| YouTube Channel

वत्सनाभ (vatsanAbha)

 
शब्दसागरः
English
वत्सनाभ
m.
 (-भः) An active poison
also called Mītha Zeher, the root
of the Aconite ferox brought from Nepāl.
E.
 वत्स a calf, and नभ्
to injure, अण्
aff.
the root is sometimes compared to the nipple
of a cow, whence perhaps this etymology.
Yates
English
वत्स-नाभ (भः) 1.
m.
 An active poison.
Spoken Sanskrit
English
वत्सनाभ - vatsanAbha -
m.
 - particular tree
वत्सनाभ - vatsanAbha -
m.
 ,
n.
 - poison prepared from the root of aconite [ Aconitum - Bot. ]
वत्सनाभ - vatsanAbha -
n.
 - cavity of a particular shape in the frame of a bedstead
Wilson
English
वत्सनाभ
m.
 (-भः) An active poison
also called Mīthā Zeher,
the root of the Aconite ferox brought from Nepal.
E.
 वत्स a calf, and नभ to injure, अण्
aff.
the root is
sometimes compared to the nipple of a cow, whence perhaps this etymology.
Monier Williams Cologne
English
वत्स—नाभ
m.
 a partic. tree,
MBh.
Hariv.
 (also °भक)
N.
 of a mythical being,
Hariv.
 (v.l. रजत-न्°)
वत्स—नाभ mn. (also °भक) a partic. strong poison prepared from the root of a kind of aconite (said to resemble the nipple of a cow
it is also called Mīthā zahṛ),
Suśr.
Bhpr.
वत्स—नाभ
n.
 a cavity of a partic. shape in the frame of a bedstead,
VarBṛS.
Apte Hindi
Hindi
वत्सनाभः
पुं*
 वत्सः-नाभः -
एक वृक्ष का नाम
वत्सनाभः
पुं*
 वत्सः-नाभः -
एक प्रकार अत्यंत कठोर विष
L R Vaidya
English
vatsa-nABa {% m. %} 1. name of a tree
2. a kind of strong poison.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हलाहलः ॥ ११९५ ॥
वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥ ११९६ ॥
अहिच्छत्त्रो मेषशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः ।
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ॥ ११९७ ॥
सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्दमौ ।
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ॥ ११९८ ॥
इन्द्रो लाङ्गुलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः ।
मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥ ११९९ ॥
-wordlist-
विष (पुंक्ली), क्ष्वेड (पुं), रस (पुंक्ली), तीक्ष्ण (क्ली), गरल (पुंक्ली), हलाहल (पुं), वत्सनाभ (पुं), कालकूट (पुं), ब्रह्मपुत्र (पुं), प्रदीपन (पुं), सौराष्ट्रिक (पुं), शौल्किकेय (पुं), काकोल (पुं), दारद (पुं), अहिच्छत्त्र (पुं), मेषशृङ्ग (पुं), कुष्ठ (पुं), वालूक (पुं), नन्दन (पुं), कैराटक (पुं), हैमवत (पुं), मर्कट (पुं), करवीर (पुं), सर्षप (पुं), मूलक (पुं), गौरार्द्रक (पुं), सक्तुक (पुं), कर्दम (पुं), अङ्कोल्लसार (पुं), कालिङ्ग (पुं), शृङ्गिक (पुं), मधुसिक्थक (पुं), इन्द्र (पुं), लाङ्गुलिक (पुं), विस्फुलिङ्ग (पुं), पिङ्गल (पुं), गौतम (पुं), मुस्तक (पुं), दालव (पुं), स्थावरविष (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
शृङ्गिक
शृङ्गिक, वत्सनाभ, कालकूट, हलाहल, काकोल, विस्फुलिङ्ग
शृङ्गिको वत्सनाभश्च कालकूटो हलाहलः ।
काकोलो विस्फुलिङ्गश्च तद्भेदाः स्युरनेकधा ॥ ६४७ ॥
verse 3.1.1.647
page 0074
पुराणम्
English
वत्सनाभ / VATSANĀBHA. A hermit. dharma, once took the form of a she-buffalo and saved vatsanābha from heavy rain. After this he thought that he was an ungrateful man and so he decided to forsake his body. But dharma dissuaded him from this attempt. (M.B. anuśāsana parva, Dākṣiṇātya Pāṭha, Chapter 12).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वत्सनाभः
पुं,
 (वत्सान् नभ्यति हिनस्तीति ।नभ हिंसायाम् + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ ।इत्यण् ।) विषवृक्षविशेषः । इत्यमरः १ । ८ । ११ ॥
स तु स्थावरविषभेदः । प्रायो वत्सान् नभ्यतिहिनस्ति वत्सनाभः णभ्य ग हिंसे ढात् षन्नितिषन् । वत्सस्य नाभिरिव वत्सनाभः ष्णः अनित-श्चेति न वृद्धिः अयं सिन्धुवारपत्रसदृशपत्रः ।इति भारतः ॥
* ॥
(यथा, हरिवंशे । २२३ ।६५ ।“वरुणा वत्सनाभाश्च पनसाश्चन्दनैः सह ॥
)तत्पर्य्यायः । अमृतम् २ विषम् ३ उग्रम् ४महौषधम् ५ गरलम् ६ मारणम् ७ नागः ८स्तौककम् ९ प्राणहारकम् १० स्थावरादि ११ ।अस्य गुणाः । अतिमधुरत्वम् । उष्णत्वम् ।वातकफकण्ठरुक्सन्निवातनाशित्वम् । पित्त-सन्तापकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अस्य स्वरूपनिरूपणं यथा ।“सिन्धुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा ।यत्पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥
”तस्य सामान्यगुणा यथा ।“विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकासि च ।आग्नेर्य वातकफहृद्योगवाहि मदावहम् ॥
”व्यवायि सकलकायव्यापनपूर्व्वकपाकगमनशीलम् ।बिकासि ओजःशोषणपूर्व्वकं सन्धिबन्धशिथिली-करणशीलम् । आग्नेयं अधिकाग्न्यंशम् । योग-वाहि संसर्गगुणग्राहकम् । मदावहं तमो-गुणाधिक्येन बुद्धिविध्वंसकम् ।“तदेव युक्तियुक्तं तु प्राणदायि रसायनम् ॥
योगवाहि तरिदोषघ्नं वृं हणं वीर्य्यवर्द्धनम् ॥
ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, --“चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्त्तिते ।”“ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ॥
”इति सुश्रुते कल्पस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वत्सनाभ
पु०
 वत्सान् पशुशिशून् नभ्यति हिनस्ति नभ-अण् वत्सस्य नामिराकारेऽस्त्यस्य अच् वा । स्थावरेविषभेदे अमरः । तल्लक्षणादि भावप्र० उक्तं यथा“सिन्धुवारसदृक्पत्रोवत्सनाभ्याकृतिस्तथा । यत्पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः । तस्य सामान्यगुणा यथा । “विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकाशिच । आग्नेय वातकफहृद्योगवाहि मदावहम्” ।व्यवायि सकलकायव्यापनपूर्वकपाकगमनशीलम् । वि-काशि ओजसःशोषणपूर्बकं सन्धिबन्धशिथिलीकरणशी-लम् । आग्नेयम् अधिकाग्न्यंशं योगवाहि संसर्ग-गुणग्राहकम् मदावहं तमोगुणाधिक्येन बुद्धिविध्यंस-कम् । “तदेव युक्तियुक्तम् तु प्राणदायि रसायनम् ।योगवाहि त्रिदोषघ्नं वृंहणं वीर्य्यवर्द्धनम् । ये दुर्गुणाविषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् । तस्माद्विषं प्रयो-गेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत्” भावप्र० ।