वत्सनाभः (vatsanAbhaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte Hindi
Hindiवत्सनाभः
वत्सः-नाभः -
एक वृक्ष का नाम
वत्सनाभः
वत्सः-नाभः -
एक प्रकार अत्यंत कठोर विष
Wordnet
Sanskrit वत्सनाभः, विषम्, उग्रम्, महौषधम्, गरलम्, मारणम्, स्तौङ्ककम्
विषवृक्षविशेषः।
"वत्सनाभस्य मूलेभ्यः विषं प्राप्यते।"
वत्सनाभः, अमृतम्, विषम्, उग्रम्, महौषधम्, गरलम्, मारणम्, नागः, स्तौकृंकम्, प्राणहारकम्, स्थावरादि
विषवृक्षविशेषः।
"वत्सनाभः मधुरः अस्ति।"
विषम्, गरम्, गरः, गरलम्, गरदम्, भूगरम्, जीवनाघातम्, जङ्गुलम्, जाङ्गुलम्, हलागलम्, हलाहलः, हालाहालम्, पालहलम्, हलहलम्, हाहलम्, हाहलः, कालकूटम्, कालकूटः, कलाकुलम्, काकोलम्, काकोलः, सौराष्ट्रिकम्, दारदः, प्रदीपनः, ब्रह्मपुत्रः, शौक्तिकेयः, वत्सनाभः, धूलकम्, निदः, क्ष्येडः
सः पदार्थः यस्य प्राशनेन जीवः व्याकुलो भवति म्रियते वा।
"समुद्रमन्थनात् प्राप्तं विषं शिवेन पीतम्।"
वत्सनाभः
एकः ककुब्भण्डः ।
"वत्सनाभस्य उल्लेखः हरिवंशे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवत्सनाभः (वत्सान् नभ्यति हिनस्तीति ।नभ हिंसायाम् + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ ।इत्यण् ।) विषवृक्षविशेषः । इत्यमरः १ । ८ । ११ ॥
स तु स्थावरविषभेदः । प्रायो वत्सान् नभ्यतिहिनस्ति वत्सनाभः णभ्य ग हिंसे ढात् षन्नितिषन् । वत्सस्य नाभिरिव वत्सनाभः ष्णः अनित-श्चेति न वृद्धिः अयं सिन्धुवारपत्रसदृशपत्रः ।इति भारतः ॥
* ॥
(यथा, हरिवंशे । २२३ ।६५ ।“वरुणा वत्सनाभाश्च पनसाश्चन्दनैः सह ॥
)तत्पर्य्यायः । अमृतम् २ विषम् ३ उग्रम् ४महौषधम् ५ गरलम् ६ मारणम् ७ नागः ८स्तौककम् ९ प्राणहारकम् १० स्थावरादि ११ ।अस्य गुणाः । अतिमधुरत्वम् । उष्णत्वम् ।वातकफकण्ठरुक्सन्निवातनाशित्वम् । पित्त-सन्तापकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अस्य स्वरूपनिरूपणं यथा ।“सिन्धुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा ।यत्पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥
”तस्य सामान्यगुणा यथा ।“विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकासि च ।आग्नेर्य वातकफहृद्योगवाहि मदावहम् ॥
”व्यवायि सकलकायव्यापनपूर्व्वकपाकगमनशीलम् ।बिकासि ओजःशोषणपूर्व्वकं सन्धिबन्धशिथिली-करणशीलम् । आग्नेयं अधिकाग्न्यंशम् । योग-वाहि संसर्गगुणग्राहकम् । मदावहं तमो-गुणाधिक्येन बुद्धिविध्वंसकम् ।“तदेव युक्तियुक्तं तु प्राणदायि रसायनम् ॥
योगवाहि तरिदोषघ्नं वृं हणं वीर्य्यवर्द्धनम् ॥
ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, --“चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्त्तिते ।”“ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ॥
”इति सुश्रुते कल्पस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
)
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.