प्रषदत्पिकापि का” नैष० ।२ जले ३ निवासे ४ आलये च मेदि० । ५ प्रस्तरणे हेमच० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
वनँ वन
मानकरूपान्तरम् - भणँ
भण
मानकरूपान्तरम् - धणँ
धण शब्दे
- वनति वनम् संवननं वशीकरणम् भणति भाणः अलङ्कारे सुप्रसिद्धः धणति कौशिकस्तु दन्त्यान्त्यमाह उस् (द्र0 उ0 2118) धनुः वनिप्-धन्वा कृषिचभि (उ0 182) इत्यूः-धनूः राशिः 445-447
वनँ वन
मानकरूपान्तरम् - षणँ
षण भक्तौ
- (अर्थविवरणम्) भक्तिर्भजनम्
वनति वनम् उदकम् वनिता ऋतन्यञ्जि (उ0 42) इति वनिष्ठु पुष्पान्त्रम् उणादौ वानरः, वानीरो वेतसः तनादौ वनु याचने (88) वनुते, वनोति सनति सनो ये विभाषा (6443) आत्त्वम्-सायते सन्यते कथं सन्यात्? ये इत्यदन्ते ये परे विधानात् सनीवन्तर्ध (7149) इति वेट्-सिसनिषति, स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासाद् (8361) इति नियमात् षत्वं नास्ति सिषासति सनोतेरनः(83108) इति षत्वम् दृसनिजनि (उ0 13) इति ञुण्-सानुः खनिकष्यञ्ज्यसि (उ0 4139) इति सनिः न क्तिचि दीर्घश्च (6439) सातिः लोपश्चास्यान्यतरस्याम् (6445) सातिः सन्तिः तनादौ षणु दाने (82) सनुते सनोति 451, 452
धातुवृत्तिः
Sanskrit
वनँ वन
मानकरूपान्तरम् - षणँ
षण (अर्थः) सम्भक्तौ
वनेर्रिभेदात्पुनः पाठ इति मैत्रेयः तथैवेदाहरणानि ( सनति ससान सेनतुः सनितेत्यादि सायात् सन्यात् ) "किदाशिषि'' इति कित्त्वाद् ( सूत्रम्) ये विभाषा (इति सूत्रम्) लोपोयि'' इतिवद्वर्णमात्रे निर्देष्टव्ये य इत्यत्त्वतो निद्देशाद्यासुट्यात्वं नेत्युक्तम् ( सिसनिषति सिषासति ) "सनीवन्तर्द्धभ्रस्त्रजदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्'' इतीड्विकल्पः इडभावे "जनसनखनां सन्ज्ञलोः'' इति ज्ञलादौ सनि क्ङिति विधीयमानमात्वं भवति (सान्यमिति संसनीति संसन्ति संसातः ) इदं च क्ङित्येवेति ण्यति न भवति (सान्यमिति संसनीति "ये विभाषा'' इत्यात्वम् इदं च क्डित्येवेति ण्डति न भवति (सान्यमिति संसनीति संसन्ति संसातः ) प्रकृतिग्रहणन्यायेन "जनसन'' इत्यात्वे "अनुनासिकस्य'' इतिदीर्घे परत्वाद् बाधित्वा ऽत्रापि भवति ( सातिः सातः सातवान् ) आत्वसूत्रे च ज्ञलादिसन् जनसनोर्न संभवतीति सनोतेरेव विशेषणमिति वदता वृत्तिकारेण सनोतेः "सनीवन्त'' इति पक्ष इडागमः, तदिह सनोत्यर्थमेव सन्ग्रहणमित्यभिधानादिड्विधावात्वे च तानादिकस्यैव ग्रहणमिति च प्रतीयते अन्ये तु पुनरुभयत्रोभयत्रोर्ग्रहणमाहुः एवं वृत्तौ सनोतेरित्युपादानं [ तस्यानुनासिकलोपादात्वं विप्रतिषेधेन]इति वक्ष्यामीत्येवमर्थं मन्तव्यम् सानुः ) "हसनिजचिरिचटिभ्यो ञुण्'' इति ञुण्प्रत्ययः वन पाने, षणुदानइति द्वयं तनादौ 460
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वन शब्दे”@} 2 ‘--संभक्तिशब्दयोः’ इति वोपदेवः।
‘याचने वनुते, शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ 3 इति देवः।
वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् 4 ज्ञेयानि।
अचि-वनम्, वन्या, 5 वनिः-वनी, वन्यम्, ल्यपि- 6 प्रवत्य, 7 वन्तिः, - 8 वतिः, 9 10 ब्रह्मवनं त्वा क्षत्रवनिम्, 11 वनिष्ठुः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४६२। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२४)
04
=>
 (१५७)
05
=>
 [[८। ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति स्त्रियां वा ङीष् भवति। तेन रूपद्वयमिति बोध्यम्।]]
06
=>
 [[९। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यनेन अनुदात्तोपदेशादीनां विधीयमानोऽनुनासिक- लोपविकल्पः, व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् नान्तेषु नित्यः। तेन प्रवत्य इत्येकमेव रूपम्, नित्यत्वात्।]]
07
=>
 [[१०। क्तिचि, ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपयोर्निषेधः।]]
08
=>
 [[११। क्तिनि-- ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इत्यादिना इण्निषेधात् ‘अनुदात्तोपदेश- वनति--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्११९५+ २६]
10
=>
 [[१। ‘छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्’ (३-२-२७) इति कर्मण्युपपदे छन्दसि विषये ब्रह्म वनति, क्षत्रं वनतीत्यर्थविवक्षायाम्, इन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[२। ‘ऋतन्यञ्चिवनि--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना इष्ठुच्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘वनिष्ठुः = अपानं मांसविशेषश्च’ इति मा। धा। वृत्तिः। दशपाद्युणादिवृत्तौ तु (१०-१२) ‘ऋतन्यञ्जि’ इत्यत्र इष्णुच्प्रत्यये वनिष्णुः इत्युक्तम्। अपानोपरि- स्थानमित्यर्थः।]]
1 {@“वन संभक्तौ”@} 2 ‘…संभक्तौ च वनेदिति।।’ 3 इति देवः।
‘-- भक्तौ।
भक्तिः भजनम्’ इति क्षीरस्वामी।
‘वनेरर्थभेदात् पुनः पाठः’ इति मैत्रेयरक्षितः।
वानकः-निका, वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककणतिवत् 4 बोध्यानि।
5 वानरः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४६३ सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२४)
04
=>
 (१५७)
05
=>
 [[३। वनशब्दात् वने भव इत्यर्थे ‘तत्र भवः’ (४-३-५३) इति अण्प्रत्यये वान इति सिद्धम्। तत औणादिके (द। उ। १०-१२) रक्प्रत्यये वानर इति रूपम्। वा = किंचित् मरो वा वानरः।]]
1 {@“वन श्रद्धोपहिंसनयोः”@} 2 ‘चान्द्रपारायणमतेनायं पाठ इति क्षीरस्वामी, हेमचन्द्रश्च इति’ पा।
धा।
समीक्षायाम्।
‘तनु’ इत्यत्र चुरादौ तरङ्गिण्यामेतत्पाठो दृश्यते।
अस्य धातोः सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककाणयतिवत् 3 ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५१-आ)
02
=>
 (१०-चुरादिः-सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१५९)
Grassman
German
vána, n., vielleicht von van in der Bedeutung „hold, angenehm sein“, 1〉 Wald
2〉 Baum, Waldbaum
namentlich 3〉 neben den Kräutern (óṣadhi) genannt, oder 4〉 mit Beziehung auf das Fällen oder Spalten, vgl. vṛścád-vana
5〉 Holz, Holzstück
namentlich 6〉 die bei der Verehrung des Agni angewandten, die Agni verzehrt, aus denen er geboren wird u. s. w.
7〉 Wasser, Fluth {412, 6} kṣódante ā́pas, riṇaté vánāni
{802, 2} vánā vásānas (sómas) váruṇas ná síndhūn, in diesem Sinne oft von den Wasserfluthen, denen Soma entgegenrauscht, in denen er spielend hüpft
8〉 oft wird das Hineinströmen des Soma in die Kufen (kaláśeṣu) als Niedersitzen des Vogels auf Bäume, oder als ein Gehen des Büffels in die [Page1207] Wälder aufgefasst, z. B. {808, 23} sī́dan váneṣu śakunás ná pátvā, sómas punānás kaláśeṣu sáttā
{745, 1} prá sómāsas ‥, apā́m ná yanti ūrmáyas, vánāni mahiṣā́s iva
{804, 6} sómas punānás kaláśān ayāsīt sī́dan mṛgás ná mahiṣás váneṣu
9〉 in ähnlichem Sinne auch ohne durchgeführtes Bild, wobei immerhin die Holzsubstanz der Kufe zu dem bildlichen Gebrauche Anlass gegeben haben mochte, zum Theil kann hier auch die Bedeutung „Wasser, Fluth“ angenommen werden
10〉 in bildlichem Sinne scheint auch der Wolkenraum als ein Wald aufgefasst zu sein, falls man hier nicht an die Bedeutung „Wasser, Fluth“ zu denken hat
10〉 vielleicht Gestell des Wagens.
-am 1〉 {432, 8}
{849, 4}
{857, 7}
{907, 4}. — 4〉 {620, 21}. — 5〉 śúṣkam {459, 10}. — 6〉 {681, 4}. — 7〉 vṛ́ṣā (sómas) 〰 vṛ́ṣā mádas {776, 2}.
-āt 1〉 {29, 6}.
-asya 2〉 stū́pam bildlich {24, 7}. — 9〉 háris (sómas) sī́dan 〰 jaṭháre punānás {807, 1}. — 10〉 mádhye {654, 18}.
-e 1〉 {55, 4}
{927, 11} bildl. vánaspátim 〰 ā́‿asthāpayadhvam
{517, 19} mā́ nas dáme mā́ 〰 ā́ juhūrthās
{800, 2} (bildlich ?)
{855, 1}. — 6〉 {58, 5}
{148, 4}
{303, 6}
{800, 5}
{830, 5}. — 6〉 {857, 9}. — 7〉 {205, 9} 〰 nípūtam 〰 úd nayadhvam
krī́ḍantam {718, 5}
{757, 5}
mātúr upásthe {801, 1}. — 9〉 áva cakradat {719, 3} (vṛ́ṣā)
{786, 1} (śíśus ná jātás)
ajyáse {778, 9}
{790, 2}. — 10〉 {849, 2}.
-e-vane 6〉 {365, 6}
{917, 2}.
-āni 1〉 {472, 2} (neb. párvatāsas)
{915, 5} (neb. atasā́). — 2〉 {229, 7}
ūrdhvā́ nas santu komiā́ 〰 {171, 3} (bildlich)
prajahitā́ni {621, 13}
muṣitā́ {894, 10}. — 3〉 {103, 5}
{285, 5}
{480, 5}
{915, 13}
{917, 5}. — 6〉 {65, 7}
{447, 5}
{523, 2} (uśádhak)
{663, 3}
{905, 2}. — 7〉 {412, 6} (s. o.). — 8〉 {745, 1} (s. o.).
-ā 1〉 {54, 1}
{395, 11} (neb. giráyas vṛkṣákeśās)
{411, 3}
{414, 2}. — 2〉 {660, 1}. — 3〉 {54, 4}{54, 5}. — 4〉 {443, 9}
{854, 8}
{915, 7}
{474, 3}
bildlich {127, 4} (tákṣat 〰 ‿iva). — 5〉 {660, 1}
śrúvat 〰 ‿iva yád sthirám {127, 3} (wie brennendes Holz). — 6〉 {65, 8}
{66, 2}
{143, 5}
{195, 6}
{363, 4}
{395, 10}
{447, 3}
{501, 10}
{520, 2}
{632, 9}
{941, 2}
{243, 2}
{289, 4}
{489, 5}. — 7〉 {802, 2} (s. o.). — 8〉 {655, 7} hāridravā́‿íd úpa, sómam sutám mahiṣā́ ‿iva‿ávagachathas.
-ebhyas [Ab.] 3〉 {192, 1} (agne jāyase).
-ānām 6〉 od. 7〉 gárbhas {70, 3} (neben gárbhas apā́m). — 4〉 svádhitis {808, 6} (sómas).
-eṣu 1〉 {70, 9}
{268, 3} (uśádhak bildlich). — 6〉 {67, 1}
{128, 3}
{240, 7} (uśádhak)
{257, 1}
{263, 6}
{303, 1}
{355, 5}
{663, 8}
{669, 15}. — 8〉 {804, 6}
{808, 23} (s. o.). — 9〉 vṛ́ṣā 〰 áva cakradat háris {798, 31}
sádas 〰 dadhiṣe {819, 10}
sī́dan {819, 18}
{774, 8} (yónau)
ví nīyate {739, 3}. — 10〉 〰 ví antárikṣam tatāna {439, 2}.
1207, 22.b: {54, 5} st. {54, 4}
vána:
-e 1〉 {855, 1}(?)
7〉 {818, 11}
9〉 {819, 22}
-ā 1〉 {64, 7}
{88, 3}
6〉 in {243, 2} ist vanā́ betont
-eṣu 8〉 {719, 6}.
Burnouf
French
वन वन
n.
 et qqf. वनी
f.
 bois, forêt. -- N. et
[Vd.]
m.
 source d'eau
eau.
Habitation, maison, cf. वसन।
वनकार्पासी
f.
 coton sauvage.
वनगुप्त
m.
 espion.
वनगो
f.
 et वनगव
m.
 le bos gavæus ou गवय।
वनगोचर
m.
 chasseur, oiseleur.
वनचन्दन
n.
 bois d'aloës
pin devadāru, bot.
वनछाग
m.
 bouc sauvage, bouquetain.
Sanglier.
वनज a. (जन्) né dans les bois. -- S.
m.
 éléphant.
Cyperus rotundus, bot. -- S.
n.
 lotus. -- S.
f.
 phaseolus trilobus, bot.
वनतिक्त
m.
 terminalia chebula. -- F. [आ et इका]
cissampelos hexandra.
वनद
m.
 (वन eau
दा) nuage.
वनदीप
m.
 le champaca, bot.
वनपांशुल
m.
 chasseur, braconnier.
वनप्रस्थ a. parti pour la forêt. -- S.
m.
 ermite,
anachorète.
वनप्रिय
m.
 coucou kokila.
वनभुज्
m.
 la racine médicinale nommée ऋषभ।
वनमल्ली
f.
 jasmin sauvage.
वनमाक्षिका
f.
 taon.
वनमाला
f.
 la guirlande de Kṛṣṇa.
वनमालिन्
m.
 (sfx. इन्) Kṛṣṇa. -- F. la ville de
Dwâraka.
Energie femelle ou śakti de Kṛṣṇa.
वनमुच्
m.
 (वन eau) nuage.
वनमुद्ग
m.
 haricot des bois ou lobé.
वनमूत
m.
 (वन eau) nuage.
वनर
m.
 (sfx. र) singe [? orthogr. vicieuse de
वानर].
वनराज
m.
 tigre
? lion.
वनराजि a. (राज्) qui embellit une forêt. -- S.
m.
arbre, arbuste
? partie de forêt.
वनवह्नि
m.
 incendie de forêt.
वनवासन
m.
 (वस्) civette, putois.
वनवासिन्
m.
 ermite, anachorète.
वनव्रीहि
m.
 riz sauvage.
वनशृङ्गाट
m.
 ruellia longifolia, bot.
वनशोभन
n.
 lotus.
वनश्वन्
m.
 chien sauvage
chacal
civette.
? Tigre.
वनसङ्कट
m.
 ervum hirsutum.
वनसरोजिनी
f.
 coton sauvage.
वनस्थ a. (स्था) qui habite les bois
sauvage. -- S.
m.
 ermite, ascète.
Antilope.
वनस्पति
m.
 (स् euph.) le maître du bois, un des
आप्रिस् d'Agni, Vd.
Le pilon à broyer le soma, Vd.
au du.
le mortier et son pilon, Vd.
Arbre, grand arbre, en gén.
वनहास
m.
 saccharum spontaneum, bot.
वनाखु
m.
 (आखु) lièvre (?).
वनाखुक
m.
 phaseolus mungo, bot.
वनाज
m.
 (अज) bouquetain.
वनामल
m.
 carissa carondas, bot.
वनायु
m.
 cf. वानायु।
वनायुज
m.
 cheval du pays de Vānāyu.
वनार्चक
m.
 (अर्च्) botaniste, herborisateur, qui cueille
des fleurs dans les bois.
वनालिका
f.
 héliotrope.
वनाश्रय
m.
 (आश्रय) corbeau, corneille.
वनाहिर
m.
 sanglier.
वनेक्षुद्रा
f.
 le caranja, arbre.
वनेचर
m.
 (चर्) habitant des bois
homme sauvage
démon, rākṣasa.
Ermite.
वनोत्साह
m.
 rhinocéros.
वनोद्भवा
f.
 (उत्
भू) coton sauvage.
वनौकस्
m.
 (ओकस्) habitant des bois
sauvage
ermite
singe.
Stchoupak
French
१ वन-
nt. forêt, bois, végétation abondante, massif, masse de
lotus
arbre
multitude, abondance
eau
m.
 fils d'Uśīnara
iic. forestier,
sauvage.
°करिन्- °कुञ्जर-
m.
 éléphant sauvage.
°काम- a. qui aime (vivre dans) la forêt.
°काष्ठिका-
f.
 bois mort.
°खण्ड- v. °षण्ड-।
°ग-
m.
 habitant des bois.
°गज-
m.
 = {%°karin-
°gaja-mada- %} substance sécrétée par les
tempes d'un éléphant sauvage en rut.
°गमन- nt. vie érémitique (dans la forêt).
°गहन- nt. profondeur des bois, forêt épaisse, fourré.
°गुल्म-
m.
 broussaille, buisson.
°गोचर- a. qui vit dans la forêt
qui vit dans l'eau.
°ग्रहण- nt. fait d'envahir une forêt, de s'en emparer
°ग्रहण-कोलाहल-
m.
 nt. cris des chasseurs qui envahissent la forêt.
°ग्रामक-
m.
 village forestier, i. e. pauvre.
°ग्राहिन्-
m.
 qui s'empare de la forêt, chasseur.
°चर- -ई- a. qui erre, qui vit dans la forêt
m.
 habitant des
bois, animal sauvage
°चारिन्- (-णी-) id.
°चर्या-
f.
 fait
d'errer, de vivre dans la forêt.
°च्छन्दता-
f.
 nostalgie de la forêt.
°च्छिद्- ag. qui coupe du bois, bûcheron.
°ज- a. né dans la forêt, sylvestre, sauvage
m.
 habitant des bois
nt. lotus (bleu)
°जाक्ष- a. qui a des yeux comme des lotus bleus.
°जात- a. v. = °ज- a.
°ज्योत्स्नी-
f.
n.
 d'une plante.
°दाह- °दाहाग्नि-
m.
 incendie de la forêt.
°दुर्ग- a. qu'une forêt rend inaccessible.
°देवता-
f.
 divinité sylvestre.
°द्रुम-
m.
 arbre forestier.
°द्विप-
m.
 = °करिन्-।
°धारा-
f.
 allée, avenue.
°प- ag. gardien de la forêt, garde-chasse
habitant des bois.
°पन्नग-
m.
 serpent qui vit dans la forêt.
°पर्वन्- nt. titre d'une section du MhBh.
°पार्श्व-
m.
 région forestière, forêt.
°पाल-
m.
 = {%°pa-
°pālādhipa- %} garde-chasse en chef.
°पुष्प- nt. fleur sauvage
-मय- -ई- a. fait de ou consistant en
fleurs sauvages.
°प्रतिष्ठ- a. qui vit dans la forêt.
°प्रस्थ-
m.
 (ou nt. ?) plateau boisé, forêt située sur un plateau.
°भू- °भूमि-
f.
 région boisée, forestière.
°मातङ्ग-
m.
 = °करिन्-।
°मानुष-
m.
 homme des bois, orang-outang (?)
-ई- -ईका-
f.
 femme
des bois.
°माला-
f.
 guirlande de fleurs sauvages
guirlande de Kṛṣṇa
-इका- id.
-इन्- a. paré d'une guirlande de fleurs sauvages, ép. de
Kṛṣṇa.
°राजि- (et -ई-) °लेखा-
f.
 rangée d'arbres, allée, longue
étendue de forêts.
°र्द्धि-
f.
 ornement de la forêt.
°लता-
f.
 liane forestière.
°वर्तिका-
f.
 sorte de caille.
°वह्नि-
m.
 = °दाह-।
°वात-
m.
 = brise sylvestre.
°वास- a. qui vit dans la forêt
m.
 habitant des bois
séjour dans la
forêt, vie érémitique ou errante
-क- (v. l. -इक-)
m.
pl.
n.
 d'un
peuple
-इन्- a. = {%°vāsa-
%}
m.
 habitant des bois, anachorète.
°शकुनि-
m.
 oiseau sauvage.
°श्वन्-
m.
 chacal.
°षण्ड- nt. bouquet d'arbres.
°संश्रय-
m.
 fait de se réfugier dans la forêt.
°सद्-
m.
 habitant des bois.
°संनिवासिन्- a. et
m.
 = {%°vāsin-
°stha- %} id.
°स्थल- nt. plaine boisée
-ई-
f.
 région boisée, forêt.
°स्रज्-
f.
 = °माला-।
°हरिणी-
f.
 femelle du daim sauvage.
वनाग्नि-
m.
 = °दाह-।
वनाधिवासिन्- a. = °वासिन्-।
वनान्त-
m.
 lisière de la forêt, forêt
a. limité par une
forêt
°भू-
f.
 alentours de la forêt
°स्थ- a. situé dans la
forêt
°स्थली-
f.
 région boisée.
वनान्तर- nt. intérieur de la forêt
une autre forêt
-अम् vers
la forêt
-आत् de la
f.
-ए dans la forêt.
वनापगा- (iic. °ग-)
f.
 rivière forestière.
वनाब्जिनी-
f.
 lotus de forêt.
वनालय-जीविन्- a. qui vit dans la forêt.
वनाश- a. qui se nourrit d'eau.
वनाश्रम-
m.
 séjour dans la forêt, vie érémitique (3{^me^}
āśrama)
-इन्- anachorète, Brâhmane qui vit dans la forêt.
वनाश्रय- a. qui vit dans la forêt.
वनैकदेश-
m.
 partie (quelconque ou déterminée) de la forêt, site
forestier
वनोद्देश- id.
région forestière.
वनोद्भव- a. qui se produit dans la forêt, qui s'y trouve à l'état
sauvage.
वनोपप्लव-
m.
 = °दाह-।
वनौकस्- a. qui habite la forêt
m.
 (qqf. वनौक-) habitant des
bois, anachorète
animal sauvage, not. sanglier.
वनौघ-
m.
 masse d'eau.
वनस्-पति-
m.
 arbre, not. grand ou vieil arbre
(roi des plantes), Soma
n.
 d'un roi du Varṣa du même nom (nt.).
वने-चर- -ई- a. qui circule dans la forêt, qui vit dans la
forêt
m.
 habitant des bois
°सद्-
m.
 id.
२ वन-
nt. désir (?).