| YouTube Channel

वडवानलः (vaDavAnalaH)

 
Apte Hindi
Hindi
वडवानलः
पुं*
 वडवा-अनलः -
समुद्र के भीतर रहने वाली आग
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)डवानलः,
पुं,
 (बडवाया अनलः ।) बडवाग्निः ।तत्पर्य्यायः । सलिलेन्धनः २ बडवामुखः ३ काक-ध्वजः ४ बाणिजः ५ स्कन्दाग्निः ६ तृणधुक् ७काष्ठधुक् ८ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
और्व्वः९ बाडवः १० । इत्यमरः । १ । १ । ५९ ॥
उर्व्वस्यऋषेरपत्यम् और्व्वः ष्णः । बडवायां विद्यमानोबाडवः ष्णः । बडवाया अनलो बडवानलः ।आधाराधेयभावसम्बन्धः । पुरा किल उर्व्वेणमुनिना अयोनिजं पुत्त्रमिच्छता वक्षो मथितंतत्र ज्वालामयः पुरुषो जातः स च समुद्रेबडवामुखे अवस्थापितः । इति पौराणिकाः ॥
इति तट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
तस्य विवरणंयथा, --“और्व्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने ।ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य व्रतधारिणम् ॥
तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्दनः ।जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्त्रोऽग्निः समपद्यत ॥
और्व्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्व्वो नामान्तको-ऽनलः ।दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीन् जज्ञे परमकोपनः ॥
उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरन्दीनया गिरा ।क्षुधा मे वाधते तात ! जगद्भक्षे त्यजस्व माम् ॥
त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश ।निर्दहन् सर्व्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः ॥
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमौर्व्वं समागतः ।उवाच वार्य्यतां पुत्त्रो जगतस्त्वं दयां कुरु ॥
अस्यापत्यस्य ते विप्र ! करिष्ये स्थानमुत्तमम् ।तथ्यमेतन्मंम वचः शृणु त्वं वदतांवर ! ॥
और्व्व उषाच ।धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मेऽद्य भगवान्शिशोः ।मतिमेतान्ददातीह परमानुग्रहाय वै ॥
प्रभातकाले संप्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे ।भगवंस्तर्पितः पुत्त्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम् ॥
कुत्र वास्य निवासः स्याद्भोजनन्तु किमात्मकम् ।विधास्यतीह भगवान् वीर्य्यतुल्यं महौजसः ॥
ब्रह्मोवाच ।बडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति ।मम योनिर्जलं विप्र ! तत्र मे तोयदं मुखम् ॥
अत्राहमासे नियतं पिबन् वारिमयं हविः ।तद्धविस्तव पुत्त्रस्य विसृजन्नानयंश्च तम् ॥
ततो युगान्ते भूतानां मेघवाहञ्च पुत्त्रक ! ।सहितौ विचरिष्यावो निष्पुराणकराविह ॥
एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः ।दहनः सर्व्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम् ॥
एवमस्त्विति तं सोऽग्निः संवृतज्वालमण्डलः ।प्रविवेशार्णवमुखं विप्रनष्टान्तरप्रभम् ॥
”इति मात्स्ये १५० अध्यायः ॥
(मदनदहनाय हरनेत्रसमुद्भूतोऽग्निरपि बडवा-नलः । अस्य प्रमाणादिकं बडवाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)लङ्काया दक्षिणे पृथिव्याश्चतुर्थभागरूपस्थान-विशेषः । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
(वटि-कौषधविशेषः । यथा, --“शुद्धताम्रस्य भागैकं मरिचस्य तथैव च ।विषं तत्तु ल्यकं दद्यात् तत्सर्व्वं श्लक्ष्णचूर्णितम् ॥
लाङ्गलीरससंयुक्तं तत्सर्व्वं पुटके पचेत् ।रक्तिकाद्वितयं वापि त्रितयं वा प्रकल्पते ॥
दोषे व्योषसमायुक्तस्त्रिदोषशमनो भवेत् ।भक्षयेत् पवने चोग्रे बडवानलसंज्ञितम् ॥
इति बडवानलो रसः ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥
)