| YouTube Channel

वटकः (vaTakaH)

 
Apte
English
वटकः [vaṭakḥ], 1 A kind of cake.
A small lump, ball, globule, pill.
A particular weight of 8 māṣas.
Apte 1890
English
वटकः 1 A kind of cake.
2 A small lump, ball, globule, pill.
Apte Hindi
Hindi
वटकः
पुं*
 - "वट + कन्, वट् + क्वुन्"
"बाटी, एक प्रकार की रोटी"
वटकः
पुं*
 - -
"छोटा पिंड, गेंद, गोली, वटिका"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वटकः,
पुं,
 (वट एव । स्वार्थे कन् ।) पिष्टक-विशेषः । इत्यमरभरतौ ॥
वडा इति भाषा ।अस्य गुणौ । विदाहित्वम् । तृष्णाकारित्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
अपि च ।“माषाणां पिष्टिकां युक्तां लवणार्द्रकहिङ्गुभिः ।कृत्वा विदध्याद्वटकांस्तांस्तैलेषु पचेच्छनैः ॥
विशुष्का वटका बल्या बृंहणा वीर्य्यवर्द्धनाः ।वातामयहरा रुच्या विशेषादर्दितापहाः ॥
विबन्धभेदिनः श्लेष्मकारिणोऽत्यग्निपूजिताः ।संचूर्ण्य निक्षिपेत्तक्रे भृष्टं जीरकहिङ्गु च ॥
लवणं तत्र वटकान् सकलानपि मज्जयेत् ।शुक्रलस्तत्र वटको बलकृद्रोचनो गुरुः ॥
विबन्धकृद्विदाही च श्लेष्मलः पवनापहः ।राज्यक्तयातिरोचिन्या पाचन्या तांस्तु भक्षयेत् ॥
तत्प्रकारा यथा ।कदलसुमनमाषक्षोदसत्सीरिशस्यै-र्म्मरिचसुघनदुग्धैः सच्चतुर्ज्जातचन्द्रैः ।कृत इह घृतपक्वो यः पतेत् खण्डपाकेवटकममृतकेलिं सा व्यधात्तं प्रियेष्टम् ॥
१ ॥
सामिक्षैः शालिचूर्णैर्दधिमरिचसितानारिकेला-र्द्रशस्यै-र्जात्येलासल्लवङ्गामृतकदलफलैः फेणितैःपिष्टमुद्गैः ।सृष्टः पक्वो घृते यः प्रपतति समधौ दुग्धपूरेप्रगाढेसेन्दौ कर्पूरकेलिं तमिह मुवटकं सा व्यधात्स्वप्रियेष्टम् ॥
२ ॥
ग्रन्थिवद्बटिकालिस्तैर्द्रव्यैः सृष्टा तु या पतेत् ।पञ्चामृते व्यधात्तां सा पीयूषग्रन्थिपालिकाम् ॥
३सक्षीरसारशशितण्डूलनारिकेल-जातीलवङ्गमरिचैः ससितैः सुपिष्टैः ।रम्भैलया च घृतभावनया भवेद्यासा तामनङ्गगुटिकां विदधे प्रियेष्टाम् ॥
४ ॥
कदलमरिचदुग्धैः खण्डगोधूमपक्व-प्रकटितवटकोऽयं भूरिजातीफलाढ्यः ।नवविधुमधुमध्ये यो विलासं विधत्तेरचित इह तयासौ सीधुपूर्व्वो विलासः ॥
५ ॥
लवङ्गैलेन्द्वमरिचैः संयुतैः शर्कराचयैः ।चक्रे गङ्गाजलाख्यानि लड्डुकान्यपराणि च ॥
६तैस्तैर्युतैः क्षीरसारैस्तथा लाङ्गलिशस्यकैः ।अन्यान्यप्याज्यसंभृष्टैः सा रसैः सरपूपिका ॥
” ७इति रघुनाथभट्टकृते गोविन्दलीलामृते १९सर्गः ॥
* ॥
अथाम्लिकावटकः ।“अम्लिकां स्वेदयित्वा तु जलेन सह मर्द्दयेत् ।तन्नीरे कृतसंस्कारे वटकान् मज्जयेज्जनः ॥
अम्लिकावटकास्ते तु रुच्या वह्निप्रदीपनाः ।वटकस्य गुणेः पूर्व्वैरेतेऽपि च समन्विताः ॥
* ॥
अथ तक्रवटकः ।मुद्गानां वटकास्तक्रे मज्जिता लघवो हिमाः ।संस्कारजप्रभावेण त्रिदोषशमना हिताः ॥
* ॥
अथ माषवटकः ।माषाणां पिष्टिका हिङ्गुलवणार्द्रकसंस्कृताः ।तया विरचिता वस्त्रे वटिकाः साधु शोषिताः ॥
तालितास्तप्ततैले ता अथवा सुप्रलेहिताः ।वटकस्य गुणैर्युक्ता ज्ञातव्या रुचिदा भृशम् ॥
*अथ कुष्माण्डवटिः ।कुष्माण्डकवटी ज्ञेया पूर्व्वोक्तवटिकागुणा ।विशेषात् पित्तरक्तघ्नी लघ्वी च कथिता बुधैः ॥
अथ मुद्गवटिका ।मुद्गानां वटिका तद्वद्द्रविता साधिता तथा ।पथ्या रुच्या ततो लघ्वी मुद्गसूपगुणा स्मृता ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(वटी । वडि इति भाषा ॥
यथा, --“वटका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी ।मोदको वटिका पिण्डी गुडोवर्त्तिस्तथोच्यते ॥
लेहवत् साध्यते वह्रौ गुडो वा शर्कराथवा ।गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्म्मिता वटी ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥
यथा च ।“मण्डूरं चूर्णयेच्छुद्धं गोमूत्रेऽष्टगुणे क्षिपेत् ।पक्त्वा च वटकं कृत्वा दद्यात्तक्रानुपानतः ॥
”इति शार्ङ्गधरे मध्यखण्डे सप्तमेऽध्याये मण्डूरवटके ॥
* ॥
) अष्टमाषकपरिमाणम् । यथा, --“दशगुञ्जास्तु माषः स्यात् शाणो माषचतुष्टयम् ।द्वौ शाणौ वटकः कोणस्तोलको द्रङ्खणश्च सः ॥
”इति शब्दमाला ॥
(तथा च ।“माषेश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते ।टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते ।क्षुद्रको वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते ॥
”इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥
)