वज्र (vajra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 वज्र mfn.
   (-ज्रः-ज्रा-ज्रं)
	 1. Hard,  impenetrable,  adamantine.
	 2. Cross,  fork-
ed.
	 mn.  (-ज्रः-ज्रं)
	 1. A thunder-bolt in general,  or the thunderbolt
of INDRA,  which is said to have formed out of the bones of the
sage Dadhīchī,  (in Hindu mytho.)
	 2. The diamond,  (the gem being
considered analogous in hardness to the thunder-bolt,  or in fact
to be the same substance.)
	 3. A diagram,  the figure of which
is supposed to be that of the thunder-bolt.
	 4. A child or pupil.
5. Emblic myrobalan. 
	 6. Sour gruel.
	 7. The blossom of the se-
samum. 
	 8. Harsh language.
	 m.
  (-ज्रः)
	 1. One of the astronomi-
cal Yogas.
	 2. Kuśa grass.
	 3. A form of military array.
	 n.
  (-ज्रं)
1. Steel.
	 2. A kind of talc.
	 3. Severe language.
	 4. A child.
	 f.
 
(-ज्रा-ज्री) A species of Euphorbia f.
  (-ज्रा)
	 1. A plant: see गुडुची.
	 2.
A shrub,  (Siphonanthus Indica.)
 E.
  वज् to go,  रन् aff.
  

Capeller Eng

English

 व॑ज्र m.
  n.
  thunderbolt (flash of lightning),  esp.
   
conceived as the weapon of Indra
 diamond (mostly n.
 )
 m.
  a form of
military array (±व्यूह),  N.
  of sev.
  men,  also = वज्रलेप. n.
  a
thunder-like i.e.
  very hard word. 

Yates

English

 वज्र (ज्रः-ज्रं) 1.
m.
  n.
  A thunderbolt
a diamond.
m.
  Astronomical
Yo-
ga. f.
  (ज्रा-ज्री) Euphorbia.
a. Hard.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   वज्र  vajra adj.
   adamant   
   वज्रमय  vajramaya adj.
   adamantine   
   वज्रप्राय  vajraprAya adj.
   adamantine  
   वज्रसार  vajrasAra adj.
   adamantine   
   वज्रसारमय  vajrasAramaya adj.
   adamantine  
   वज्र  vajra adj.
   adamantine   
   वज्रप्राय  vajraprAya adj.
   like adamant   
   वज्रसमानसार  vajrasamAnasAra adj.
   hard as adamant    
   वज्रपञ्जर  vajrapaJjara m.
   adamantine cage  
   वज्रकवच  vajrakavaca m.
 n.
   adamantine mail   
   वज्रहृदय  vajrahRdaya n.
   adamantine heart  
   वज्रसंस्पर्श  vajrasaMsparza adj.
   as hard as adamant    
   वज्रकपाटमत्  vajrakapATamat adj.
   having adamantine doors  
   वज्ररद  vajrarada m.
   having adamantine tusks   
   वज्रसारी करोति  { वज्रसारीकृ }  vajrasArI karoti  { vajrasArIkR } verb  make as hard as adamant   
   वज्रकङ्कट  vajrakaGkaTa m.
   having adamantine armour   
   वज्रलेपघटित  vajralepaghaTita adj.
   joined with adamantine cement  
   वज्रदंष्ट्र  vajradaMSTra adj.
   having teeth as hard as adamant    
   वज्रसत्त्व  vajrasattva m.
   having a soul or heart of adamant   
   वज्रमुष्टि  vajramuSTi m.
   one whose clenched fist is like adamant    
   वज्रमुष्टि  vajramuSTi m.
 f.
   adamantine clenched fist or a kind of weapon  
   वज्रसङ्घात  vajrasaGghAta adj.
   having the hardness or compactness of adamant    
   वज्रदेह  vajradeha adj.
   having an adamantine frame or a very hardy body     
            

Wilson

English

 वज्र
mfn.
   (-ज्रः-ज्रा-ज्रं)
1 Hard,  impenetrable,  adamantine.
2 Cross,  forked.
mn.  (-ज्रः-ज्रं)
1 A thunder-bolt in general,  or the thunder-bolt of INDRA.
2 The diamond,  (the gem being considered analogous in hardness to the
thunder-bolt,  or in fact to be the same substance.)
3 A diagram,  the figure of which is supposed to be that of the thunder-bolt.
4 A child or pupil.
5 Emblic myrobalan. 
6 Sour gruel.
7 The blossom of the sesamum. 
8 Harsh language.
m.
  (-ज्रः)
1 One of the astronomical Yogas.
2 Kuśa grass.
f.
  (-ज्रा-ज्री) A species of Euphorbia.
f.
  (-ज्रा)
1 A plant: see गुडुची.
2 A shrub,  (Siphonanthus Indica.)
E.
  वज to go,  रक् aff.
  

Apte

English

वज्र [vajra],  a.
  [वज्-रन् Uṇ.*
  2.28]

Hard,  adamantine.

Severe.

Forked,  zigzag.

Cross.

ज्रः,  ज्रम् A thunderbolt,  the weapon of Indra (said to have been formed out of the bones of the sage Dadhīchi q. v. )
 आशंसन्ते समितिषु सुराः सक्तवैरा हि दैत्यैरस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे Ś.*
  2.16.

Any destructive weapon like the thunderbolt.

A diamond-pin,  an instrument for perforating jewels
 मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R.*
  1.4.

A diamond in general,  an adamant
 वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि U.*
  2.7
 R.*
  6.19
 मुक्तां मरकतं पद्मरागं वज्रं च विद्रुमम् Śiva B.3.12.

Sour gruel.

ज्रः A form of military arrray.

A kind of Kuśa grass.

N.
  of various plants.

A kind of pillar.

ज्रम् Steel.

A kind of talc.

Thunderlike or severe language.

A child.

Emblic myrobalan. 

The blossom of the sesamum or Vajra plant.

Denunciation in strong language.

A particular posture in sitting. Comp.
   -अंशुकम् cloth marked with various patterns. -अङ्क a.
  studded with diamonds (Mar.  हिरेजडित)
 ततो जाम्बूनदीः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः Mb.
 *  12.171.16. -अङ्कित a.
  marked with Vajra-like symbol. -अङ्गः a snake. -अभ्यासः cross-multiplication.  -अशनिः the thunderbolt of Indra
 वज्राशनिसम- स्पर्शा अर्जुनेन शरा युधि Mb.
 *  6.119.6 -अस्थिः f.
  Asteracantha Longifolia (Mar.  तालिमखाना). -आकरः a diamond mine
 बभूव वज्राकरभूषणायाः (पतिः) R.*
  18.21.-आकार,  -आकृति a.
 

shaped like वज्र.

a crossshaped symbol. -आख्यः a kind of mineral spar.

आघातः a stroke of thunder or lightning.

(hence fig.
 ) any sudden shock or calamity. -आभः a kind of spar or valuable stone. -आयुधः an epithet of Indra. 

आसनम् a diamond-seat.

a particular posture in sitting (the hands being placed in the hollow between the body and the crossed feet).-कङ्कटः an epithet of Hanumat.

कवचः,  चम् adamantine mail.

a particular Samādhi. -कालिका N.
  of the mother of Śākyamuni. -कीटः a kind of insect (boring holes in wood and stone). -कीलः a thunderbolt,  an admantine shaft
 जीवितं वज्रकीलम् Māl.
 9.37
 cf.
   U.*
  1.47. -कूटः a mountain consisting of diamonds
 स वज्रकूटाङ्गनिपातवेगविशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् Bhāg.*
  3.13.29.-केतुः N.
  of the demon Naraka.  -क्षारम् an alkaline earth. -गोपः =
  इन्द्रगोपः q. v.  -घोष a.
  sounding like a thunderbolt
 R.*
  18.21. -चञ्चुः a vulture. -चर्मन् m.
  a rhinoceros. -जित् m.
  N.
  of Garuḍa.  -ज्वलनम्,  -ज्वाला lightning. -तरः N.
  of a kind of very hard cement
 Bṛi. S.*
   57.7.

तुण्डः a vulture.

mosquito,  gnat.

N.
  of Garuḍa. 

of Gaṇeṣa.  -तुल्यः lapis lazuli or azure stone. -दंष्ट्रः a kind of insect. -दक्षिणः N.
  of Indra.  -दण्ड a.
  having a staff studded with diamonds.

दन्तः a hog.

a rat. -दंशनः a rat. -देह,  -देहिन्a.  having an adamantine or very hardy frame.

धरः an epithet of Indra
 वज्रधरप्रभावः R.*
  18.21.

an owl. -धारणम् artificial gold. -नाभ a.
  having a hard nave (said of a wheel)
 see next word. -नाभः the discus of Kṛiṣṇa
 वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः Mb.
 *  1.225.23 (com.  वज्रं वरत्रासा नाभौ यस्य तत् । सूत्रबद्धशकुनिवत् पुनः प्रयोक्तुर्हस्तमायातीत्यर्थः ॥). -निर्घोषः,  -निष्पेषः a clap or peal of thunder. -पञ्जरः a secure refuge,  protector
 वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् Rāma-rakṣā 13.

पाणिः an epithet of Indra
 वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः R.*
  2.42.

an owl. -पातः,  -पतनम् a stroke of lightning,  fall of thunder-bolt
 एतद्वैशसवज्रघोरपतनम् U.*
  4.24
 यावन्निष्ठुर- वज्रपातसदृशं देहीति नो भाषते Udb.

पुष्पम् the blossom of sesamum. 

a valuable flower. -भृत् m.
  an epithet of Indra.  -मणिः a diamond,  an adamant
 छेत्तुं वज्रमणी- ञ्शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यते Bh.*
  2.6. -मय a.
 

hard,  adamantine.

cruel,  hard-hearted.

मुखः a kind of insect
 कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये Karṇabhāra 1.1.

a kind of Samādhi.

मुष्टिः an epithet of Indra. 

an adamantine clenched fist.

a kind of weapon. -रदः a hog. -लिपिः a particular style of writing.

लेपः a kind of very hard cement
 वज्रलेपघटितेव Māl.
 5. 1
 U.*
  4 (for its preparation see Bṛi. S.,  Chapter 57 'वज्रलेपलक्षणः').

The being ineffaceable,  permanent one
 अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्र- लेपो भविष्यति ॥ Subhāṣ. -लोहकः a magnet.

वधः death by thunderbolt.

cross-multiplication.  -वारकः a title of respect. -व्यूहः a kind of military array.-शल्यः a porcupine. -संघातः N.
  of a kind of hard cement
 Bṛi. S.*
   57.8. a.
   having the hardness of adamant
 ततः स वज्रसंघातः कुमारो न्यपतद्गिरौ Mb.
 *  1.123.27.-सार a.
  as hard as adamant,  having the strength of the thunderbolt,  adamantine
 क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते Ś.*
  1.1
 त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि 3.4. -सूचिः,  -ची f.
  a diamond-needle. -हृदयम् an adamantine heart.

Apte 1890

English

 वज्र a. [वज्-रन् Uṇ. 2. 28] 1 Hard,  adamantine. 
2 Severe. 
3 Forked,  zigzag. 
4 Cross. 
ज्रः,  
ज्रं 1 A thunderbolt,  the weapon of Indra (said to have been formed out of the bones of the sage Dadhīci q. v.). आशंसंते समितिषु सुराः सक्तवैरा हि दैत्यैरस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे Ś. 2. 15. 
2 Any destructive weapon like the thunderbolt. 
3 A diamond-pin,  an instrument for perforating jewels
 मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R. 1. 4. 
4 A diamond in general,  an adamant
 वज्रादपि कठोराणि मृंदूनि कुसुमादपि U. 2. 7
 R. 6. 19. 
5 Sour gruel. 
ज्रः 1 A form of military array. 
2 A kind of Kuśa grass. 
3 N. of various plants. 
4 A kind of pillar. 
ज्रं 1 Steel. 
2 A kind of talc. 
3 Thunder-like or severe language. 
4 A child. 
5 Emblic myrobalan. 
6 The blossom of the sesamum or Vajra plant. 
Comp. 
अंगः a snake. 
अभ्यासः crossmultiplication. 
अशनिः the thunderbolt of Indra. 
आकरः a diamond mine
 R. 18. 21. 
आख्यः a kind of mineral spar. 
आघातः {1} a stroke of thunder or lightning. {2} (hence fig.) any sudden shock or calamity. 
आभः a kind of spar or valuable stone. 
आयुधः an epithet of Indra. 
आसनं a diamond-seat. 
कंकटः an epithet of Hanumat. 
कालिका N. of the mother of Śākyamuni. 
कीलः a thunderbolt,  an adamantine shaft
 जीवितं वज्रकीलं Māl. 9. 37
 cf. U. 1. 47. 
कूटः a mountain consisting of diamonds. 
केतुः N. of the demon Naraka. 
क्षारं an alkaline earth. 
गोपः = इंद्रगोपः q. v. 
चंचुः a vulture. 
चर्मन् m. a rhinoceros. 
जित् m. N. of Garuḍa. 
ज्वलनं 
ज्वाला lightning. 
तुंडः {1} a vulture. {2} mosquito gnat. {3} N. of Garuḍa. {4} of Gaṇeśa. 
तुल्यः lapis lazuli or azure stone. 
दंष्ट्रः a kind of insect. 
दाक्षिणः N. of Indra. 
दंतः {1} a hog. {2} a car. 
दंशनः a rat. 
देह,  
देहिन् a. having an adamantine or very hardy frame. 
धरः {1} an epithet of Indra
 वज्रधरप्रभावः R. 18. 21. {2} an owl. 
नाभः the discus of Kṛṣṇa. 
निर्घोषः,  
निष्पेषः a clap or peal of thunder. 
पाणिः {1} an epithet of Indra
 वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः R. 2. 42. {2} an owl. 
पातः,  
पतनं a stroke of lightning,  fall of thunderbolt
 U. 4. 24. 
पुष्पं {1} the blossom of sesamum. {2} a valuable flower. 
भृत् m. an epithet of Indra. 
मणिः a diamond,  an adamant
 Bh. 2. 6. 
मय a. {1} hard,  adamantine. {2} cruel,  hard-hearted. 
मुष्टिः an epithet of Indra. 
रदः a hog. 
लेपः a kind of very hard cement
 वज्रलेपघटितेव Māl. 5. 10,  U. 4 (for its preparation see Bṛ. S. chapter 57). 
लोहकः a magnet. 
वधः {1} death by thunderbolt. {2} crossmultiplication. 
ष्युहः a kind of military array. 
शल्यः a porcupine. 
सार a. as hard as adamant,  having the strength of the thunderbolt,  adamantine
 क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते Ś. 1. 10
 त्वमपि कुसुमबाणान्वज्रसारीकरोषि 3. 2. 
सूचिः,  
ची f. a diamond-needle. 
हृदयं an adamantine heart. 

Monier Williams Cologne

English

 व॑ज्र mn.  ‘the hard or mighty one’,  a thunderbolt (esp.   that of Indra,  said to have been formed out of the bones of the Ṛṣi Dadhīca or Dadhīci [q.v.],  and shaped like a circular discus,  or in later times regarded as having the form of two transverse bolts crossing each other thus x
sometimes also applied to similar weapons used by various gods or superhuman beings,  or to any mythical weapon destructive of spells or charms,  also to मन्यु,  ‘wrath’,  RV.
   or [with अपाम्] to a jet of water,  AV.
   &c.
   &c.
  
also applied to a thunderbolt in general or to the lightning evolved from the centrifugal energy of the circular th° of Indra when launched at a foe
in Northern Buddhist countries it is shaped like a dumb-bell and called Dorje
See MWB.
  201
 322 &c.
  ),  RV.
   &c.
   &c.
  

 a diamond (thought to be as hard as the th° or of the same substance with it),  ṢaḍvBr. 
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 a kind of talc,  L.
 

 a kind of penance (feeding for a month on only barley prepared with cow's urine),  L.
 

 sour gruel,  W.
 

 व॑ज्र m.
  a form of military array,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (cf.   -व्यूह)

 a kind of column or pillar,  VarBṛS.
 

 a partic.  form of the moon,  ib.

 a partic.  Ekāha,  Vait.
 

 a kind of hard mortar or cement (कल्क),  VarBṛS.
  (cf.   -लेप)

 N.
  of the 15th of the 27 Yogas or astronomical divisions of time,  ib.

 a partic.  Soma ceremony,  ṢaḍvBr. 

 Euphorbia Antiquorum and another species,  L.
 

 Asteracantha Longifolia L.
 
 white-flowering Kuśa grass,  L.

 N.
  of a mountain,  R.
 

 of an Asura,  Vīrac.
  

 of a son of Aniruddha,  MBh.
  
 Hariv.
 
 Pur.

 of a son of Viśvāmitra,  MBh.
  

 of a son of Manu Sāvarṇa,  Hariv.
 

 (with Jainas) of one of the 10 Daśa-pūrvins,  L.
 

 of a Ṛṣi,  VarBṛS.
  (v.l. for वात्स्य)

 of a minister of Narendrāditya,  Rājat.
 

 of a son of Bhūti,  ib.

 of a heretical king,  Buddh.
 

 व॑ज्र n.
  denunciation in strong language (compared to thunder),  R.
 
 Sāh.
 
 Pratāp.
   (cf.   वाक्य- and वाग्-व्°)

 a kind of hard iron or steel,  L.
 

 a partic.  posture in sitting,  Cat.
  (cf.   वज्रासन)

 N.
  of a partic.  configurations of the planets and stars (in which favourable planets are situated in the 1st and 7th houses and unfavourable in the 4th and 10th),  VarBṛS.
 

 myrobalan,  L.
 

 the blossom of the sesamum or of any plant called Vajra,  L.
 

 Andropogon Muricatus,  L.
 

 =
  बालक,  a child,  pupil,  L.
 

 व॑ज्र mfn.
   adamantine,  hard,  impenetrable,  W.
 

 shaped like a kind of cross (cf.   above),  forked,  zigzag,  ib.

 वज्र [cf.   Zd. vazra,  ‘a club’.]

Monier Williams 1872

English

 वज्र,  अस्,  आ,  अम्,  adamantine,  hard,  impene-
trable
 severe
 shaped like a kind of cross with two
transverse lines bisecting each other diagonally,  cross, 
forked,  zigzag
 (अस्,  अम्),  m. n. (in the earlier lan-
guage अस्,  m.),  the thunderbolt and weapon of Indra
(said to have been formed out of the bones of a
celebrated Ṛṣi called Dadhīca or Dadhīci,  see द-
धीच,  दधीच्य्-अस्थि
 it is sometimes described
as circular like the Cakra or discus of Viṣṇu or
shaped like a quoit but with a broader circumference
and smaller central hole,  and when made to revolve
and launched at an enemy,  the fire of lightning is
supposed to issue in destructive flames from its
periphery,  elicited by the intensity of its centrifugal
energy
 the thunderbolt is also regarded as having
the form of two transverse bolts or lines crossing
each other thus X)
 any destructive weapon like a
discus or thunderbolt (as used by various gods,  evil
beings,  or persons of superhuman power,  e. g. by
Viṣṇu,  Kṛṣṇa,  the Rākṣasas,  and Viśvā-mitra)
 a
thunderbolt in general or the lightning supposed to
issue from the centrifugal energy of the circular thun-
derbolt of Indra
 a diamond,  (this gem being con-
sidered to possess the hardness of the thunderbolt or
to be of the same substance)
 sour gruel
 (अस्),  m.
a form of military array
 a particular kind of column
or pillar
 a particular figure or diagram the form of
which is supposed to resemble that of the thunder-
bolt
 any symbol with two lines crossing each other
in a diagonal direction
 a particular form of the
moon
 N. of various plants,  Euphorbia Antiquorum
Asteracantha Longifolia
 white-flowering Kuśa grass
N. of the fifteenth of the twenty-seven Yogas or
astronomical periods of time,  (see योग)
 of a parti-
cular Soma ceremony
 of a particular penance
 a
kind of very tenacious mortar or hard cement
 N.
of a son of Aniruddha or of a grandson of Kṛṣṇa
 of
a son of Viśvā-mitra
 of a son of Manu Sāvarṇa
 of
one of the seven Jaina Daśa-pūrvins
 of a Ṛṣi
of a minister of Narendrāditya
 of a son of Bhūti
of a king
 (आ),  f. Cocculus Cordifolius
 Euphorbia
Antiquorum
 N. of Durgā
 of a daughter of Vai-
śvānara
 (ई),  f. a kind of Euphorbia
 (अम्),  n. a
kind of hard iron,  steel
 a kind of talc
 = वाग्-
वज्र,  thunder-like denunciation,  very harsh or
severe language
 a particular mode of sitting
 Em-
blic Myrobalan
 the blossom of the sesamum or of
any plant called Vajra
 N. of a particular configura-
tion of the planets and stars (viz. when the favour-
able planets are situated in the first and seventh houses
and the unfavourable ones in the fourth and tenth)
= बालक,  a child,  pupil
 [cf. Zend vaz-ra,  ‘a club
’
Old Germ. weggi
 Angl. Sax. wœcg,  wecg.]
—वज्र-कङ्कट,  अस्,  m. ‘adamantine-armoured, ’
N. of Hanumat the monkey god.
—वज्र-कण्ट, 
अस्,  m. Euphorbia Neriifolia or Antiquorum.
—वज्र-
कण्टक,  अस्,  m. = वज्र-कण्ट
 Asteracantha Lon-
gifolia.
—वज्र-कण्टक-शाल्मली,  f. a cotton tree
with very hard thorns
 N. of a hell.
—वज्र-
कन्द,  अस्,  m. a sort of esculent root,  (perhaps)
yam.
—वज्र-कपाट-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  having ada-
mantine doors.
—वज्र-कपालिन्,  ई,  m.,  N. of a
Buddha.
—वज्र-कर्ण,  अस्,  m. = वज्र-कन्द।
—वज्र-कालिका,  f.,  N. of the mother of Śākya-
muni.
—वज्र-काली,  f. epithet of a Jina-śakti.
—वज्र-कीट,  अस्,  m. a kind of penetrating insect
which bores holes in wood and stone,  (see वज्र-
दंष्ट्र।)
—वज्र-कील,  अस्,  m. a thunderbolt.
—वज्र-कीलाय,  Nom. A. -कीलायते,  &c.,  to act
or be like a thunderbolt.
—वज्र-कीलायित,  अस्,  आ, 
अम्,  struck as it were by thunderbolts.
—वज्र-
कुक्षि,  N. of a cave.
—वज्र-कूट,  अस्,  m. ‘dia-
mond-peak,  ‘a mountain consisting of diamonds
N. of a mountain
 of a mythical town on the
Himālaya mountains.
—वज्र-केतु,  उस्,  m. ‘having
a Vajra for an ensign,  ‘N. of the demon Naraka.
—वज्र-क्षार,  अम्,  n. an alkaline earth or an
impure carbonate of soda.
—वज्र-गर्भ,  अस्,  m., 
N. of a Bodhi-sattva.
—वज्र-गोप,  अस्,  m. = इन्द्र-
गोप.
—वज्र-घात,  अस्,  m. a thunder-stroke,  stroke
of a thunderbolt,  thunder-clap,  thunderbolt.
—वज्र-
घोष,  अस्,  आ,  अम्,  sounding like a thunderbolt.
—वज्र-चञ्चु,  उस्,  m. ‘hard-beaked, ’ a vulture
[cf. वज्र-तुण्ड।]
—वज्र-चर्मन्,  आ,  m. ‘having
a very hard or impenetrable skin,  ‘a rhinoceros.
—वज्र-चिह्न,  अम्,  n. a Vajra-like mark.
—वज्र-
च्छेदक-प्रज्ञा-पारम्-इता,  f.,  N. of a Buddhist
Sūtra work,  (also वज्र-च्छेदिका।)
—वज्र-जित्,  त्, 
m. ‘conquering the thunderbolt, ’ N. of Garuḍa (who
was invulnerable to the strokes of Indra's bolt
 cf.
वज्रि-जित्).
—वज्र-ज्वलन,  अम्,  n. ‘thunder-flash, ’
lightning.
—वज्र-ज्वाला,  f. ‘thunder-flash' light
ning
 N. of a granddaughter of Vairocana.
—वज्र-
टीक,  अस्,  m.,  N. of a Buddha.
—वज्र-णखा,  f. a
proper N.,  (see Pāṇ. IV. 1,  58
 cf. वज्र-नख।]
—वज्र-तर,  अस्,  m. epithet of a kind of very
tenacious mortar or cement.
—वज्र-ता,  f. or वज्र-
त्व,  अम्,  n. great hardness or impenetrableness, 
severity.
—वज्र-तुण्ड,  अस्,  आ,  अम्,  hard-beaked
(अस्),  m. a vulture
 a mosquito,  gnat
 N. of Garuḍa
of Gaṇeśa
 the plant Cactus Opuntia.
—वज्र-तुल्य, 
अस्,  m. ‘resembling a diamond, ’ the azure stone, 
lapis lazuli.
—वज्र-दंष्ट्र,  अस्,  आ,  अम्,  having
teeth as hard as adamant
 (अस्),  m. = वज्र-कीट
N. of a Rākṣasa
 of an Asura
 of a king of the
Vidyā-dharas
 of a lion (in the Pañca-tantra).
—व-
ज्र-दक्षिण,  अस्,  आ,  अम्,  holding a thunderbolt in
the right hand
 (अस्),  m.,  N. of Indra.
—वज्र-
दण्ड,  अस्,  आ,  अम्,  having a staff studded with
diamonds.
—वज्र-दण्डक,  अम्,  n. the plant
Cactus Opuntia.
—वज्र-दत्त,  अस्,  m.,  N. of a son
of Bhaga-datta
 of a Buddhist author.
—वज्र-
दन्त,  अस्,  आ,  अम्,  ‘hard-toothed, ’ a hog,  boar
 a
rat.
—वज्र-दशन,  अस्,  आ,  अम्,  having hard teeth
(अस्),  m. a rat.
—वज्र-दृढ-नेत्र,  अस्,  m.,  N.
of a king of the Yakṣas.
—वज्र-देश,  अस्,  m., 
N. of a district.
—वज्र-देह,  अस्,  आ,  अम्,  or वज्र-
देहिन्,  ई,  इनी,  इ,  having a frame hard as adamant, 
having a very robust or hardy body.
—वज्र-द्रु, 
उस्,  or वज्र-द्रुम,  अस्,  m.,  N. of certain plants, 
Euphorbia of various species.
—वज्रद्रुम-केसर-
ध्वज,  अस्,  m.,  N. of a king of the Gandharvas.
—वज्र-धर,  अस्,  आ,  अम्,  holding a thunderbolt
(अस्),  m.,  N. of Indra
 of a Buddhist saint
 of a
king.
—वज्र-धात्री,  f.,  N. of the wife of Vairo-
cana.
—वज्र-नख,  अस्,  आ,  अम्,  having hard claws.
—वज्र-नगर,  अम्,  n.,  N. of the city of the
Dānava Vajra-nābha.
—वज्र-नाभ,  अस्,  आ,  अम्, 
having a hard nave (as a wheel &c.)
 (अस्),  m. the
discus of Kṛṣṇa
 N. of one of Skanda's attendants
of a Dānava
 of a king (a son of Uktha,  also a son
of Unnābha,  also a son of Sthala).
—वज्रनाभीय, 
अस्,  आ,  अम्,  relating to (the Dānava) Vajra-nābha.
treating of him.
—वज्र-निर्घोष,  अस्,  m. a clap
of thunder.
—वज्र-निष्पेष,  अस्,  m. sound pro-
duced by the clashing or concussion of thunder-
clouds,  a clap of thunder.
—वज्र-पञ्जर,  epithet
of certain prayers addressed to Durgā
 (अस्),  m.,  N.
of a Dānava.
—वज्र-पत्त्रिका,  f. Asparagus Race-
mosus.
—वज्र-पाणि,  इस्,  इस्,  इ,  ‘thunderbolt-handed, ’
holding a thunderbolt in the hand,  grasping a thun-
derbolt
 whose thunderbolt is the hand (said of
Brāhmans)
 (इस्),  m.,  N. of Indra
 of a class of
divine beings (with Buddhists)
 of a Dhyāni-Bodhi-
sattva.
—वज्रपाणि-त्व,  अम्,  n. the state of one
who holds a thunderbolt in the hand.
—वज्र-पा-
णिन्,  ई,  इनी,  इ,  ‘thunderbolt-handed, ’ grasping a thun-
derbolt.
—वज्र-पात,  अस्,  m. the fall of a thunder-
bolt,  a stroke of lightning
 (अस्,  आ,  अम्),  falling like
a thunderbolt.
—वज्र-पाषाण,  अस्,  m. ‘diamond-
stone, ’ a kind of spar or valuable stone.
—वज्र-
पुर,  अम्,  n.,  N. of the city of the Dānava Vajra-
nābha.
—वज्र-पुष्प,  अम्,  n. ‘diamond-flower, ’
a valuable flower
 the blossom of sesamum
 (आ),  f.
a kind of fennel,  Anethum Sowa.
—वज्र-प्रभ, 
अस्,  m.,  N. of a Vidyā-dhara.
—वज्र-प्रभाव,  अस्, 
m.,  N. of a king of the Karūṣas.
—वज्र-प्रस्ता-
रिणी,  f.,  N. of a Tantra goddess.
—वज्र-प्रस्ता-
रिणी-मन्त्र,  आस्,  m. pl. an epithet of particular
magical formulas.
—वज्र-प्राय,  अस्,  आ,  अम्,  like
adamant,  adamantine,  exceedingly hard.
—वज्र-
बध,  see वज्र-वध.
—वज्र-बाहु,  उस्,  उस्, 
उ,  ‘thunderbolt-armed, ’ holding a thunderbolt in the
hand,  wielder of the thunderbolt (said of Indra,  of
Indra and Agni,  and of Rudra)
 (उस्),  m.,  N. of a
king of Orissa
 of another person.
—वज्र-भूमि, 
इस्,  f.,  N. of a place.
—वज्र-भूमि-रजस्,  अस्,  n. a
particular precious stone (= वैक्रान्त).
—वज्र-
भृकुटि,  इस्,  f.,  N. of a Tantra goddess.
—वज्र-
भृत्,  त्,  त्,  त्,  carrying or wielding a thunderbolt
(त्),  m.,  N. of Indra.
—वज्र-मणि,  इस्,  m. ‘thun-
derbolt-gem,  ‘a diamond.
—वज्र-मण्डा,  f.,  N. of
a Dhāraṇī.
—वज्र-मय,  अस्,  ई,  अम्,  made of dia-
mond,  hard as diamond,  hard,  adamantine
 hard-
hearted.
—वज्र-मित्र,  अस्,  m.,  N. of a king.
—वज्र-मुकुट,  अस्,  m.,  N. of a son of Pratāpa-
mukuṭa.
—वज्र-मुष्टि,  इस्,  इस्,  इ,  holding a thun-
derbolt in the fist
 having a hard or iron fist
 (इस्), 
m.,  N. of Indra
 of a Rākṣasa
 of a Kṣatriya or
warrior.
—वज्र-मूली,  f. a kind of leguminous
shrub (= माष-पर्णी).
—वज्र-योगिनी,  f.,  N. of
a goddess.
—वज्र-रथ,  अस्,  आ,  अम्,  whose thun-
derbolt is a war-chariot (said of a Kṣatriya).
—व-
ज्र-रद,  अस्,  आ,  अम्,  having teeth or tusks as hard
as adamant
 (अस्),  m. a hog,  boar.
—वज्र-रात्र, 
अम्,  n.,  N. of a town.
—वज्र-रूप,  अस्,  आ,  अम्, 
shaped like a Vajra,  crossed,  (see वज्र।)
—वज्र-
लिपि,  इस्,  f. a particular style of writing.
—वज्र-लेप, 
अस्,  m. a particular kind of very hard mortar or
cement.
—वज्रलेप-घटित,  अस्,  आ,  अम्,  joined
with adamantine cement.
—वज्र-लेपाय,  Nom. A.
वज्रलेपायते,  &c.,  to be like Vajra-lepa,  to be as
hard or tenacious as cement.
—वज्र-लोहक,  a
magnet,  loadstone.
—वज्र-वध,  अस्,  m. death by
a thunderbolt or lightning
 oblique or cross multi-
plication.
—वज्र-वर-चन्द्र,  अस्,  m.,  N. of a
king of Orissa.
—वज्र-वल्ली,  f. a species of sun-
flower,  Heliotropium Indicum.
—वज्र-वह् or व-
ज्र-वाह्,  ट्,  m. carrying or wielding a thunderbolt.
—वज्र-वारक,  अस्,  m. a title of respect applied
to certain sages.
—वज्र-वाराही,  f.,  N. of the mother
of Śākya-muni
 [cf. वज्र-कालिका।]
—वज्र-विद्रा-
विणी,  f.,  N. of a Buddhist goddess.
—वज्र-विष्-
कम्भ,  अस्,  m.,  N. of a son of Garuḍa.
—वज्र-
विहत,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. struck by a thunderbolt or
lightning.
—वज्र-वीजक,  अस्,  m. a kind of creeper, 
Guilandina Bonduc.
—वज्र-वीर,  अस्,  m.,  N. of
Mahā-kāla.
—वज्र-वृक्ष,  अस्,  m. a kind of
plant,  Cactus Opuntia.
—वज्र-वेग,  अस्,  m.,  N.
of a Rākṣasa
 of a Vidyā-dhara.
—वज्र-व्यूह, 
अस्,  m. a kind of military array.
—वज्र-शरीर,  अस्, 
आ,  अम्,  = वज्र-देह,  q. v.
—वज्र-शल्य,  अस्,  m.
‘having hard quills or prickles, ’ a porcupine.
—वज्र-
शाखा,  f.,  N. of a branch or sect of the Jainas
founded by Vajra-svāmin.
—वज्र-शीर्ष,  अस्,  m., 
N. of a son of Bhṛgu.
—वज्र-शृङ्खला,  f. a
female personification peculiar to the Jainas and one
of their sixteen Vidyā-devīs.
—वज्र-शृङ्खलिका, 
f. Asteracantha Longifolia.
—वज्र-संहत,  अस्, 
m.,  N. of a Buddha.
—वज्र-सङ्घात,  अस्,  m.
having the hardness or compactness of adamant
(applied to Bhīma in Mahā-bh. Ādi-p. 4775)
 epi-
thet of a kind of mortar or cement.
—वज्र-सत्त्व, 
अस्,  आ,  अम्,  having a soul or heart of adamant
 (अस्), 
m.,  N. of a Dhyāni-buddha.
—वज्रसत्त्वात्मिका
(°व-आत्°),  f.,  N. of the wife of Vajra-sattva.
—वज्र-
समाधि,  इस्,  m. a particular kind of abstract medi-
tation with Buddhists.
—वज्र-समुत्कीर्ण,  अस्,  आ, 
अम्,  perforated by a diamond or any hard instrument.
—वज्र-सार,  अस्,  आ,  अम्,  having the essence or
nature of a diamond,  hard as a diamond
 made of
diamond
 a diamond (gender doubtful)
 (अस्),  m. a
proper N.
—वज्रसार-मय,  अस्,  ई,  अम्,  made of
the essence of a diamond,  hard as a diamond,  made
of diamond.
—वज्रसारी-कृ,  cl. 8. P. -करोति,  &c., 
to make hard as diamond.
—वज्र-सूचि,  इस्,  or
वज्र-सूची,  f. a diamond needle
 N. of an Upani-
shad ascribed to Śaṅkarācārya
 of a work by Aśva-
ghoṣa.
—वज्र-सूर्य,  अस्,  m.,  N. of a Buddha.
—वज्र-सेन,  अस्,  m.,  N. of a king of Śrāvastī
 of
a preceptor.
—वज्र-स्थान,  अम्,  n.,  N. of a place.
—वज्र-स्वामिन्,  ई,  m.,  N. of one of the seven
Jaina Daśa-pūrvins.
—वज्र-हस्त,  अस्,  आ,  अम्, 
‘thunderbolt-handed, ’ wielding the thunderbolt (said
of Indra,  Agni,  the Maruts,  Śiva,  &c.)
 (आ),  f.,  N.
of one of the nine Samidhs
 of a Buddhist goddess.
—वज्र-हूण,  अस्,  m.,  N. of a place.
—वज्र-
हृदय,  अम्,  n.,  N. of a Buddhist work.
—व-
ज्रांशु (°र-अं°),  उस्,  m.,  N. of a son of Kṛṣṇa.
—वज्राकर (°र-आक्°),  अस्,  m. a diamond mine
N. of a place.
—वज्राकार (°र-आक्°),  अस्,  आ,  अम्, 
or वज्राकृति (°र-आक्°),  इस्,  इस्,  इ,  shaped like a thun-
derbolt,  having the shape of a Vajra,  having trans-
verse lines,  (see वज्र)
 any cross-shaped symbol,  (a
symbol shaped like a cross was formerly used in gram-
mars as the sign of the Jihvāmūlīyas.)
—वज्राख्य
(°र-आख्°),  अस्,  आ,  अम्,  having the name of Vajra, 
called Vajra
 (अस्),  m. a kind of mineral spar
 [cf.
वज्र-पाषाण।]
—वज्राघात (°र-आघ्°),  अस्,  m.
the stroke of a thunderbolt,  a stroke of lightning
any sudden shock or calamity.
—वज्राङ्कित (°र-
अङ्°),  अस्,  आ,  अम्,  marked with a Vajra or with a
Vajra-like symbol,  (see वज्र।)
—वज्राङ्कुशी (°र-
अङ्°),  f.,  N. of a Tantra goddess.
—वज्राङ्ग (°र-
अङ्°),  अस्,  m. a snake,  (probably for वक्राङ्ग)
(ई),  f. a sort of grain,  Coix Barbata
 Heliotropium
Indicum.
—वज्राचार्य (°र-आच्°),  अस्,  m. ‘diamond-
like teacher,  ‘N. of a preceptor.
—वज्रादित्य (°र-
आद्°),  अस्,  m.,  N. of a king of Kaśmīra.
—वज्राभ
(°र-आभ्°),  अस्,  आ,  अम्,  diamond-like,  resembling a
diamond
 (अस्),  m. a kind of spar or valuable stone, 
(perhaps) the opal
 [cf. वज्राख्य।]
—वज्राभ्यास
(°र-अभ्°),  अस्,  m. multiplication crosswise or zigzag, 
cross multiplication.
—वज्राम्बुजा (°र-अम्°),  f., 
N. of a Tantra goddess.
—वज्रायुध (°र-आय्°), 
अस्,  आ,  अम्,  thunderbolt-armed,  having the thunder-
bolt for a weapon
 (अस्),  m.,  N. of Indra
 a proper
N.
—वज्राशनि (°र-अश्°),  इस्,  m. f. Indra's thunder-
bolt.
—वज्रासन (°र-आस्°),  अम्,  n. a diamond seat
or throne
 a particular way of sitting.
—वज्रासु
= वज्रांशु (according to one reading).
—वज्रा-
स्थि-शृङ्खला (°र-अस्°),  f. Asteracantha Longifolia, 
(perhaps resolvable into the name of two plants,  viz.
Vajra-śṛṅkhalā and Asthi-śṛṅkhalā.)
—वज्राहत
(°र-आह्°),  अस्,  आ,  अम्,  struck by a thunderbolt.
—वज्राहिका (°र-अह्°),  f. Carpopogon Pruriens.
—वज्री-करण,  अम्,  n. the making into a Vajra
or into the form of a thunderbolt.
—वज्री-भूत, 
अस्,  आ,  अम्,  become a thunderbolt,  turned into a
thunderbolt.
—वज्रेन्द्र (°र-इन्°),  अस्,  m. a proper
N.
—वज्रेश्वरी (°र-ईश्°),  f.,  N. of a Buddhist god-
dess.
—वज्रोदरी (°र-उद्°),  f.,  N. of a Rākṣasī.

Macdonell

English

 वज्र váj-ra,  m.
  n.
  [mighty],  thunderbolt,  esp. 🞄Indraʼs (sts. also of other gods
 also applied 🞄to mythical weapons,  destructive spells etc.)
 🞄adamant,  diamond (gnly. n.
 )
 m.
  kind of military 🞄array
 N.: -karṣaṇa,  m.
  ep. of Indra
 🞄-kīṭa,  m.
  kind of insect (supposed to perforate 🞄wood and stone)
 -kīla,  m.
  thunderbolt: 🞄ā-ya,  den.  P. resemble a thunderbolt
 -kūṭa,  🞄n.  N. of a mythical town
 -ghoṣa,  a.
  roaring 🞄like the thunderbolt
 -jvalana,  m.
  (flesh 🞄of the thunderbolt),  lightning
 -tuṇḍa,  a.
  🞄having a beak as hard as adamant
 -daṃṣṭra,  a.
  having fangs as hard as adamant
 🞄m.  N. of a prince of the fairies
 N. of a lion
 🞄-datta,  m.
  N.
 -dhara,  a.
  wielding the thunderbolt
 🞄m.  ep. of Indra
 N. of a king
 -nābha,  a.
  having a nave of adamant
 m.
  N. of 🞄various kings
 -pañjara,  m.
  cage of adamant 🞄= secure refuge for,  protector of (g.,  🞄—°)
 N. of a Dānava
 -pāṇi,  a.
  holding the 🞄thunderbolt in his hand
 m.
  ep. of Indra
 🞄-pāta,  m.
  fall of the thunderbolt,  thunderclap,  🞄stroke of lightning
 a.
  descending like 🞄a thunderbolt
 -prabha,  m.
  N. of a fairy
 🞄(vájra) -bāhu,  a.
  holding the thunderbolt 🞄in his hand (RV.)
 -bhṛt,  a.
  bearing the 🞄thunderbolt
 m.
  ep. of Indra
 -maṇi,  m.
  🞄adamant gem,  diamond
 -maya,  a.
  (ī) adamantine,  🞄hard as diamond
 -mukuṭa,  m.
  🞄N.
 -muṣṭi,  a.
  holding the thunderbolt in 🞄his hand
 m.
  ep. of Indra
 N. of two warriors
 🞄-rātra,  n.
  N. of a town
 -lepa,  m.
  🞄diamond cement
 -lepāya,  den.  Ā. adhere 🞄[Page267-2] 🞄like adamant cement
 -vṛkṣa,  m.
  kind of 🞄tree (Cactus Opuntia)
 -vega,  m.
  N. of a 🞄fairy
 -vyūha,  m.
  kind of military array
 🞄-sāra,  a.
  hard as adamant
 made of diamond
 🞄m.  n.
  diamond
 m.
  N.: -maya,  a.
  🞄hard as diamond,  adamantine
 -sārī-kṛ,  🞄make as hard as diamond
 -sūcī̆,  f.
  diamond 🞄needle
 (vājra) -hasta,  a.
  holding the thunderbolt 🞄in his hand (gnly. of Indra).

Benfey

English

 वज्र 2. वज् + र, 
 I. adj.
 
 1. Hard.
 2.
Cross,  forked.
 II. m.
  and n.
 
 1. In-
dra's thunderbolt,  a thunderbolt,  Bhartṛ.
2,  32
 Hit. ii. d. 158.
 2. A diamond, 
Johns. Sel. 54,  136
 Ragh. 1,  4
 Rām.  3, 
53,  59(?).
 3. A form of array,  Man.  7, 
191.
 4. The blossom of the sesamum. 
 5. n.
  Emblic myrobalan,  Pañc. iv. d.
10(?).
 6. Sour gruel.
 7. Harsh lan-
guage.
 8. A child or pupil.
 III. f.
  रा, 
A plant,  Menispermum cordifolium. 
 IV.
f.
  रा and री,  A species of Euphorbia.
 -- Cf.  O.H.G. weggi
 A.S. waecg, 
wecg,  cuneus,  which probably was also
the original signification of the Indian
sbst.

Hindi

रीढ़ की हड्डी में चैनल के एक वज्र,  हीरे

Apte Hindi

Hindi

वज्रः
पुं*
  - वज् + रन्
"वज्र,  बिजली,  इन्द्र का शस्त्र"

वज्रम्
नपुं*
   - वज् + रन्
"वज्र,  बिजली,  इन्द्र का शस्त्र"

वज्रः
पुं*
  - वज् + रन्
इन्द्र के वज्र जैसा कोई भी घातक या विनाशकारी हथियार

वज्रम्
नपुं*
   - वज् + रन्
इन्द्र के वज्र जैसा कोई भी घातक या विनाशकारी हथियार

वज्रः
पुं*
  - वज् + रन्
"हीरे की अणि,  मणि माणिक्यों को बींधने का उपकरण"

वज्रम्
नपुं*
   - वज् + रन्
"हीरे की अणि,  मणि माणिक्यों को बींधने का उपकरण"

वज्रः
पुं*
  - वज् + रन्
"हीरा,  वज्र"

वज्रम्
नपुं*
   - वज् + रन्
"हीरा,  वज्र"

वज्रः
पुं*
  - वज् + रन्
काँजी

वज्रम्
नपुं*
   - वज् + रन्
काँजी

वज्रः
पुं*
  - -
एक प्रकार का सैनिकव्यूह

वज्रः
नपुं*
   - -
एक प्रकार का कुश नामक घास

वज्रः
पुं*
  - -
अनेक पौंधा के नाम

वज्रम्
नपुं*
   - -
इस्पात

वज्रम्
नपुं*
   - -
अभ्रक

वज्रम्
नपुं*
   - -
वज्र जैसी या कठोर भाषा

वज्रम्
नपुं*
   - -
"बालक,  बच्चा"

वज्रम्
नपुं*
   - -
आंवला

वज्रः
पुं*
  - वज्+रन्
"बिजली, इन्द्र का शस्त्र"

वज्रः
पुं*
  - वज्+रन्
रत्न की सूई

वज्रः
पुं*
  - वज्+रन्
"रत्न, जवाहर"

वज्रः
पुं*
  - वज्+रन्
एक प्रकार का कुश ग्रास

वज्रः
पुं*
  - वज्+रन्
एक प्रकार का सैन्य व्यूह

L R Vaidya

English

 vajra {% (I) m.n. %} 1. The thunderbolt of Indra (it was formed out of the bones of the sage Dadhīchi),  वज्रं मुमुक्षुन्निव वज्रपाणिः R.ii.42
any weapon like a thunderbolt
an instrument for making holes in jewels,  मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R.i.4
a diamond,  वज्रांशुगर्भांगुलिरंध्रमेकं व्यापारयामास करं किरीटे R.vi.19
sour gruel.

 vajra {% (II) m. %} 1. A kind of kuśa grass
 2. a form of military array.

 vajra {% (III) n. %} 1. Steel
a kind of talc
severe language
a child.

Bopp

Latin

 वज्र m.n.
1) fulmen. IN. 3. 4.
2) adamas.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

गो
पुस्त्री
गो,  बाण,  वाच्,  पशु,  भूमि,  दिश्,  रश्मि,  जल,  अक्षि,  स्वर्ग,  मातृ,  वज्र,  अग्नि,  मुख,  तत्त्व,  वारि,  वाजिन्,  दृष्टि,  दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002

हीर
पु
हीर,  वज्र,  महेश्वर
निमित्त-हृदयौ हेतू हीरौ वज्र-महेश्वरौ ॥ १८ ॥
verse 3.1.1.18
page 0014

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Vajra, 
(1) n. of a samādhi: Mvy 〔516〕 (var. Vajropama,  q.v.): ŚsP 〔1416.1〕
(2) n. of a future Buddha: Gv 〔441.26〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 vajra (HA),  thunderbolt.
Cf. vaccira-ppaḍai (SITI),  the lower or foundation tier
of the wall of a temple.

Lanman

English

 vájra,  m. Indra's thunderbolt,  70^8,  88^15.
[orig.,  perhaps,  a mere epithet,  ‘The
Mighty’ (√vaj),  like Miölnir,  ‘The
Crusher, ’ name of Thor's hammer.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 वज्र m. *Euphorbia antiquorum? E 858 (K). 867 (P). 907 (R). An letzter Stelle steht वज्रोदकम्,  was Kāñcīnātha (p. 177 der ed. Benares 1912) mit स्वमूत्रम् erklärt (?!). — Auch N. pr. eines Berges,  R. ed. Bomb. 4,  42,  25.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महागिरिसुहस्त्याद्या वज्रान्ता दशपूर्विणः ॥ ३४ ॥
-wordlist-
 
महागिरि (पुं),  सुहस्तिन् (पुं),  वज्र (पुं),  दशपूर्विन् (पुंब)

--source--
 
वृषो गजोऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चोऽब्जं स्वस्तिकः शशी ।
मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ ४७ ॥
श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।
कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहोऽर्हतां ध्वजाः ॥ ४८ ॥
-wordlist-
 
तीर्थङ्करचिह्न (पुं),  वृष (पुं),  गज (पुं),  अश्व (पुं),  प्लवग (पुं),  क्रौञ्च (पुं),  अब्ज (क्ली),  स्वस्तिक (पुं),  शशिन् (पुं),  मकर (पुं),  श्रीवत्स (पुं),  खड्गिन् (पुं),  महिष (पुं),  शूकर (पुं),  श्येन (पुं),  वज्र (क्ली),  मृग (पुं),  छाग (पुं),  नन्द्यावर्त (पुं),  घट (पुं),  कूर्म (पुं),  नीलोत्पल (क्ली),  शङ्ख (पुं),  फणिन् (पुं),  सिंह (पुं)

--source--
 
दीर्घर्ज्वैरावतं वज्रं त्वशनिर्ह्रादिनी स्वरुः ।
शतकोटिः पविः शम्बो दम्भोलिर्भिदुरं भिदुः ॥ १८० ॥
व्याधामः कुलिशोऽस्यार्चिरतिभीः स्फूर्जथुर्ध्वनिः ।
-wordlist-
 
ऐरावत (क्ली),  वज्र (पुंक्ली),  अशनि (पुंस्त्री),  ह्रादिनी (स्त्री),  स्वरु (पुं),  शतकोटि (पुं),  पवि (पुं),  शम्ब (पुं),  दम्भोलि (पुं),  भिदुर (क्ली),  भिदु (पुं),  व्याधाम (पुं),  कुलिश (पुंक्ली),  वर्जार्चिस् (स्त्री),  अतिभी (स्त्री),  वज्रध्वनि (पुं),  स्फूर्जथु (पुं)

--source--
 
नीलमणिस्त्विन्द्रनीलः सूचीमुखं तु हीरकः ।
वरारकं रत्नमुख्यं वज्रपर्यायनाम च ॥ १०६५ ॥
-wordlist-
 
नीलमणि (पुं),  इन्द्रनील (पुंक्ली),  सूचीमुख (क्ली),  हीरक (पुं),  वरारक (क्ली),  रत्नमुख्य (क्ली),  वज्र (क्ली)

--source--
 
करञ्जस्तु नक्तमालः स्नुहिर्वज्रो महातरुः ॥ ११४० ॥
-wordlist-
 
करञ्ज (पुं),  नक्तमाल (पुं),  स्नुहि (स्त्री),  वज्र (पुं),  महातरु (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पवि
पवि,  अशनि,  शतधार,  वज्र,  कुलिश,  दम्भोलि,  गो,  भिदुर,  व्याधाम,  स्वरु,  इन्द्रप्रहरण,  शम्ब
पविरशनिः शतधारं वज्रं कुलिशं च भवति दम्भोलिः ।
गौर्भिदुरं व्याधामः स्वरुरिन्द्रप्रहरणं तथा शम्बः ॥ ५६ ॥
verse 1.1.1.56
page 0008

गो
गो,  दिक्,  दृष्टि,  दीधिति,  स्वर्ग,  वज्र,  वाक्,  बाण,  वारि,  भूमि,  पशु
दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवज्रवाग्वाणवारिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ ८५४ ॥
verse 5.1.1.854
page 0098

नाममाला

Sanskrit

निर्घात,  अशनि,  वज्र,  उल्का
घनाघनो घनो मेघो जीमूतोऽभ्रं बलाहकः ।
पर्जन्यो मिहिरो नभ्राट् शम्पा सौदामिनी तडित् ॥ १८ ॥
आकालिकी क्षणरुचिर्विद्युत् तत्पतिरम्बुदः ।
निर्घातमशनिर्वज्रमुल्काशब्दं च योजयेत् ॥ १९ ॥
verse 0.1.1.18
page 0010

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

गो,  वाणी,  बाण,  भू,  रश्मि,  वज्र,  स्वर्ग,  अक्षि,  वारि,  दिश्,  धेनु,  श्रुतैश्वरी,  गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120

र,  राम,  वज्र,  शब्द
रामे वज्रे च शब्दे स्यात् रा द्रव्ये कनके पुनः ।
आश्रये नीरदे च स्यात् रुः सूर्ये रक्षणेऽपि च ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.37
page 0121

Mahabharata

English

Vajra^1,  son of Viśvāmitra. § 721b (Viśvāmitrop.): XIII,  4,  251.

Vajra^2,  a Yādava prince (son of Aniruddha,  acc. to Harivaṃśa,  v. 9204). § 793 (Mausalap.): XVI,  7,  187,  203 (ºpradhānāḥ),  214 (pautraṃ Kṛshṇasya),  248,  252 (installed as king in Indraprastha).--§ 794 (Mahāprasthānikap): XVII,  1,  8,  9 (Yādavaḥ,  do.).

*Vajra^3,  the thunderbolt of Indra (selected passages). § 208 (Astradarśana): I,  137,  5430 (made from the bones of Dadhīca).--§ 221d (Caitrarathap.): When the thunderbolt of Indra was hurled at Vṛtra's head it broke into 1, 000 pieces
 that which is known in the world as glory,  is a portion of the thunderbolt (the hand of the brahman,  the chariot of the kshatriya,  the charity of the vaiśya,  the service of the śudra),  therefore the horses of the kshatriya's chariot ought not to be slain: I,  170,  6485,  6486,  6487,  6488.-§ 384 (Agastyop.): III,  100,  8712 (made by Tvashṭṛ from Dadhīca's bones).--§ 634b (Suvarṇashṭhīvisambhavop.): XII,  31,  1114,  1115,  1116 (Indra asked his thunderbolt (in its embodied form) to become a tiger and slay Suvarṇashṭhīvin).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  343,  VII),  ††13213 (made by Dhātṛ from the bones of Dadhīca).--Do.^4 = Śiva (1000 names^1).

vajra,  name of a vyūha. § 576 (Bhagavadgītāp.): VI,  19,  729 (vyūhaḥ).--§ 584 (Bhīshmavadhap.): VI,  81,  3553 (vyūhaṃ). Cf. vajrākhya.

पुराणम्

English

वज्र १ / VAJRA I. Son of viśvāmitra. He was an expounder of Vedas. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 4,  Stanza 52).

वज्र २ / VAJRA II. The son of aniruddha,  who was the grandson of śrī kṛṣṇa. Mention is made in mahābhārata,  Mausala Parva,  Chapter 7,  Stanza 72,  that after the extermination of the Yādavas by the mausala fight (the fight with grass grown from the filings of the iron-pestle),  arjuna anointed vajra as the King of the remaining Yādavas. When the pāṇḍavas began the Mahāprasthāna (the great departure),  yudhiṣṭhira called subhadrā and instructed her to look after vajra with particular care. (M.B. Mahā Prasthāna Parva,  Chapter 1,  Stanza 8).

Vedic Reference

English

 Vajra in the Aitareya Brāhmaṇa^1 denotes,  according to
Geldner, ^2 the ‘handle, ’ while Kūṭa means the ‘head’ of the
hammer.
1) vi. 24,  1.
2) Vedische Studien,  1,  138.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वज्रं,  पुं,
   क्ली,
   (वजतीति । वज गतौ + “ऋज्रे-न्द्राग्रवज्रविप्रेति ।” उणा० २ । २८ । इति रन्-प्रत्ययेन निपातितः ।) इन्द्रस्यास्त्रविशेषः । वाज्इति भाषा ॥
 तत्पर्य्यायः । ह्रादिनी २ कुलिशम् ३भिदुरम् ४ पविः ५ शतकोटिः ६ स्वरुः ७शम्वः ८ दम्भोलिः ९ अशनिः १० । इत्यमरः ।१ । १ । ५० ॥
 कुलीशम् ११ भिदिरम् १२ भिदुः१३ स्वरुस् १४ सम्बः १५ संवः १६ अशनी १७वज्राशनिः १८ । इति तट्टीका ॥
 जम्भारिः १९त्रिदशायुधम् २० शतधारम् २१ शतारम् २२आपोत्रम् २३ अक्षजम् २४ । इति पुरुषो-त्तमः ॥
 गिरिकण्टकः २५ गौः २६ अभ्रोत्थम्२७ मेघभूतिः २८ गिरिज्वरः २९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 जाम्बविः ३० दम्भः ३१ । इतिजटाधरः ॥
 भिद्रः ३२ अम्बुजम् ३३ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
 (यथा,  ऋग्वेदे । १ । ३२ । २ ।“अहन्नहिं पर्व्वते शिश्रियाणंत्वष्टास्मै वज्रं स्वर्य्यं ततक्ष ॥
”)अस्योत्पत्तिर्यथा,  --“तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम् ।पृथक् चकार तत्तेजश्चक्रं विष्णोरकल्पयत् ॥
त्रिशूलञ्चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम् ।दैत्यदानवसंहर्त्तुः सहस्रकिरणात्मकम् ॥
रूपञ्च प्रतिमञ्चक्रे त्वष्टा पादादृते महत् ।न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः ॥
अर्च्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित् कारयेत्क्वचित् ।यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दि-ताम् ॥
कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेस्मिन् दुःखसंयुतम् ।तस्मान्न धर्म्मकामार्थी चित्रेय्वायतनेषु च ।न क्वचित् कारयेत् पादौ देवदेवस्य धीमतः ॥
”इति मात्स्ये ११ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“प्रविश्य जठरं शुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः ।ददर्शोर्द्ध्वमुखं बालं कटिन्यस्तकरं महत् ॥
तस्यैवान्तेऽथ ददृशे पेशीं मांसस्य वासवः ।शुद्धस्फटिकसंकाशां कराभ्यां जगृहेऽथ ताम् ॥
ततः कोपसमाध्मातो मांसपेशीं शतक्रतुः ।कराभ्यामर्दयामास ततः सा कठिनाभवत् ॥
ऊर्द्ध्वेनार्द्धञ्च ववृधे त्वधोऽर्द्धं ववृधे तथा ।शतपर्व्वा च कुलिशः संजातो मांसपेशितः ॥
”इति वामने ६८ अध्यायः ॥
 * ॥
वृत्रासुरवधार्थं दधीचिमुनेरस्थ्ना इन्द्राज्ञयाविश्वकर्म्मणा निर्मितवज्रस्य प्रमाणं यथा,  --“एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्व्वणस्तनुम् ।परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयन् जहौ ॥
यताक्षासु मनो बुद्धिस्तत्त्वदृक ध्वस्तबन्धनः ।आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्म्मितं विश्वकर्म्मणा ।मुनेः सकथिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः ॥
वृतो देवगणैः सर्व्वैर्गजेन्द्रो पर्य्यशोभत ।स्तयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥
”इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १० अध्यायः ॥
 * ॥
तन्निर्घोषवारकविधिर्यथा,  --“पचण्डपवनाघाते मेधेषु स्तनितेषु यः ।त्रिः पठेज्जैमिनीयोऽस्मि प्राङ्मुखो वाप्युदङ्-मुखः ॥
तस्य माभूद्भयं घोरं विद्युतीयोऽवसीदति ॥
”इत्याह्रिकतत्त्वधृतब्रह्मपुराणम् ॥
“मुनेः कल्याणमित्रस्य जैमिनेश्चापि कीर्त्तनात् ।विद्युदग्निभयं नास्ति पठिते च गृहोदरे ॥
”लिखिते च गृहोदरे । इति वा पाठः ।“जैमिनिश्च सुमन्तुश्च वैशम्पायन एव च ।पुलस्त्यः पुलहश्चैव पञ्चैते वज्रवारकाः ॥
”इति पुराणम् ॥
 * ॥
 * ॥
रत्नविशेषः । हीरा इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।इन्द्रायुधम् २ हीरम् ३ भिदुरम् ४ कुलिशम् ५पविः ६ अभेद्यम् ७ अशिरम् ८ रत्नम् ९ दृढम्१० भार्गवकम् ११ षट्कोणम् १२ बहुधारम्१३ शतकोटिः १४ । अस्य गुणाः । षड्रसो-पेतत्वम् । सर्व्वरोगापहारकत्वम् । सर्व्वाघशम-नत्वम् । सौख्यत्वम् । देहदार्ढ्यकरत्वम् । रसा-यनत्वञ्च । तद्विशेषो यथा,  --“स्वच्छं विद्युत्प्रभं स्निग्धं सौन्दर्य्यं लघु लेखनम् ।षडारन्तीक्ष्णधारञ्च सुशाम्यारं श्रियं दिशेत् ॥
”तस्य कुलक्षणं यथा,  --“भस्माभं काकपादञ्च रेखाक्रान्तन्तु वर्त्तुलम् ।आधारमलिनं बिन्दु संत्रासे स्फुटितन्तथा ।नीलाभं चिपिटं रूक्षं तद्वज्रं दोषलं त्यजेत् ॥
”वज्रस्य चतुर्व्वर्णलक्षणं यथा,  --“श्वेतालोहितपीतमेचकतया छायाश्चतस्रःक्रमाद्-विप्रादित्वमिहास्य यत् सुमनसः शंसन्ति सत्यंततः ।स्फीतां कीर्त्तिमनुत्तमां श्रियमिदं दत्ते यथासंधृतंमर्त्यानामयथायथं तु कुलिशं पथ्यं हितंजात्यतः ॥
” * ॥
तस्य परीक्षा यथा,  --“यत् पाषाणतले निकाशनिकरे नोद्घृष्यतेनिष्ठुरेयच्चान्योपललोहमुद्गरमुखैर्लेखान्न यात्याहनम् ।यच्चान्यं निजलीलयैव दलयेद्वज्रेण वा भिद्यतेतज्जातं कुलिशं वदन्ति कुशलाः श्लाध्यं महा-र्घञ्च तत् ॥
” * ॥
तस्य वर्णगुणौ यथा,  --“विप्रः सोऽपि रसायनेषु बलवानष्टाङ्गसिद्धिप्रदोराजन्यस्तु नृणां बलीपलितजिन्मृत्युं जयेद-ञ्जसा ।द्रव्याकर्षणसिद्धिदस्तु सुतरां वैश्योऽथ शूद्रोभवेत्सर्व्वव्याधिहरस्तदेष कथितो वज्रस्य वर्णोगुणः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
अपि च ।अथ वज्रस्य नामलक्षणगुणाः ।“हीरकः पुंसि वज्रोऽस्त्री चन्द्रो मणिवरश्च सः ।स तु श्वेतः स्मृतो विप्रो लोहितः क्षत्त्रियोमतः ।पीतो वैश्योऽसितः शूद्रश्चतुर्व्वर्णात्मकश्च सः ॥
रसायने मतो विप्रः सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ।क्षत्त्रियो व्याधिविध्वंसी जरामृत्युहरः परः ॥
वैश्यो धनप्रदः प्रोक्तस्तथा देहस्य दार्ढ्यकृत् ।शूद्रो नाशयति व्याधीन् वयस्तम्भं करोति च ।पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैते लक्षणीयानि लक्षणैः ॥
सुवृत्ताः फलसंपूर्णास्तेजोयुक्ता बृहत्तराः ।पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥
रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षडसास्ते स्त्रियः स्मृताः ॥
”षडस्राः षट्कोणाः ।“त्रिकोणाश्च सुदीर्घाश्च ते विज्ञेया नपुंसकाः ॥
तेऽपि स्युः पुरुषाः श्रेष्ठा रसबन्धनकारिणः ।स्त्रियः कुर्व्वन्ति कायस्य कान्तिं स्त्रीणां सुख-प्रदाः ॥
नपुंसकास्त्ववीर्य्याः स्युरकामाः सत्त्ववर्ज्जिताः ।स्त्रियः स्त्रीभ्यः प्रदातव्याः क्लीवं क्लीवे प्रयो-जयेत् ।सर्व्वेभ्यः सर्व्वदा देयाः पुरुषा वीर्य्यवर्द्धनाः ॥
अशुर्द्ध कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथां तथा ।पाण्डुतां पङ्गुरत्वञ्च तस्मात् संशोध्य मारयेत् ॥
”मारितस्य वज्रस्य गुणाः ।“आयुः पुष्टिं बलं वीर्य्यं वर्णं सौख्यं करोति च ।सेवितं सर्व्वरोगघ्नं मृतं वज्रं न संशयः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(अथ वज्रमारणम् ।“त्रिवर्षारूढकार्पासमूलमादाय पेषयेत् ।त्रिवर्षनागवल्ल्यास्तु निजद्रावैः प्रपेषयेत् ॥
तद्गोलके क्षिपेद्वज्रं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।एवं सप्तपुटेनैव म्रियते कुलिशं ध्रुवम् ॥
”मतान्तरम् ।“कांस्यपात्रे तु भेकस्य मूत्रे वज्रन्तु निःक्षिपेत् ।त्रिःसप्तकृत्वः सन्तप्तं वज्रमेवं मृतं भवेत् ॥
”अथान्यः ।“त्रिःसप्तकृत्वः सन्तप्तं खरमूत्रेण सेचयेत् ।मुद्गरैस्तालकं पिष्ट्वा तद्गोले कुलिशं क्षिपेत् ॥
प्रध्मातं वाजिमूत्रेण सिक्तं पूर्व्वक्रमेण तु ।भस्मी भवति तद्वज्रं वज्रवत् कुरुते तनुम् ॥
आयुष्यं सौख्यजननं बलरूपप्रदन्तथा ।रोगप्नं मृत्युहरणं वज्रभस्म भवत्यलम् ॥
”इति वज्रमारणम् । इति वेद्यकरसेन्द्रसारसंपहेजारणमारणाधिकारे ॥
 * ॥
) अन्यच्च । अथवज्रगणना । विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“वज्रं मरकतञ्चैव पद्मरागञ्च मौक्तिकम् ।इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धसंज्ञकम् ॥
चन्द्रकान्तं सूर्य्यकान्तं स्फाटिकं बलकं तथा ।कर्केतरं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्बिज ॥
स्फाटिकं राजवर्त्तञ्च तथा राजमतं शुभम् ।सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा ॥
गोमेदं रुधिराख्यञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।धूलीमरकतञ्चैव तुत्थकं सीसमेव च ॥
पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रञ्च भार्गव ।भुजङ्गमामणिश्चैव तथा वज्रमणिः शुभः ॥
तित्तितञ्च तथा पीत्तं भ्रामरञ्च तथीत्पलम् ।वज्राण्येतानि सर्व्वाणि धार्य्याण्येव महीभृता ॥
सुवर्णप्रतिबद्धानि जयारोग्यसमृद्धये ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
तस्योत्पत्तिपरीक्षामूल्यादि यथा,  --“वच्मि परीक्षां रत्नानां बलो नामासुरोऽभ-वत् ।इन्द्राद्या निर्ज्जितास्तेन निर्ज्जेतुं तैर्न शक्यते ॥
”इत्यपक्रम्य ।“महाप्रभावं विबुधैर्यस्माद्बज्रमुदाहृतम् ।वज्रपूर्व्वा परीक्षेयं ततोऽस्माभिः प्रकीर्त्त्यते ॥
तस्यास्थिलेशो निपपात येषुभुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव ।वज्राणि वज्रायुधनिर्ज्जिगीषो-र्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु ॥
हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोषलाः ।वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्टाविहाकराः ॥
आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वा-तटीयाः स्मृताःसौवीरे तुषिताब्जमेघसदृशास्ताम्राश्च सौरा-ष्ट्रजाः ।कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाःकोषलेश्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीत-प्रभाः ॥
अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत् पार्श्वेषु सम्यक्समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्व्वर्जितम् ।लोकेऽस्मिन् परमाणुमात्रमपि यत् वज्रं क्वचिद्दृश्यतेतस्मिन् देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारंयदि ॥
वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि परिग्रहः प्रोक्तः ।वर्णेभ्यश्च विभागः कार्य्यो वर्णाश्रयादेव ॥
हरितसितपीतपिङ्गश्यामाताम्राः स्वभावतोरुचिराः ।हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वकावर्णाः ॥
विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातःस्यात् क्षत्त्रियस्य शशवभ्रुविलोचनाभः ।वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशःशूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः ॥
द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनांसद्भिः प्रतिष्ठौ न तु सार्व्वजन्यौ ।यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणोयो वा हरिद्रारससन्निकाशः ॥
ईशत्वात् सर्व्ववर्णानां गुणवत् सार्व्ववर्णिकम् ।कामतो धारयेद्राजा न त्वन्योऽन्यत् कथञ्चन ॥
अघरोत्तरवृत्त्या हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः ।ततः कष्टतरो वडी वर्णानां सङ्करो मतः ॥
न च मार्गविभागमात्रवृत्त्याविदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः ।गुणवद्गुणसम्पदां विभूति-र्व्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः ॥
एकमपि यस्य शृङ्गंविदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा ।गुणवदपि तन्न धार्य्यंवज्रं श्रेयोऽर्थिभिर्भवने ॥
स्फुटिताग्निविशीर्णशृङ्गदेशंमलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् ।नहि वज्रभृतोऽति वज्रमाशुश्रियमन्याश्रयलालसां न कुर्य्यात् ॥
यस्यैकदेशः क्षतजावभासोयद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् ।न तन्न कुर्य्याद्ध्रियमाणमाशुस्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम् ॥
कोट्यः पार्श्वानि धाराश्च षडष्टौ द्बादशेति च ।उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्रा वज्रस्याकरजा गुणाः ॥
षट्कोटिशुद्धममलं स्फुटतीक्ष्णधारंवर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् ।इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरीक्ष-मेवंविधं भुवि भवेत् सुलभं न वज्रम् ॥
तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्व्वदोषंधत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् ।वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुःश्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोपशूनाम् ॥
व्यालवह्रिविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च ।दूरात्तस्य निवर्त्तन्ते कर्म्माण्याथर्व्वणानि च ॥
यदि वज्रमपेतसर्व्वदोषंविभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे ।मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्यद्विगुणं रूपकलक्षणमग्र्यं मूल्यम् ॥
त्रिभागहीनार्द्धतदर्द्धशेषंत्रयोदशं त्रिंशदतोऽर्द्धभागाः ।अशीतिभागोऽथ शतांशभागःसहस्रभागोऽल्पसमानयोगः ॥
यत्तण्डुलैर्द्बादशभिः कृतस्यवज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् ।द्बाभ्यां क्रमाद्धानिमुपागतस्यत्वेकावसानस्य विनिश्चयोऽयम् ॥
न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धारणक्रमः ।अष्टाभिः सर्षपैर्गौरैस्तण्डुलं परिकल्पयेत् ॥
यत्तु सर्व्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि ।रत्नवर्गे समस्तेऽपि तस्य धारणमिष्यते ॥
अनेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण दूषितम् ।स्वमूल्यात् दशमं भागं वज्रं लभति मानवः ॥
प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतोऽपि वा ।स्वमूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते ॥
स्पृष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते ।रत्नानां परिकर्म्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु ॥
प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतंप्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् ।अलमाभरणेन तस्य राज्ञोगुणहीनोऽपि मणिर्न भूषणाय ॥
नार्य्या वज्रमधार्य्यं गुणवदपि सुतप्रसूति-मिच्छन्त्या ।अन्यत्र दीर्घचिपिटह्रस्वाद्गुणैर्विमुक्ताच्च ॥
अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च ।वैदूर्य्यस्फटिकाभ्याञ्च काचैश्चापि पृथग्विधैः ॥
प्रतिरूपाणि कुर्व्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः ।परीक्षा तेषु कर्त्तव्या विद्वद्भिः स्वपरीक्षकैः ॥
क्षारोल्लेखनशालाभिस्तेषां कार्य्यं परीक्षणम् ।पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः ॥
सर्व्वाणि विलिखेद्बज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते ॥
गुरुता सर्व्वरत्नानां गौरवाधारकारणम् ।वज्र तान्वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते ॥
जातिरजातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः ।वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन लिख्यते वज्रम् ।वज्राणि मुक्ता मणयो ये च केचन जातयः ।न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्द्ध्वगामिनी ॥
तिर्य्यक्क्षतत्वात् केषाञ्चित् कथञ्चिद्यदिदृश्यते ।तिर्य्यगालिख्यमानानां सा पार्श्वेष्वपि हन्यते ॥
यद्यपि विशीर्णकोटिःसबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा ।तदपि धनधान्यपुत्त्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः ।सौदामिनीविस्फुरिताभिरामंराजा यथोक्तं कुलिशं दधानः ।पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापःसमस्तसामन्तभुवं भुनक्ति ॥
”इति गारुडे ६८ अध्यायः ॥
वज्रार्थे वैदिकपर्य्यायो यथा । दिद्युत् १ नेमिः २हेतिः ३ नमः ४ पविः ५ सृकः ६ वृकः ७ वधः ८वज्रः ९ अर्कः १० कुत्सः ११ कुलिशः १२ तुजः१३ तिग्मम् १४ मेनिः १५ स्वधितिः १६ सायकः१७ परशुः १८ । इत्यष्टादश वज्रनामानि । इतिवेदनिघण्टौ । २ । २० ॥

 वज्रं,  क्ली,
   (वज गतौ + ऋज्रेन्द्रेति रन् ।)बालकः । धात्री । इति मेदिनी । रे,  ६ ॥
काञ्जिकम् । इति धरणिः ॥
 वज्रपुष्पम् । इतिशब्दरत्नावली ॥
 लौहविशेषः । स च बहुविधोयथा । नीलपिण्डम् १ अरुणाभम् २ मोरकम् ३नागकेशरम् ४ तिन्तिराङ्गम् ५ स्वर्णवज्रम् ६शैवालवज्रम् ७ शोणवज्रम् ८ रोहिणी ९काङ्कोलम् १० ग्रन्थिवज्रकम् ११ मदनाख्यम् १२इत्यादि । तेषां नामानुरूपं चिह्रम् । इतिपुराणम् ॥
 अभ्रविशेषः । तस्योत्पत्त्यादियथा,  --“पुरा वधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतम् ।विस्फूलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः ॥
ते निपेतुर्घनध्वानाच्छिखरेषु महीभृताम् ।त्रेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकम् ॥
तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमभ्ररवोद्भवात् ।गगनात् स्खलितं यस्मात् गगनञ्च ततो मतम् ॥
पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रञ्चेति चतुर्विधम् ।वज्रन्तु वज्रवत् तिष्ठेत् तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत् ॥
सर्व्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युहृत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥

 वज्रः,  पुं,
   (वज् + रन् ।) कोकिलाक्षवृक्षः ।श्वेतकुशः । इति राजनिर्घण्टः ॥
 सेहुण्ड-वृक्षः । इति भावप्रकाशः ॥
 श्रीकृष्णप्रपौत्त्रः ।यथा,  --“अनिरुद्धात् सुभद्रायां वज्रो नाम नृपोऽभवत् ।प्रतिबाहुर्वज्रसुतश्चारुस्तस्य सुतोऽभवत् ॥
”इति गारुडे १४४ अध्यायः ॥
अपि च ।“प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः ।स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः ॥
तस्यां ततोऽनिरुद्धोऽभून्नागायुतबलान्वितः ।स चापि रुक्मिणः पौत्त्रीं दौहित्रो जगृहे ततः ॥
वज्रस्तस्यामभूद्यस्तु मौषलादवशेषितः ।प्रतिबाहुरभूत्तस्मात् सुबाहुस्तस्य चात्मजः ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ९० अध्यायः ॥
 * ॥
(विश्वामित्रपुत्त्रभेदः । यथा,  महाभारते । १३ ।४ । ५१
 ५९ ।“वल्गुजङ्घश्च भगवान् गालवश्च महानृषिः ।रुचिर्वज्रस्तथाख्यातः सालङ्कायन एव च ॥
”“विश्वामित्रात्मजाः सर्व्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥
”)विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतपञ्चदशयोगः ।तस्याद्यनवदण्डा वर्ज्जनीया यथा,  --“त्यजादौ पञ्च विष्कम्भे सप्त शूले च नाडिकाः ।गण्ड व्याघातयोः षट् च नव हर्षणवज्रयोः ॥
वैधृतिव्यतिपातौ च सभस्तौ परिवर्ज्जयेत् ।शेषा यथार्थनामानो योगाः कार्य्येषु शोभनाः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अत्र जातफलं यथा,  --“गुणी गुणज्ञो बलवान् महौजाःसद्रत्नवस्त्रादिपरीक्षकः स्यात् ।वज्राभिधाने यदि चेत् प्रसूतोवज्रोपमः स्याद्रिपुकामिनीनाम् ॥
”इवि कोष्ठीप्रदीपः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 वज्र पुंन०  वज--रन् । १ हीरके २ इन्द्रस्यास्त्रभेदे च । तच्चदधीचिमुन्थस्थितो जातम् भाग० ५ । १० अ० उक्तम् २ ब्रालके३ धात्याम् न०
  मेदि० ४ काञ्जिके जटा० ५ वज्रपुष्पे शब्दर० ।६ लौहभेदे ७ अभ्रम्भेदे न०
  भावप्र० ज्योतिषोक्ते विष्कुम्भादिषुसप्तविंशतौ योगेषु मध्ये पञ्चदशे योनभेदे च न०
  ।९ कोकिलाक्षवृक्षे १० श्वेतकुशे पु०
  राजनि० । ११ श्रीकृष्णस्यप्रपौत्रे यदुवंश्ये नृपभेदे च पु०
  भाग० । १२ सेहुण्डुकवृक्षेभावप्र० । हीरकवज्रलक्षणादि वृ० स० ८० अ० उक्तं यथा“रत्नानि बलाद्दैत्याद्दधीचितोऽन्ये वदन्ति जातानि ।केचिद्भुवः स्वभावाद् वैचित्र्यं प्राहुरुपलानाम् ।इत्युपक्रमे ।”“वेण्वातटे विशुद्धं शिरीषकुसुमोपमं च कौशणकम् ।सौराष्ट्रकमाताम्रं कृष्णं सौर्पारकं वज्रम् । पत्ताम्रंहिमवति मतङ्गज वल्लपुष्पसङ्काशम् । आपीतं चकलिङ्गे श्यामं पौण्ड्रेषु सम्भूतम् । ऐन्द्रं षडश्रि-शुक्लं याम्यं सर्पास्यरूपमसितं च । कदलीकाण्डनिकाशंवैष्णवमिति सर्वसंस्थानम् । वारुणमबलाग्रह्यापमं भवेत्कर्णिकारपुष्पनिभम् । शृङ्गाटकसंस्थानं व्याघ्राक्षिनिभच हौतभुजम् । व्रायव्यं च यवोपममशोककुसुमप्रभंसमुद्दिष्टम । स्रोतः स्वनिः पकीर्णकमित्याकरसम्भव-स्त्रिविधः । रक्तं पीतं च शुभ राजन्यानां सितंद्विजातीनाम् । शैरीषं वैश्यानां शूद्राणां शस्यतेऽसि-निभम् । सितसर्षपाष्टकं तण्डुलो भवेत्तण्डुलैस्तुविंशत्या । द्वे लक्षे मूल्यं द्विद्व्यूनिते चैतत् । पाद-त्र्यंशार्धोनं त्रिभागपञ्चांशषोडशांशाश्च । भागश्च पञ्च-विंशः शतिकः साहस्रिकश्चेति । सर्वद्रव्याभेद्यं लघ्व-म्भसि तरति रश्मिवत् स्रिग्धम् । तडिदनलशक्रचापोपलंच वज्रं हितायोक्तम । काकपदमक्षिकाकेशधातुयुक्तानिशर्कराविद्धम् । द्विग्रणाश्रि दिग्धकलुषत्रस्तविशीर्णानिन शुभानि । यानि च बुद्बुददलिताग्नचिपिटवासी-फलप्रदीर्घाणि । सर्व्रेषां चैतेषां मूल्याद्धागोऽष्टमोहानिः । वज्रं न किञ्चिदपि धारयितव्यमेके पुत्रार्थि-नीभिरबलाभिरुशन्ति तज्ज्ञाः । शृङ्गाटकत्रिपुटधान्यक-वतस्थितं यच्छ्रोणीनिभं च शुभदं तनयार्थिनीनाम् ।स्वजनविभवजीवितक्षयं जनयति वज्रमनिष्टलक्षणम् ।अशनिविषभयारिनाशनं शुभमुरुभोगकरं च मूभृताम् ।”ह्नीरकोत्पत्त्यादि गारुडे ६८ अ० उक्तं यथा“तस्या(ब्रलस्या)स्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथ-ञ्चिदेव । वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नाना-कृतिमन्ति तेषु । हैसमातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्ग-लोषलाः । वेण्वातटाः मसोवीरा वज्रस्याष्टाविहाकराः ।आतामा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताःसौवीरे तुषिताब्जमेघसदृशास्ताम्राश्च सौराष्ट्रजाः ।कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोषलेश्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः ।अत्यर्थं लघुवर्णतश्च गुणवत् पार्श्वेषु सम्यक् समं रेखा-विन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् । लोकेऽस्मिन्परमाणुमात्रमपि यत् वज्रं क्वचिद्दृश्यते तस्मिन्देव! समाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं वदि ।वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि परिग्रहः प्रोक्तः ।वर्णेभ्यश्च विभागः कार्य्यो वर्णाश्रयादेव! । हरितपीतपिङ्गश्यामाताम्राः स्वभावतो रुचिराः । हरि-वरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वकावर्णाः । विप्रस्यशङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात् क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः । वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शू-द्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः । द्वौ बज्रवर्णौ पृथिवी-पतीनां सद्भिः प्रतिष्ठौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारससन्निकाशः । ईश-त्वात् सर्ववर्णानां गुणवत् सार्वचर्णिकम् । कामतोधारयेद्राजा नत्वन्योऽन्थत् कथञ्चन । अधरोत्तरवृत्त्या हियादृक् स्याद्वणसङ्करः । ततः कष्टतरो वज्रो वर्णानांसङ्करो मतः । न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषावज्रपरिग्रहो विधेयः । गुणवद्गुणसम्पदां विभूति-र्विपरोतो व्यसनोदयस्य हेतुः । एकमपि यस्य शृङ्गंविदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा । गुणवदपि तन्न-धार्य्यं वज्रं श्रेयोऽर्थिभिर्भवने । स्फुटिताग्निविशीर्ण-शृङ्कदेसं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् । न हि वज्रभृतोऽपिवज्रमाशु श्रियमन्याश्रयलालसां न कुर्य्यात् । थस्यैकदेशःक्षतजावभासो यद्वा भवेलोहितवर्णचित्रम् । न तन्नकुर्य्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जोवितान्तम् ।कोट्यः पार्श्वानि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च । उत्तुङ्ग-समतीक्ष्णाग्रा वज्रस्याकरजा गुणाः । षट्कोटिशुद्ध-ममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् । इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरीक्षमेवंविधंभुवि भवेत् सुलभं न वज्रम् । तीक्ष्णाग्रं विमलमपैतिसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् । वृद्धिस्तंप्रतिदिनमेति यावदायुः श्रीसम्पत्सुतधनधान्यगो, पशूनाम् । व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च । दू-रात्तस्य निवर्त्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च । यदि वज्रमपेतसर्वदोषं विभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे । मणिशास्त्र-विदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्र्यमूल्यम् ।त्रिमागहीनार्द्धतदर्द्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोर्द्धभागाः ।अशीतिभागोऽथ शतांशभागः सहस्रभागोल्पसमान-योगः । यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमंप्रदिष्टम् । द्वाभ्यां क्रमाद्धानिमुपागतस्य त्वेकावसानस्यविनिश्चयोऽयम् । न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धारण-क्रमः । अष्टाभिः सर्षपैर्गौरेस्तण्डुलं परिकल्पयेत् ।वत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि । रत्नवर्ग-समस्तेऽपि तस्य धारणमिष्यते । अनेनापि हिदोषेण लक्ष्यालक्ष्येण दूषितम् । स्वमूल्यात् दशमं भागंवज्रं लभति मानवः । प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य मह-तोऽपि वा । स्वमूल्याच्छतशोभागो वज्रस्य न विधी-यते । स्पृष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते । रत्नानांप्ररिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु । प्रथमं गुणसम्पदा-भ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति तच्च दोषम् । अलमाभरणेनतस्य राज्ञो गुणहीनोऽपि मणिर्नभूषणाय । नार्य्यावज्रमधार्य्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या । अन्यत्रदीर्घचिपिटह्रस्वाद्गुणैर्विमुक्ताच्च । अयसा पुष्परागेणतथा गोमेदकेन च । वैदूर्य्यस्फटिकाम्याञ्च काचैश्चापिपृथग्विधैः । प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशलाजनाः ।परीक्षा तेषु कर्त्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः । सुक्षारो-ल्लेखशालाभिस्तेषां कार्य्यं परीक्षणम् । पृथिव्यांयानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः । सर्वाणि विलि-स्वेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते । गुरुता सर्वरत्नानांगौरवाधारकारणम् । वज्रे तान्वैप्ररीत्येन सूरयः परि-चक्षते । जातिभिरजातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः ।वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन लिख्यते वज्रम् । वज्राणिमुक्तामणयो याश्च काश्चन जातयः । न तेषां प्रतिबद्धानांभा भवत्युर्द्ध्वगामिनी । तिर्य्यक्क्षतत्वात् केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि दृश्यते । तिर्य्यमालिख्यमानानां सा पार्श्वे-ष्वपि हन्यते । यद्यपि विशीर्णकोटिः सविन्दुरेखान्वितोविवर्णो वा । तदपि धनधान्यपुत्रान् करोति सेन्द्रा-युधो वज्रः । सौदामिनीविस्फुरिताभिराम राजायथोक्तं कुलिशं दधानः । पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापःसमस्तसामन्तभुवं भुनक्ति” । ३ विद्युदग्नौ तन्निबारण-हेतुर्यथा “प्रचण्डपवनाघाते मेघेषु स्तनितेषु यः ।त्रिःपठेज्जैमिनीयोऽखि प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । तस्यमा भूद्भयं घोरं विद्युतीयोऽवसीदति आ० त० धृतब्रह्म-पुराणम् । “मुनेः कल्याणमित्रस्य जैमिनेश्चापिकीर्त्तनात् ।विद्युदग्निभयं नास्ति पठिते च गृहोदरे” । “लिखितेच गृहोदरे” इति वा पाठः । जैमिनिश्च सुमन्तुश्चवैशम्पायन एव च । पुलस्त्यः पुलहश्चैव पञ्चै ते वज्र-वारकाः” पुराणम् ।तत्पर्य्यायादि भावप्र० उक्तं यथा“हीरकः पुंसि वज्रोऽस्त्री चन्द्रो मणिवरश्च सः ।स तु श्वेतः स्मृतो विप्रो लोहितः क्षत्त्रियः स्मृतः ।पीतो वैश्योऽसितः शूद्रश्चतुर्वर्णात्मकश्च सः । रसायनेमतो विप्रः सर्वसिद्धिप्रदायकः । क्षत्त्रियो व्याधिवि-ध्वंसी जरामृत्युहरः स्मृतः । वैश्यो धनप्रदः प्रोक्तस्तथा देहस्य दार्ढ्यकृत् । शूद्रो नाशयति व्याधीन् वयःस्तम्भं करोति च । पुंस्त्रीनपुंसकानीह लक्षणीयानिलक्षणैः । सुवृत्ताः फलसंपूर्णास्तेजोयुक्ता वृहत्तराः ।पुरुषास्ते समाख्याता रेखाविन्दुविवर्जिताः । रेखाविन्दुसमायुक्ताः षडश्रास्ते स्त्रियः स्मृताः ।” षडश्राःषट्कोणाः । “त्रिकोणाश्च सुदीर्घास्ते विज्ञेयाश्च नपुं-सकाः । तेषु स्युः पुरुषाः श्रेष्ठा रसबन्धनकारिणः ।स्त्रियः कृर्वन्ति कायस्य कान्तिं स्त्रीणां सुखप्रदाः ।नपुंसकास्त्ववीर्य्या स्युरकामाः सत्त्ववर्जिताः । स्त्रियःस्त्रीभ्यः प्रदातव्याः क्लीवं क्लीवे प्रयोजयेत् । सर्वभ्यःसर्वदा देयाः पुरुषाः वीर्य्यवर्द्धनाः । अशुद्धं कुरुतेवज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथान्तथा । पाण्डुताम्पङ्गुरत्वञ्च तस्मात्संशोध्य मारयेत् ।” तच्छोधनविधिर्यथा“कुलत्थकोद्रवक्काथे दोलायन्त्रे विपाचयेत् । व्याघ्री-कन्दगतं वज्रं त्रिदिनं तद्विशुद्ध्यति” । व्याघ्री कण्ट-कारिका । अन्यः शोधनविधिः । “गृहीत्वाग्निं शुभेवज्रं व्याघ्रीकन्दोदरे क्षिपेत् । माहिषीविष्ठया लिप्ताकारीषाग्नौ विपाचयेत् । त्रियामायां चतुर्यामं यामि-त्यन्तेऽश्वमूत्रके । सेचयेत्पाचयेदेवं सप्तरात्रेण शुद्ध्यति ।”अथ बज्रस्य मारणविधिः “हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते क्षिपेत्-काथे कुलत्थजे । तप्तं तप्तं पुनर्वज्रम्भवेद्भस्म त्रिसप्तधा” ।अन्योऽस्य मारणप्रकारः “मेषशृङ्गभुजङ्गास्थिकूर्मपृष्ठा-म्लवेतसम् । शशदन्तं समम्पिष्ट्वा वज्रीक्षीरेण भेलकम् ।कृत्वा तन्मध्यगं वज्रं म्रियते ध्मातमेवहि ।” मारितस्यवज्रस्य गुणाः “आयुःपुष्टिं बलं वीर्य्यं वर्णं सौख्यंकरोति व । सेवितं सर्वरोगध्नं मृतं वज्रं न संशयः ।”अभ्रभेदा तद्गुणाश्च भावप्र० उक्ता यथा“पुरा बधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतम् । विस्फु-लिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः । ते निपेतुर्घन-ध्वानाच्छिखरेषु महीभृताम् । तेभ्य एव समापन्नंतत्तद्गिरिषु च भ्रकम् । तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमम्रर-घोद्भवात् । गगनात् स्खलितं यस्माद्गगनञ्च ततो मतम् ।विप्रक्षत्त्रियविट्शूद्रभेदात्तत् स्याच्चतुर्विधम् । क्रमे-णैषां सितं रक्तं पीतं कृष्णञ्च वर्णतः । प्रशस्यतेसितन्तारं रक्तं तत्तु रसायने । पीतं हेमनि,  कृष्णन्तुगदेषु द्रुतयेऽपि च । पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रञ्चेतिचतुर्विधम् । मुञ्चत्यग्नौ विनिःक्षिप्तं पिनाकन्दलसञ्च-यात् । अज्ञानाद्भक्षणं तस्य महाकुष्ठप्रदायकम् । दर्दुरंत्वग्निनिःक्षिप्तं कुरुते दर्दुरध्वनिम् । गोलकान् बहुशःकृत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायकः । नागन्तु नागवद्वह्नौफुत्कारं परिमुञ्चति । तद्भक्षितमवश्यन्तु विदधातिभगन्दरम् । वज्रन्तु वज्रवत्तिष्ठेत्तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत् ।सर्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याविबार्द्धक्यमृत्युहृत् । अभ्र-मुत्तरशैलोत्थं बहुसत्त्वं गुणाधिकम् । दक्षिणाद्रिभवंस्वल्पसत्त्वमल्पगुणप्रदम् । अभ्र कषायं मधुरं सुशीत-मायुष्करं धातुविवर्द्धनञ्च । हन्यात् त्रिदोषं व्रणमेहकुष्ठप्लीहोदरग्रन्थिविषक्रमींश्च । रोगान् हन्ति द्रढ-यति वपुर्वीर्य्यवृद्धिं विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयतिशतं योषितां नित्यमेव । दीर्घायुष्कान् जनयति सुतान्विक्रमैः सिंहतुल्यान् मृत्योर्मीतिं हरति सततंसेव्यमानं मृताभ्रम् ।

 वज्र पु०
  सामवेदप्रसिद्धे यज्ञभेदे सि० कौ० ।

Capeller

German

 व॑ज्र m.
  n.
  Donnerkeil (Blitzrahl),  bes.
Indra's
 Diamant (meist n.
 ),  ein best.
Mörtel (nur m.
 ).

 व॑ज्र auch Waffe überh.

Grassman

German

 vájra,  m.,  Donnerkeil des Indra [von vaj]. — vájr-am,  -eṇa nicht vollständig. Adj. abhibhūtiójas,  āyasá,  ójiṣṭha,  gavyú,  tigmá,  darśatá,  dyumát,  dhṛṣṇú,  nária,  pā́rya,  madacyút,  mandín,  vápuṣṭara,  váriṣṭha,  vívṛtta,  vṛtratúr,  vṛtrahán,  vṛ́ṣan,  śatáparvan,  śatā́śri,  śubhrá,  sahásrabhṛṣṭi,  sā́yaka,  súkṛta,  sthávira,  suápastama,  svaría,  suarṣā́,  hári,  hárita,  haryatá,  hiraṇyáya.
-a {909, 1}
 {910, 6}.
-as {51, 7}
 {57, 2}
 {80, 3}. _{80, 12}
 {100, 13}
 {202, 10}
 {207, 6}
 {264, 6}
 {482, 2}
 {488, 28}
 {632, 7}
 {679, 2}
 {702, 9}
 {705, 3}
 {709, 9}
 {759, 3}
 {784, 7}
 {789, 1}
 {823, 3}
 {853, 21}
 {870, 2}
 {922, 3}. _{922, 4}
 {970, 2}.
-am {8, 3}
 {32, 2}. _{32, 3}. _{32, 7}
 {33, 10}
 {52, 7}. _{52, 8}
 {55, 1}. _{55, 5}
 {61, 6}. _{61, 12}
 {63, 2}
 {81, 4}
 {84, 11}
 {85, 9}
 {121, 3}. _{121, 12}
 {130, 4}
 {131, 3}
 {202, 4}. _{202, 6}
 {207, 2}
 {211, 8}
 {278, 4}. _{278, 5}
 {312, 7}
 {316, 6}
 {337, 4}
 {383, 2}
 {385, 4}
 {402, 3}
 {458, 10}
 {459, 9}
 {461, 9}
 {463, 9}
 {464, 1}. _{464, 4}
 {486, 18}
 {488, 27}
 {534, 18}
 {536, 4}
 {544, 2}
 {627, 22}
 {649, 4}
 {670, 18}
 {677, 3}
 {705, 5}. _{705, 9}
 {818, 3}
 {849, 3}
 {874, 3}. _{874, 6}
 {875, 2}
 {878, 5}
 {900, 5}
 {918, 7}
 {925, 1}
 {928, 3}
 {931, 7}
 {939, 5}
 {979, 4}.
-eṇa {32, 5}
 {33, 12}. _{33, 13}
 {57, 6}
 {61, 11}
 {80, 5}. _{80, 6}
 {103, 2}. _{103, 7}
 {131, 7}
 {132, 6}
 {206, 3}. _{206, 6}
 {208, 6}
 {313, 7}
 {386, 4}
 {462, 7}
 {485, 15}
 {509, 3}
 {626, 6}.
-āya {709, 12} 〰 viṣkábhe.
-āt {202, 9}
 {458, 9}
 {964, 5}.
-asya prábhṛtau {386, 7}
 pátane {461, 5}
 śúṣmāt {468, 4}
 bhartā́ {848, 3}.
-āsas {80, 8}.

 vájra:
-as {52, 10}.

Burnouf

French

 वज्र वज्र m.
  n.
  (sfx. र) arme,  surtout l'arme d'Indra, 
Vd.
		 Foudre
		 diamant [produit par la foudre].
		 Qqf.  enfant.
Fleur de sésame
 phyllanthus emblica. -- F. nom de plusieurs plantes.
वज्र आचार्य m.
  Bd. classe de religieux mariés,  dans le
Népâl.
वज्रक n.
  carbonate de soude impur.
वज्रकङ्कट m.
  Hanumat.
वज्रकण्टक m.
  euphorbe.
वज्रक्षार n.
  carbonate de soude impur.
वज्रघत m.
  (हन्) coup de foudre.
वज्रछेदिक n.
  np. d'un ouvrage buddhique.
वज्रजित् m.
  (जि) Garuḍa,  l'oiseau d'Indra.
वज्रज्वाला f.
  le feu de la foudre.
वज्रतुण्ड m.
  vautour.
		 Moustique.
		 Garuḍa.
		 Gaṇeśa
cf.  वक्रतुण्ड।
वज्रदन्त m.
  porc
		 rat.
वज्रदशन m.
  rat.
वज्रद्रु,  वज्रद्रुम m.
  euphorbe.
वज्रधर m.
  (धृ) Indra.
वज्रनिर्घोष m.
  tonnerre.
वज्रनिष्पेष m.
  (निस्
 पिष्) coup de foudre.
वज्रपाणि m.
  Indra [dont la main tient la foudre].
वज्रपुष्प n.
  fleur de sésame.
वज्ररद m.
  porc.
वज्रवल्ली f.
  héliotrope,  bot.
वज्रवाराही f.
  personnification de la māyā ou illusion
produite par les apparences Bd.
वज्रशृङ्खला f.
  une des Vidyādevīs des Jainas.
वज्राङ्ग m.
  (अङ्ग) serpent. -- F. [ई] coïx
barbata,  bot.
वज्राभ m.
  (आ
 भा) sorte de pierre précieuse,  de
couleur laiteuse.
वज्राशनि m.
  la foudre d'Indra.
वाज्रासन n.
  (आस्) le siège miraculeux du Buddha
[m à m.
  siège de diamant].
वज्रिन् m.
  (sfx. इन्) Indra.
		 Qqf.  buffle.

Stchoupak

French

 वज्र-
 m.
  nt. foudre,  carreau de foudre,  not. foudre d'Indra 
 massue, 
not. celle des diverses divinités ou des personnages surhumains : qqf. 
désignation d'autres armes magiques ou des formules maléfiques 
 diamant 
 m.
 
certaine disposition des troupes 
 n.
  de divers personnages 
 d'une montagne 
 nt.
ce
 qui fait l'effet d'un coup de foudre (not. parole).
°कठिन- a. dur comme diamant,  cruel,  sévère.
°कण्टक-शाल्मली- f.
  n.
  d'un enfer.
°कर्षण- m.
  Indra.
°कीट- m.
  n.
  d'un insecte qui perce les matières les plus dures.
°कील- m.
  carreau de foudre 
 °कीलायते dén.  produire l'effet d'un
carreau de foudre.
°कूट- (au sommet de diamant) m.
  n.
  d'une montagne 
 nt. ville
légendaire dans l'Himâlaya.
°घाट- m.
  coup de foudre,  de tonnerre.
°घोष- a. qui retentit comme un coup de tonnerre.
°ज्वाला- f.
  n.
  d'une petite fille de Vairocana.
°तुण्ड- a. au bec dur comme un diamant (vautour).
°दंष्ट्र- a. aux dents dures comme diamant 
 m.
  n.
  d'un Rakṣas,  d'un
Asura 
 d'un roi des Vidyādhara 
 d'un lion. 
°दण्ड- a. qui a un manche garni de diamants 
 m.
  Indra.
°धर- m.
  Indra 
 °धर-प्रभाव- a. puissant comme Indra.
°धार- a. dont le tranchant ou la pointe a la dureté du diamant.
°धृक्- ag. porteur de foudre.
°ध्वनि- m.
  fracas du tonnerre.
°नख- a. aux griffes dures comme diamant.
°नगर- nt. ville du Dānava Vajranābha.
°नाभ- a. qui a un moyeu adamantin 
 m.
  n.
  de divers personnages dont un
Dānava 
 -ईय- a. relatif au Dānava de ce nom. 
°निष्कम्भ- lire °विष्कम्भ-।
°पञ्जर- m.
  cage solide comme un diamant,  abri sûr 
 n.
  d'un Dānava.
°पतन- nt. chute de la foudre,  coup de foudre.
°पाणि- (qui tient à la main un foudre,  une massue) m.
  Indra 
 n.
  d'un
Yakṣa (souvent représenté à côté du Bouddha) 
 (dont la main a la
puissance de la foudre),  ép. des Brâhmanes 
 -इन्- id.
°पात- m.
  = {%°patana- 
 %} a. qui tombe comme la foudre 
 -न- nt.
lancement d'une massue,  des foudres.
°पुर- nt. = °नगर-।
°प्रभ- m.
  n.
  d'un Vidyādhara.
°भृत्- ag. = °धृक्-।
°मणि- m.
  diamant.
°मुकुट- m.
  fils de Pratāpamukuṭa.
°मुष्टि- a. qui a un foudre ou une massue au poing 
 dont le poing est
dur comme diamant 
 m.
  Indra 
 n.
  d'un Rakṣas 
 de deux guerriers.
°रथ- (à qui son char sert de foudre) m.
  Kṣatriya.
°रात्र- nt. n.
  d'une ville.
°लक्षण- a. qui a pour caractéristique le foudre.
°लेप- m.
  sorte de ciment très dur.
°विष्कम्भ- m.
  fils de Garuḍa.
°वेग- m.
  n.
  d'un Rakṣas 
 d'un Vidyādhara.
°व्यूह- m.
  certaine disposition des troupes.
°शीर्ष- m.
  fils de Bhṛgu.
°संस्पर्श- °संघात- a. dur ou solide comme un diamant.
°समान-सार- a. dur comme un diamant.
°समुत्कीर्ण- a. v. percé par un diamant ou par qqch. d'aussi dur qu'un
diamant.
°सार- a. dur comme un diamant 
 en diamant,  adamantin 
 m.
  nt. diamant 
m.
  n.
  de deux hommes 
 -मय- -ई- a. en diamant,  dur comme diamant 
°सारी-कृ- rendre dur comme diamant.
°सूचि- ou -ई- f.
  aiguille de diamant 
 titre d'un ouvrage attribué
à Aśvaghoṣa.
°स्थान- nt. n.
  d'une localité.
वज्राकर- m.
  mine de diamants.
वज्राख्य- a. nommé Vajra.
वज्राघात- m.
  coup de foudre,  de tonnerre 
 choc ou malheur imprévu.
वज्रायुध- a. armé d'un foudre,  d'une massue 
 m.
  Indra 
 n.
  d'un homme.
वज्राशनि- m.
  foudre d'Indra.
वज्राहत- a. v. frappé de la foudre,  d'un coup de foudre.
वज्रोदरी- f.
  n.
  d'une Rākṣasī.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.