| YouTube Channel

वत्सरः (vatsaraH)

 
Apte
English
वत्सरः [vatsarḥ], [वस्-सरन्
Uṇ.*
 3.71]
A year
दातास्याः स्वर्ग- माप्नोति वत्सरान् रोमसंमितान्
Y.*
 1.25.
N.
 of Viṣṇu.Comp. -अन्तकः the month, Phālguna. -आदिः the month of Mārgaśīrṣa
cf.
 मासानां मार्गशीर्षो$हम्. -ऋणम् a debt to be paid by the end of a year.
Apte 1890
English
वत्सरः [वस्-सरन् Uṇ. 3. 71] 1 A year
Y. 1. 205.
2 N. of Viṣṇu.
Comp.
अंतकः the month Phālguna.
आदिः the month of Mārgaśīrṣa.
ऋणं a debt to be paid by the end of a year.
Apte Hindi
Hindi
वत्सरः
पुं*
 - वस् + सरन्
वर्ष
वत्सरः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वत्सरः, वर्षः, संवत्सरः, परिवत्सरः, अब्दः, समा, समाः, संवद्, हायनः, वरिषम्, कालग्रन्थिः, ऋतुवृत्तिः, मासमानः, युगांशकः, शरद्, शरदा
noun
सर्वेषाम् ऋतुनां परिवर्तः द्वादश-मासयुक्तः युगस्य अंशभूतः कालः।
"अग्रिमे वत्सरे भारते वैश्विक-क्रीडा-महोत्सवः भविष्यति।"
Tamil
Tamil
வத்ஸர: : ஆண்டு, வருடம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वत्सरः
Root: वत्सरः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ year
⇒ cloud
⇒ giving water
⇒ coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
Shloka(s):
3|3|88|3 ► अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|93|1 ► धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत्। (नानार्थवर्गः)
3|3|225|1 ► स्याद्वृष्टौ लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|88|3 ⇢ अब्दः (अब्द) (पुं) ⇒ year, cloud, giving water, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.]
➠ 3|3|93|1 ⇢ शरत् (शरद्) (स्त्री)
➠ 3|3|225|1 ⇢ वर्षः (वर्ष) (पुं) ⇒ day, cloud, rains, shower, division of the earth as separated off by certain mountain ranges [e.g. bhAratavarSa]
➠ 3|3|225|1 ⇢ वर्षम् (वर्ष) (नपुं) ⇒ day, cloud, rains, shower, division of the earth as separated off by certain mountain ranges [e.g. bhAratavarSa]
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वत्सरः,
पुं,
 (वसन्त्यस्मिन् अयनर्त्तुमासपक्षवारा-दय इति । वस निवासे + “वसेश्च ।” उणा०३ । ७१ । इति सरन् । “सः स्यार्द्धधातुके ।”७ । ४ । ४९ । इति सस्य तः ।) द्वादशमासा-त्मककालः । अयनद्बयात्मकश्च । तत्पर्य्यायः ।संवत्सरः २ अब्दः ३ हायनः ४ शरत् ५ समा६ । इत्यमरः । १ । ४ । २० ॥
शरदा ७ वर्षम्८ वरिषम् ९ संवत् १० । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
“व्रतबन्धविवाहे च वत्सरपरिकल्पनमाहुरा-चार्य्याः ।आधानपूर्व्वमेके प्रसूतिपूर्व्वं सदान्ये तु ॥
”सौरसावननाक्षत्रचान्द्रभेदेन चतुर्व्विधो वत्सरः ।यथा चूडोपनयनादिषु वर्षगणना सावनेनशुभाशुभगणनन्तु सौरेणेति सिद्धम् । सावनसंवत्-सरेण एकदिनाधिकवत्सरो नाक्षत्रो भवती-त्यनयोर्भेदः । सौरस्तु पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशत-दिनैर्भवति । यथा, --“मेषादीनामहर्वृन्दं षण्णां सप्ताष्टचन्द्रकम् । १८७ ।तुलादीनामष्टसप्तचन्द्रकन्तु लिखेत्ततः ॥
” १७८ ॥
चान्द्रवत्सरोऽपि द्बादशमासैर्भवति । मलमास-पाते तु त्रयोदशमासैर्भवति । तथा च श्रुतिः ।द्वादशमासाः संवत्सरः क्वचित्त्रयोदशमासाःमंवत्सर इति । त्रयोदशेत्यधिमासे । स्मृतिः ।यस्मिन्नब्दे द्बादशैकश्च यव्य इति । यव्यो मासइति । यव्या मासाः स्वमेकः संवत्सर इतिशतपथश्रुत्या यव्य-स्वमेक-शब्दयोर्मासवर्षपर्य्याय-तोक्ता । इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
अथ षष्टिसंव-त्सरगणना ।“शकेन्द्रकालः पृथगाकृति-२२ घ्नःशशाङ्कनन्दाश्वियुगैः ४०९१ समेतः ।शराद्रिवस्विन्दु-१८७५ हृतः सलब्घःषष्ट्यावशिष्टाः प्रभवादयोऽब्दाः ॥
वर्षवर्जन्तु यच्छेषं सूर्य्यैः संपूर्य्य खोर्म्मिभिः । ६० ।हृतव्युत्क्रमतः खाग्निहृतेऽंशे मासकादयः ॥
”अस्यार्थः शकेन्द्रकालः शकराजाब्दकालः ।पृथक् आकृतिघ्नः २२ द्बाविंशत्या पूरितः ।शशाङ्कनन्दाश्वियुगैरेकनवत्यधिकशतद्बयाधिक-चतुःसहस्रैः समेतोऽङ्कः । शराद्रिवस्विन्दुहृतःपञ्चसप्तत्यधिकाष्टादशशतैर्यावत्संख्यं हर्त्तुंशक्रोति तावता हृतः कर्त्तव्यः । सलब्धः पूर्व्व-शकाब्दः शरेत्यादिना लब्धसंख्यया युतःकार्य्यः । षष्ट्याप्तशेषे पश्चादेषोऽङ्कः पूर्व्ववत्षष्ट्याहृतलब्धस्यावशिष्टे प्रभवादयः । एकाव-शेषे प्रभवः द्व्याद्यवशिष्टे विभवादिः । वर्ष-वर्जन्तु यच्छेषं वर्षातिरिक्तं शराद्रिवस्विन्दुहृता-वशिष्टं तत् सूर्य्यैर्द्बादशभिः संपूर्य्य खोर्म्मिभिःषष्ट्या हृते व्युत्क्रमत इत्यनेन षष्टिहृताव-शिष्टा अङ्का दण्डाः षष्टिहृतलब्धांशके खाग्नि-हृते त्रिशता हृतेऽवशिष्टा अंशका लब्धामासाः स्युरिति । प्रभवादिवर्षाण्युपक्रम्य ।“आद्या तु विंशतिर्ब्राह्मी द्बितीया वैष्णवीस्मृता ।तृतीया रुद्रदैवत्या श्रेष्ठा मध्याधमा भवेत् ॥
”भविष्यपुराणे ।भैरव उवाच ।“षष्ट्यब्दं कथयाम्यत्र क्रूराः सौम्याश्च ये प्रिये ! ।संवत्सरफलं मुख्यं प्रभवादौ वरानने ! ॥
बहुतोयास्तथा मेघा बहुशस्या च मेदिनी ।बहुक्षीरास्तथा गावो व्याधिरोगविवर्ज्जिताः ॥
प्रशान्ताः पार्थिवाश्चैव प्रभवे परिकीर्त्तिताः । १ ।सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सर्व्वे व्याधिविवर्ज्जिताः ॥
प्रशान्ता मानवास्तत्र बहुशस्या बसुन्धरा ।हृष्टास्तुष्टा जनाः सर्व्वे विभवे च वरानने ! ॥
२ ॥
रोगा बहुविधाश्चैव मनुष्या वाजिकुञ्जराः ।सर्व्व एव प्रणश्यन्ति शुक्रे वर्षे वरानने ! ॥
३ ॥
उन्मत्तञ्च जगत् सर्व्वं धनधान्यसमाकुलम् ।नित्योत्सवः प्रजावृद्धिः प्रमोदे जायते प्रिये ॥
४ ॥
नीरोगाश्च निरावाधा मानवा विगतद्बिषः ।बहुक्षीरास्तथा गावः प्राजापत्ये वरानने ॥
५ ॥
निरातङ्कं जगत् सर्व्वं धनयौवनगर्वितम् ।अङ्गिरसि प्रजाः सर्व्वा नित्योत्साहा वरानने ॥
६ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं वर्षाकालं सुशोभनम् ।शस्यवृद्धिं विजानीयात् श्रीमुखे सुरवन्दिते ॥
७ ॥
बहुक्षीरास्तथा गावो धान्यञ्च बलवत्तरम् ।जायन्ते सर्व्वशस्यानि भावे वर्षे वरानने ॥
८ ॥
महार्घं जायते सर्व्वं घृततैलरसादिकम् ।प्रजानाञ्च भवेद्वृद्धिर्यूनि संवत्सरे शुभे ॥
९ ॥
निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानां मध्या धातरि कीर्त्तिता ।इक्षुक्षीरगुडादीनां प्रवलत्वं वरानने ॥
१० ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं कार्पासस्य महार्घता ।लवणं मधु गव्यञ्च ईश्वरे दुर्लभं प्रिये ॥
११ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं प्रशान्ताः पार्थिवाः प्रिये ।तस्करोपहतं वित्तं बहुधान्ये वरानने ॥
१२ ॥
राष्ट्रभङ्गश्च दुर्भिक्षं तस्करैश्चोपपीडनम् ।जानीयाद्विग्रहं घोरं प्रमाथिनि वरानने ॥
१३ ॥
जायन्ते सर्व्वशस्यानि मेदिनी निरुपद्रवा ।लवणं मधु गव्यञ्च महार्घं विक्रमे प्रिये ॥
१४ ॥
कोद्रवाः शालिमुद्गाश्च शक्तुमाषास्तथैव च ।महार्घं जायते सर्व्वं वृषे च सुरवन्दिते ॥
१५ ॥
चणका मुद्गमाषाश्च अन्यच्च विदलं प्रिये ।महार्घं जायते सर्व्वं चित्रभानौ वरानमे ॥
१६ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं विश्वञ्च निरुपद्रवम् ।व्यवहारो भवेत् हृष्टः स्वर्भानौ देवपूजिते ॥
१७ ॥
अतिवृष्टिश्च जायेत ध्यान्यस्याथ प्रपीडनम् ।शस्यं भवति मामान्यं दारुणे सुरवन्दिते ॥
१८ ॥
बहुशस्यानि जायन्ते सर्व्वदेशे सुलोचने ।सौराष्ट्रे नाटदेशे च पार्थिवे नात्र संशयः ॥
१९ ॥
दुर्भिक्षं जायते घोरं सर्व्वोपद्रवसंयुतम् ।अनावृष्टिः समाख्याता व्यये संवत्सरे प्रिये ॥
२० ॥
उद्यतो वर्षणे मेघो जलं नैवोपजायते ।महार्घं सर्व्वजिद्वर्षे सर्व्वमेव वरानने ॥
२१ ॥
कोद्रवाः शालिमुद्गाश्च कङ्गुमाषास्तथैव च ।सुलभं जायते सुस्थं जगद्वै सर्व्वधारिणि ॥
२२ ॥
अनग्निप्रबला लोका धान्यौषधिप्रपीडनम् ।जायते मानुषे कष्टं विरोधिनि न संशयः ॥
२३ ॥
सर्व्वाः प्रजाः प्रपीड्यन्ते व्याधिः शोकश्च जायते ।शिरोवक्षोऽक्षिरोगाश्च पापाद्धि विकृतेजनाः ॥
२४ ॥
उपद्रुतं जगत् सर्व्वं तस्करैर्मूषिकैः खगैः ।पीडिताश्च प्रजाः सर्व्वा देशभङ्गाः खरे ।प्रिये ॥
२५ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं शस्यं भवति शोभनम् ।बहुक्षीरास्तथा गावो नन्दनं नन्दने प्रिये ॥
२६ ॥
अल्पतोयास्तथा मेघा वर्षन्ति खण्डमण्डले ।नश्यन्ति सर्व्वशस्यानि विजये नात्र संशयः ॥
२७ ॥
क्षत्त्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च नटनर्त्तकाः ।पीडितास्ते वरारोहे जये सर्व्वे न संशयः ॥
२८ ॥
सरोगञ्च तथा देवि दाहज्वरसमन्वितम् ।अभिभूतं जगत् सर्व्वं मन्मथे सुरवन्दिते ॥
२९ ॥
तुषधान्यक्षयो देवि सर्व्वशस्यमहार्घता ।व्यवहाराश्च नश्यन्ति दुर्मुखे दुर्मुखाः प्रजाः ॥
३० ॥
पीड्यभ्ते सर्व्वशस्यानि देशे देशे शुचिस्मिते ।हेमलखे प्रजाः सर्व्वाः क्षीयन्ते नात्र संशयः ॥
३१ ॥
तस्करैः पार्थिवैश्चैव अभिभूतमिदं जगत् ।अर्घो भवति सामान्यो विलम्बे तु भयं महत् ॥
३२ ॥
विषमस्थं जगत् सर्व्वं विरोधे भयसंप्लवम् ।विकारी सर्व्वतोऽपायो मम वाक्यन्तुनान्यथा ॥
३३ ॥
क्वचिद्वर्षति पर्ज्जन्यो देशे संछिन्नमण्डलः ।दुर्भिक्षं शर्व्वरीवर्षे व्यवहारो विपर्य्ययः ॥
३४ ॥
दुर्भिक्षं जायते सर्व्वा मेदिनी दुष्यति प्रिये ।प्लवे प्लवन्ति तोयानि पीडिता मानवाभुवि ॥
३५ ॥
सुवर्णरूप्यधान्यानि जगत् सर्व्वं सुशोभनम् ।ब्राह्मणा बणिजस्तुष्टाः सुभिक्षे शुभकृत्प्रिये ॥
३६ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं तृप्ता गोब्राह्मणाः प्रिये ।सुस्थिताः शोभने वर्षे प्रजाः सर्व्वाः सुलो-चने ॥
३७ ॥
विषमस्थं जगत् सर्व्वं व्याकुलं समुदाहृतम् ।जनानां जायते भद्रे क्रोधे क्रोधः परस्परम् ॥
३८ ॥
सर्व्वत्र जायते क्षेमं सर्व्वशस्यमहार्घता ।विश्वावसौ वरारोहे कार्पासस्य महार्घता ॥
३९ ॥
पार्थिवैर्नृपसैन्यैश्च समस्तैः खण्डमण्डले ।प्रपीड्यन्ते जनाः सर्व्वे भयभीताः पराभवे ॥
४० ॥
तृणधान्यानि पीड्यन्ते ग्रीष्मे वर्षति वासवः ।प्लवङ्गे पीडिताः सर्व्वाः प्रजाश्च सुरवन्दिते ॥
४१ ॥
जायन्ते सर्व्वशस्यानि सुभिक्षं निरुपद्रवम् ।सौम्यदृष्टिर्भवेद्राजा कालिके च शुभं वदेत् ॥
४२ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सुखञ्च निरुपद्रवम् ।सौम्यदृष्टिर्भवेद्राजा सौम्ये सौख्यं प्रकी-र्त्तितम् ॥
४३ ॥
तोयपूर्णो भवेन्मेघो वर्षते च दिने दिने ।निरुपद्रवाश्च राजानः सर्व्वसाधारणे प्रिये ॥
४४ ॥
वासवो वर्षते देवि देशे चाखण्डमण्डले ।अहिच्छत्रे कान्यकुब्जे विरोधी कृषिनाश-कृत् ॥
४५ ॥
अभिभूतं जगत् सर्व्वं क्लेशैर्व्वहुविधैः प्रिये ।मारुतैः फलदाहैश्च परिवारिणि शोभने ॥
४६ ॥
निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानां सुभिक्षं भवति प्रिये ।प्रमाथिनि जलोद्गारी जलदो मोदते प्रजा ॥
४७ ॥
निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानां सर्व्वशस्यमहार्घता ।घृतं तैलसमं याति आनन्दे नन्दति प्रजा ॥
४८ ॥
कोद्रवाः शालिमुद्गाश्च पीड्यन्ते वरवर्णिनि ।सर्व्वौषधानि धान्यानि राक्षसे निष्ठुराःप्रजाः ॥
४९ ॥
दुर्भिक्षं जायते घोरं धान्यौषधिप्रपीडनम् ।अनले च समाख्यातं नात्र कार्य्या विचा-रणा ॥
५० ॥
देशभङ्गः सुदुर्भिक्षं समासात् कथयाम्यहम् ।पिङ्गले चारुपद्माक्षि दुर्भिक्षं नर्मदातटे ॥
५१ ॥
गोमहिष्यो विनश्यन्ति ये चान्ये नटनर्त्तकाः ।वासवो वर्षते देवि शस्यञ्च नहि जायते ॥
तिलसर्षपमाषादिकार्पासानां महार्घता ।गोमहिष्यः सुवर्णानि कांस्यताम्राद्यशेषतः ॥
तत् सर्व्वं देवि विक्रीय कर्त्तव्यो धान्यसञ्चयः ।तेन धान्येन लोकोऽयं निस्तरिष्यति दुर्द्दिनम् ।पार्थिवा मोषका दीनाः कालयुक्ते प्रपी-डिताः ॥
५२ ॥
तोयपूर्णाः स्मृता मेधा बहुशस्या च मेदिनी ।निष्ठुराः पार्थिवा देवि ! सिद्धार्थे च वरा-नने ! ॥
५३ ॥
अल्पतोया घनाश्चैव कीटकाः प्रबलाः स्मृताः ।विरुद्धाः पार्थिवा देवि रौद्रे संवत्सरे प्रिये ! ॥
५४ ॥
दुर्भिक्षं मध्यमं प्रोक्तं व्यवहारो न वर्त्तते ।भवेद्बै मध्यमा वृष्टिर्दुर्म्मतौ समुपस्थिते ॥
५५ ॥
सुभिक्षं जायते लोकः सर्व्वोपद्रववर्ज्जितः ।प्राणिनां जायते हर्षो दुन्दुभौ वरवर्णिनि ॥
५६ ॥
महिषीगोहिरण्यादिताम्रकांस्याद्यशेषतः ।तत् सर्व्वं देवि ! विक्रीय कर्त्तव्यो धान्यसञ्चयः ॥
रक्ते संवत्सरे देवि ! क्रूरबुद्धिर्नराधिपः ।मानवाः क्रूरचेष्टाश्च संग्रामे न जयो भवेत् ॥
५७दुर्भिक्षं मरणं रोगो धान्यौषधिप्रपीडनम् ।पापरोगो भवेद्देवि ! रक्ताक्षेऽमरवन्दिते ॥
५८ ॥
रोगो मरणदुर्भिक्षं विरोधो बहुसंकुलः ।क्रोधे तु विषमं सर्व्वं समाख्यातं हरप्रिये ! ॥
५९मेदिनी चलते देवि ! सर्व्वभूतं चराचरम् ।देशभङ्गश्च दुर्भिक्षं क्षये संक्षीयते प्रजा ॥
सौराष्ट्रे मालवे देशे दक्षिणे कोङ्कणे तथा ।दुर्भिक्षं जायते घोरं क्षये संवत्सरे प्रिये ! ॥
कौमुदीचर्म्मनद्योश्च यमुनानर्म्मदातटे ।विन्ध्यायां सैन्धवे चापि विनश्यति न संशयः ॥
सिंहलं मध्यदेशश्च कालञ्जरं तथैव च ।क्षये क्षयन्ति सर्व्वाणि नान्यथा वरवर्णिनि ॥
”६० ॥
* ॥
कार्त्तिकादिद्बादशवर्षाणि यथा । वराहसंहि-तायाम् ।“नक्षत्रेण सहोदयमस्तं वा येन याति सुर-राजमन्त्री ॥
”तत्संज्ञं वक्तव्यं वर्षं मासक्रमेणैव ॥
वर्षाणि कार्त्तिकादीनि आग्नेयाद्भद्वयानु-योगीनि ।क्रमशस्त्रिभञ्च पञ्चममन्त्यमुपान्त्यञ्च विज्ञेयम् ॥
”नक्षत्रेण गुरुभुज्यमाननक्षत्रेण । आग्नेयंकृत्तिका । पञ्चमं फाल्गुनं वर्षम् । अन्त्य-माश्विनम् । उपान्त्यं भाद्रम् ।“अन्त्योपान्त्यौ त्रिभौ ज्ञेयौ फाल्गुनश्च त्रिभोमतः ।शेषा मासा द्विभा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यवस्थया ॥
द्वे द्वे चित्रादिताराणां पूर्णपर्व्वेन्दुसङ्गते ।मासाश्चैत्रादयो ज्ञेयास्त्रिकैः षष्ठान्त्यसप्तमाः ॥
”इति सङ्कर्षणकाण्डाच्च ॥
पूर्णपर्व्वेन्दुसङ्गते पौर्णमासीयुते द्वे द्बे तारेतदेकवाक्यतया पूर्व्ववचने पौर्णमासीलाभः ।यथा मासानां पौर्णमास्यां कृत्तिकादिसम्बन्धात्कार्त्तिकादित्वं तथा वर्षाणामपि गुरोः कृत्ति-कादावस्तोदयसम्बन्धात् कार्त्तिकादित्वं तेनकृत्तिकारोहिण्योरेकतरस्मिन् गुरोरस्तोदये-ऽन्यतरलाभे कार्त्तिकं वर्षम् । एवं मार्ग-शीर्षादि । अत्र वर्षद्वयघटकयोर्नक्षत्रयोरेक-तरस्मिन् अस्तं गतो गुरुरन्यतरस्मिन्नुदेति तत्रका गतिरिति चेत् कार्त्तिकोत्तरं मार्गशीर्षंततः पौषमित्यादिक्रमाद्गतिरिति । फलानि च ।“शकटानलोपजीविकगोपीडाव्याधिशोकश्च ।वृद्धिस्तु रक्तपीतकुसुमानां कार्त्तिके वर्षे ॥
१ ॥
सौम्येऽब्देऽनावृष्टिर्मृगाखुशलभाण्डजैश्च शस्य-नाशः ।व्याधिभयं मित्रैरपि भूपानां जायते वैरम् ॥
२ ॥
शुभकृज्जातः पौषो निवृत्तवैराः परस्परंभूपाः ।द्वित्रिगुणो धान्यार्घः पौष्टिककर्म्मप्रसिद्धिश्च ॥
३ ॥
पितृपूजा परिवृद्धिर्म्माघे हार्द्दञ्च सर्व्वभूता-नाम् ।आरोग्यवृष्टिधान्यार्घसम्पदो वित्तलाभश्च ॥
४ ॥
फाल्गुने वर्षे विद्यात् क्वचित् क्वचित् क्षेम-वृष्ट्यादिशस्यानि ।दौर्भाग्यं प्रमदानां प्रबलाश्चौरा नृपाश्चोग्राः ॥
५चैत्रे मन्दा वृष्टिः प्रियमन्नं क्षेममवनिपामृदवः ।वृद्धिश्च कोषधान्यस्य भवति पीडा च रूप-वताम् ॥
६ ॥
वैशाखे धर्म्मपरा विगतभयाः प्रमुदिताः प्रजाःसनृपाः ।यज्ञक्रियाप्रवृत्तिर्निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानाम् ॥
७ ॥
ज्यैष्ठे ज्ञातिकुलधर्म्मश्रेणीश्रेष्ठा नृपाः सर्व्व-धर्म्मज्ञाः ।पीड्यन्ते धान्यानि च हित्वा कङ्गुशमीजानि ॥
८आषाढे जायन्ते शस्यानि क्वचिद्वृष्टिरन्यत्र ।योगक्षेमं मध्यं शस्यव्यग्रा भवन्ति भूपाः ॥
९ ॥
श्रावणे वर्षे क्षेमं कामं शस्यानि पाकमुप-यान्ति ।क्षुद्रा ये पार्थिवास्ते पीड्यन्ते ये च तद्भक्ताः ॥
१० ॥
भाद्रपदे वल्लीजं निष्पत्तिं याति पूर्व्वशस्यञ्च ।न भवत्यपरं शस्यं क्वचित् सुभिक्षं क्वचिच्चदुर्भिक्षम् ॥
११ ॥
आश्वयुजेऽप्यजस्रं पतति जलं प्रमुदिताः प्रजाःक्षेमम् ।प्राणचयः प्राणभृतां सर्व्वेषामर्थवाहुल्यम् ॥
”१२ ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
समाद्यादिपञ्चवत्सरा यथा, --“शकाब्दात् पञ्चभिः शेषात् समाद्यादिषु वत्-सराः ।सम्परीदानुपूर्व्वाश्च तथोदापूर्व्वका मताः ॥
”संवत्सरादिफलमुक्तं विष्णुधर्म्मोत्तरे ॥
“संवत्सरे तथा दानं तिलस्य तु महाफलम् ।परिपूर्व्वे तथा दानं यवानाञ्च द्बिजोत्तमाः ॥
इदापूर्व्वेऽन्नवस्त्राणां धान्यानाञ्चानुपूर्व्वके ।उदासंवत्सरे दानं रजतस्य महाफलम् ॥
ज्जोतिर्व्विदस्त्विज्यमध्यात् प्रभवादेश्च सम्भवम् ।ऊचुस्तद्बत् समाद्यादिवर्षाणामपि सम्भवम् ॥
”इज्यमध्यात् । गुरुमध्यभोगगणनात् । प्रभवादेः ।प्रभवादिवर्षषष्टेः । इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
(ध्रुवपुत्त्रः । यथा, भागवते । ४ । १० । १ ।“प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुवः ।उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥
”)