| YouTube Channel

वचनम् (vacanam)

 
Apte
English
वचनम् [vacanam], [वच्-ल्युट्]
The act of speaking, uttering. saying.
Speech, an utterance, words (spoken), sentence
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्रितः
Ki.*
 2. 5
प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार
Me.*
 4.
Repeating, recitation.
A text, dictum, rule, precept, a passage of a sacred book
शास्त्रवचनम्, श्रुतिवचनम्, स्मृति- वचनम्
&c.
An order, a command, direction
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम् (कुर्यात्)
Rām.*
 2.12.26
मद्वच- नात् 'in my name', 'by my order'.
Advice, counsel, instruction.
Declaration, affirmation.
Pronunciation (of a letter) (in
gram.
 ).
The signification or meaning of a word
अत्र पयोधरशब्दः मेघवचनः.
Number (in
gram.
 )
(there are three numbers, singular, dual and plural).
Dry ginger.
Comp.
 -अवक्षेपः abusive speech. -उपक्रमः introduction, exordium. -उपन्यासः suggestive speech, insinuation. -करa. obedient, doing what is ordered. (-रः) the author or enunciator of a rule or precept. -कारिन्
a.
 obeying orders, obedient. -क्रमः discourse. -क्रिया obedience
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया
Rām.*
 2.19.22
2.12.26. -गोचर
a.
 forming a subject of conversation. -गौरवम् deference to a command. -ग्राहिन्
a.
 obedient, compliant, submissive. -पटु
a.
 eloquent. -मात्रम् mere words, unsupported assertion. -विरोधः inconsistency of precepts, contradiction or incongruity of texts.-व्यक्तिः
f.
The exact implication of a statement (i. e. the exact specification of its उद्देशपद and विधेयपद)
अन्या हि वचनव्यक्तिर्विधीयमानस्य, अन्या गुणेन संबध्यमानस्य ŚB. on MS.* 3.1.12. ˚भेदः divergence in the implication of the statement
न च विधेर्विधिनैकवाक्यभावो भवति । वचनव्यक्ति- भेदात् ŚB. on MS.* 6.1.5.
interpretation
यदा अनुवादपक्षस्तदा आहिताग्नेः । यदा विधिपक्षः तदा अनाहिताग्नेः । उभयथा वचनव्यक्तिः प्रतीयते ŚB. on MS.* 6.8.8. -शतम् a hundred speeches, i. e. repeated declaration, reiterated assertion. -सहायः a companion in conversation. -स्थित
a.
 (वचने- स्थित also) obedient, compliant.
Apte Hindi
Hindi
वचनम्
नपुं*
 - वच् + ल्युट्
"बोलने, उच्चारण करने या कहने की क्रिमा"
वचनम्
नपुं*
 - -
"भाषण, उद्दागार, उक्ति, वाक्य"
वचनम्
नपुं*
 - -
"दोहराना, पाठ करना"
वचनम्
नपुं*
 - -
"मूल, वाक्य विन्यास, नियम, विधि, धार्मिक ग्रन्थ का सन्दर्भ"
वचनम्
नपुं*
 - -
"आदेश, हुक्म, निदेश, ‘मद्वचनात्’ मेरे नाम से अर्थात् मेरे आदेश"
वचनम्
नपुं*
 - -
"उपदेश, परामर्श, अनुदेश"
वचनम्
नपुं*
 - -
"घोषणा, प्रकथन"
वचनम्
नपुं*
 - -
(वर्ण का) उच्चारण
वचनम्
नपुं*
 - -
शब्द की यथार्थता
वचनम्
नपुं*
 - -
(व्या* में) वचन
वचनम्
नपुं*
 - -
सूखा अदरक
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
बोलने की क्रिया
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
वक्तृता
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
पाठ करना
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
"उपदेश, धार्मिक पुस्तक का अंश"
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
"आज्ञा, आदेश"
वचनम्
नपुं*
 - वच्+ल्युट्
"परामर्श, अनुदेश"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वचनम्
noun
संज्ञाविशेषः, व्याकरणशास्त्रे नामपदेषु प्रातिपदिकबोध्यपदार्थानां संङ्ख्यावबोधनम् तथा च क्रियापदेषु अभिहितानां कारकाणां संङ्ख्यावबोधनम् विधानम्।
"यल्लिङ्गं यद् वचनं या च विभक्तिः विशेष्यस्य तल्लिङ्गं तद् वचनं सा एव विभक्तिः विशेषणस्य।"
Synonyms:
 प्रतिज्ञा, प्रतिज्ञानम्, समयः, संश्रवः, प्रतिश्रवः, वचनम्, संविद्, संवित्, नियमः, संगरः, सङगरः, सङ्केतः, अभिसंधा, अभिसन्धा, अभ्युपगमः, स्वीकारः, उररीकारः, अंगीकारः, अङ्गीकारः, परिपणनं, समाधिः, आगूः, आश्रवः, सन्धा, श्रवः
noun
कञ्चित् दृढतापूर्वकं कथनं यत् इदं कार्यम् अहम् अवश्यं करिष्यामि अथवा कदापि न करिष्यामि इति।
"आधुनिके काले अल्पीयाः जनाः प्रतिज्ञां पूरयन्ति।"
Synonyms:
 भाषा, भाषणम्, वाक्, वाणी, वाचा, गोः, गिरा, उक्तिः, वाक्शक्तिः, वदन्तिः, निगदः, निगादः, व्याहारः, व्याहृतिः, वचनम्, वादः, तापः, अभिलापः, लपितम्, लपनम्, भणितिः, भारती, सरस्वती, राधना, कासूः
noun
मुखनिर्गतः सार्थकः ध्वनिसमूहः।
"भाषा सम्पर्कस्य माध्यमम् ।"
Synonyms:
 वचनम्, वाणी, स्वरः, गीः, गिरा, रवः, वाक्, कणठरवः, वचस्, उक्तः, व्याहारः, व्याहृतिः, भाषितम्, लपितम्, कण्ठध्वनिः
noun
मनुष्यस्य मुखात् निर्गतः सार्थः शब्दः।
"तद् वचनं वद यद् सुभाषितम् अस्ति।"
Synonyms:
 कथनम्, वचनम्, वाच्यम्, उक्तिः
noun
वाचा प्रतिपादनस्य क्रिया।
"सेनाधिकारिणः कथनं श्रुत्वा सैनिकाः स्वकार्यनिर्वहणे अयतन्त।"
Synonyms:
 उक्तिः, व्याहारः, लपितम्, भाषितम्, वचनम्, वचः
noun
यद् प्रागेव उक्तम्।
"आचार्यस्य विषये तस्य उक्तिं श्रुत्वा वयं सर्वे विस्मिताः अभवन्।"
Synonyms:
 सन्देशः, सन्दिष्टः, वार्ता, दूत्यम्, दौत्यम्, वृतान्तः, वाचिकम्, निर्देशः, निर्दिष्टम्, आदेशः, समाचारः, आज्ञा, शासनम्, शास्तिः, वक्तव्यम्, वचनम्, प्रेषः
noun
सोद्देश्यं लिखितः उक्तः वा वचनोपन्यासः।
"यदा भ्रातुः विवाहस्य सन्देशः प्राप्तः तदा सः मुदितः।"
Tamil
Tamil
வசனம் : சொல்லுதல், வாக்கியம், படித்தல், உருப்போடுதல், உத்திரவு, வேதத்தின் அல்லது சாஸ்திரத்தின் வாக்கியம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वचनम्
Root: वचन
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ rule
⇒ word
⇒ words
⇒ voice
⇒ sound
⇒ order
⇒ rumour
⇒ number
⇒ saying
⇒ speech
⇒ advice
⇒ command
⇒ promise
⇒ meaning
⇒ speaker
⇒ sentence
⇒ aphorism
⇒ speaking
⇒ eloquent
⇒ utterance
⇒ direction
⇒ statement
⇒ mentioning
⇒ dry ginger
⇒ expressing
⇒ indicating
⇒ declaration
⇒ instruction
⇒ act of speaking
⇒ express mention
⇒ being pronounced
⇒ injunction of a teacher
⇒ pronunciation [grammar]
Shloka(s):
1|6|1|2 ► व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः॥ (शब्दादिवर्गः)
3|3|25|2 ► लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|42|2 ► सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|176|2 ► इरा भूवाक्सुराप्सुस्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|1|2 ⇢ व्याहारः (व्याहार) (पुं) ⇒ jest, joke, song, words, speech, language, discourse, utterance, talk about, conversation, humorous speech
➠ 1|6|1|2 ⇢ उक्तिः (उक्ति) (स्त्री) ⇒ word, saying, speech, sentence, expression, allegation, affirmation, proclamation, worthy speech or word
➠ 1|6|1|2 ⇢ लपितम् (लपित) (नपुं)
➠ 1|6|1|2 ⇢ भाषितम् (भाषित) (नपुं) ⇒ said, talk, speech, language, addressed, spoken to
➠ 1|6|1|2 ⇢ वचनम् (वचन) (नपुं) ⇒ rule, word, words, voice, sound, order, rumour, number, saying, speech, advice, command, promise, meaning, speaker, sentence, aphorism, speaking, eloquent, utterance, direction, statement, mentioning, dry ginger, expressing, indicating, declaration, instruction, act of speaking, express mention, being pronounced, injunction of a teacher, pronunciation [grammar]
➠ 1|6|1|2 ⇢ वचः (वचस्) (नपुं) ⇒ song, word, voice, words, order, advice, speech, number, command, singing, sentence, direction, oracular utterance
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (पुं)
➠ 3|3|42|2 ⇢ इडा (इडा) (स्त्री) ⇒ cow, food, earth, speech, comfort, libation, offering, animation, recreation, refreshment, vital spirit, goddess iDA or iLA, stream or flow of praise and worship, particular artery on the left side of the body
➠ 3|3|42|2 ⇢ इला (इला) (स्त्री)
➠ 3|3|176|2 ⇢ इरा (इरा) (स्त्री) ⇒ food, water, earth, speech, comfort, draught, sarasvatI, enjoyment, refreshment, ardent spirits, goddess of speech, any drinkable fluid
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सरस्वती
जातिः ➡ शब्दः
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्पष्टवचनम्
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि”@} 2 3 वाचकः-चिका, वाचकः-चिका, 4 विवक्षकः-क्षिका, वावचकः-चिका
वक्ता-वक्त्री, वाचयिता-त्री, विवक्षिता-त्री, वावचिता-त्री
5 ब्रुवन्-ती, वाचयन्-न्ती, विवक्षन्-न्ती
-- वक्ष्यन्-न्ती-ती, वाचयिष्यन्-न्ती-ती, विवक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- ब्रुवाणः, वाचयमानः, विवक्षमाणः, वावच्यमानः
वक्ष्यमाणः, वाचयिष्यमाणः, विवक्षिष्यमाणः, वावचिष्यमाणः
6 सुवाक्-सुवाग्-सुवाचौ-सुवाचः
-- -- 7 उक्तम्-उक्तः-उक्तवान्, वाचितम्-तः, विवक्षितः, वावचितः-तवान्
8 9 ब्रुवः, ब्राह्मणिब्रुवा, 10 विदुषिब्रुवा-विदुषीब्रुवा, श्रेयसिब्रुवा-श्रेयसीब्रुवा, 11 विद्वद्ब्रुवा, श्रेयोब्रुवा, वाक्- 12 वाचा, 13 अनूचानः, 14 15 वाग्ग्मी, वाचालः-वाचाटः, 16 प्रवचनीयः 17, 18 गुणवचनः, वाचः विव क्षुः, वावचः
वक्तव्यम्, वाचयितव्यम्, विवक्षितव्यम्, वावचितव्यम्
प्रवचनीयम्, वाचनीयम्, विवक्षणीयम्, वावचनीयम्
19 20 वाच्यम्-वाक्यम्, 21 प्रवाच्यम्, अविवाक्यम्, वाच्यम्, वाकोवाक्यम्, विवक्ष्यम्, वावच्यम्
ईषद्वचः-दुर्वचः-सुवचः
-- -- उच्यमानः, वाच्यमानः, विवक्ष्यमाणः, वावच्यमानः
वाचः, 22 अनुवाकः-प्राड्विवाकः, वाचः, विवक्षः, वावचः
वक्तुम्, वाचयितुम्, विवक्षितुम्, वावचितुम्
उक्तिः, 23 निरुक्तम्-पुनरुक्तिः, वाचना, विवक्षा, वावचा
वचनम्, वाचनम्, विवक्षणम्, वावचनम्
उक्त्वा, वाचयित्वा, विवक्षित्वा, वावचित्वा
प्रोच्य, संवाच्य, प्रविवक्ष्य, प्रवावच्य
वाचम् २, उक्त्वा २, वाचम् २, वाचयित्वा २, विवक्षम् २, विवक्षित्वा २, वावचम् २
वावचित्वा २
24 25 इति ञुण्प्रत्यये ककारस्यान्तादेशे च रूप- मेवम्।
कृकेण = गलेन ब्रवीतीति कृकवाकुः = कुक्कुटः।]] कृकवाकुः 26, 27 उक्थम्, 28 वक्त्रम्, 29 वचः, 30 वचक्नुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११३२)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४४। अक। [अनि।] सेट्। उभ।)
03
=>
 [[१। आर्धधातुके विवक्षिते ‘ब्रुवो वचिः’ (२-४-५३) इति वच्यादेशे रूपमेवम्। एवमेव तृजादिषु सर्वत्र शुद्धे, ण्वुलादिषु ण्यन्ते च वच्यादेशे रूपं ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। सन्नन्ताण्ण्वुलि वच्यादेशे रूपम्। तत्र वच्यादेशस्य ‘पचिं वचिं--’ इत्यानिट्कारिकासु (भाष्ये-७-२-१०) वचनादनिट्त्वम्। कुत्वषत्वयोः रूपमेवम्। एवमेव सन्तन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। शतरि, अदादित्वात् शपो लुकि, शतुः सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वात्, ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इत्यादिनोवङि रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[४। ताच्छीलिके क्विपि, ‘क्विब् वचिप्रच्छि--’ (वा। ३-२-१७८) इति दीर्घोऽसंप्रसारणं च भवति।]]
07
=>
 [[५। निष्ठायाम्, ‘वचिस्वपियजादीनां किति’ (६-१-१५) इति वकारस्य संप्रसारणे, ‘सम्प्रसारणाच्च’ (६-१-१०८) इति पूर्वरूपे च रूपमेवम्। एवमेव क्तिनि, क्त्वायां च रूपनिष्पत्तिर्बोध्या।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०९३३+ २८]
09
=>
 [[१। ब्रवीति इति ब्रुवः। कर्तरि पचाद्यचि रूपम्। ‘घरूपकल्पचेलट्ब्रुव--’ (६-३-४३) इति सूत्रे ‘ब्रुव’ इति निपातनात् गुणाभावे, वच्यादेशाभावे च रूपम्। अनेनैव सूत्रेण भाषितपुंस्कात् परस्य ङीप्प्रत्ययान्तस्यानेकाचो ह्रस्वः। काशिकायामेव (८-१-२७) सूत्रे ‘ब्रुव इति ब्रुवः कन्, निपातनात् वच्यादेशाभावश्च।’ इत्युक्त- मप्यत्रानुसन्धेयम्।]]
10
=>
 [[२। ‘उगितश्च’ (६-३-४५) इति ब्रुवशब्दे परे ह्रस्वविकल्पः।]]
11
=>
 [[३। ‘पुंवद्भावोऽप्यत्र पक्षे वक्तव्यः’ (काशिका। ६-३-४५) इति वृत्तिकार- वचनादत्र पुंवद्भावे विद्वद्ब्रुवा, श्रेयोब्रुवा इति रूपे भवतः। परंतु भाष्ये नैतादृशं वचनं दृश्यते।]]
12
=>
 [[४। क्विबन्तात् स्त्रियां टापि रूपमेवम्। ‘आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा।’ इति भागुरिवचनात् टाप् इति सि। कौमुदी। भाष्ये तु नैतादृशं वचनं दृश्यते।]]
13
=>
 [[५। ‘उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च’ (३-२-१०९) इत्यनेन, ‘अनु’ इत्युपसर्गपूर्वकादस्मात् लिटः कर्तरि कानचि, सम्प्रसारणे पूर्वरूपे द्वित्वे सवर्णदीर्घे च ‘अनूचानः’ इति सिद्ध्यति। अनूचानः = साङ्गवेदाध्येता।]]
14
=>
 [[आ। ‘इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः।।’ कुमारसम्भवे ६-१५।]]
15
=>
 [[६। वाक्छब्दात् ‘वाचो ग्मिनिः’ (५-२-१२४) इति मत्वर्थीये ग्मिनिप्रत्यये रूपमेवम्। प्रशस्तवाग्वति प्रत्ययोऽयम्। अत्रैव प्रकरणे ‘आलजाटचौ बहुभाषिणि’ (५-२-१२५) इति कुत्सितार्थे मत्वर्थीये आलच्-आटच्प्रत्यययोः वाचालः, वाचाटः इति रूपे इत्यपि ज्ञेयम्।]]
16
=>
 [[७। ‘भव्यगेयप्रवचनीय--’ (३-४-६८) इत्यादिना कर्तरि अनीयर् प्रत्ययः। प्रवचनीयः = ब्राह्मणः। अत्र कर्मण्येव प्रत्ययो निपात्यते इति मते तु प्रवच- नीयः = अनुवाकः।]]
17
=>
 (ब्राह्मणः, अनुवाको वा)
18
=>
 [[८। गुणम् उक्तवान् इति गुणवचनः। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति भूते कर्तरि ल्युट्प्रत्ययः। अत्र च निदानम्, ‘गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः--’ (५-१-१२४) इत्यत्र ‘गुणवचन--’ इति निर्देश एवेति ज्ञेयम्।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०९३४+ २८]
20
=>
 [[१। ‘आर्धधातुके’ (२-४-३५) इत्यत्र विषयसप्तमीत्वाश्रयणात् प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेव वच्यादेशे हलन्तलक्षणे ण्यति ‘वचोऽशब्दसंज्ञायाम्’ (७-३-६७) इति कुत्व- निषेधे वाच्यम् इति रूपम्। शब्दसंज्ञायां तु कुत्वे वाक्यम् इत्येव। वाक्यम् = वार्तिकादिरूपः शाब्दिकसंज्ञासिद्धः ग्रन्थः।]]
21
=>
 [[२। ‘यजयाचरुचप्रवचर्चश्च’ (७-३-६६) इत्यनेन कुत्वनिषेधे प्रवाच्यम् इति रूपम्। ‘प्रवाच्यम् = ग्रन्थविशेषः’ इति वृत्त्यादिषु प्रोक्तम्। परं तु भाष्ये (७-३-६६) प्रवचिग्रहणप्रत्याख्यानप्रकरणे ‘प्रपूर्वश्च वचिरशब्दसंज्ञायां वर्तते।’ इत्युक्तत्वात् ग्रन्थविशेषस्य प्रवाच्यमिति संज्ञेति पक्षः चिन्त्य इति उद्द्योते प्रकृतसूत्रे स्फुटम्। अविवाक्यम् इत्यत्र तु पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९), न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) वा अहर्विशेषे कुत्वम्। द्वादशाहे दशरात्रस्य यज्ञ- विशेषस्य दशममहः अविवाक्यम्, यस्मिन्नहनि याज्ञिकाः न विब्रुवते = न नानावाक्यान्युच्चारयन्ति। अन्यत्र अविवाच्यम् इत्येव।]]
22
=>
 [[३। शब्दसंज्ञात्वात् कुत्वमत्रेति ज्ञेयम्। अनुवाकः = श्रुतौ विभागविशेषः। पृच्छतीति प्राट्। विशेषेण सूक्ष्मेक्षिकया न्यायादिकं ब्रवीति-इति विवाकः। प्राट् चासौ विवाकश्च प्राड्विवाकः = नीतिस्थले न्यायवादी। अत्रापि ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि कुत्वमिति ज्ञेयम्।]]
23
=>
 [[४। पुनरुक्तिः, निरुक्तम् इत्यत्र ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इत्यनेन क्तिच् क्तश्च संज्ञायां भवतः। पुनरुक्तिरिति असकृदाम्नानस्य संज्ञा। एवं निरुक्त- मिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा।]]
24
=>
 [पृष्ठम्०९३५+ ३५]
25
=>
 [[१। ‘कृके वचः कश्च’ [द। उ। १। ९१।]
26
=>
 [[आ। ‘अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये।’ शि। व। ११। ९।]]
27
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ६। ३२) थक्प्रत्यये सम्प्रसारणे च रूपमेवम्। उक्थम् = सामविशेषः।]]
28
=>
 [[३। ‘गुधृवीपचिवचि--’ (द। उ। ८। ८९) इत्यादिना कर्तरि त्रप्रत्यये रूपम्। ब्रवीत्य- यमिति वक्त्रम् = आस्यम्।]]
29
=>
 [[४। ‘असुन्’ (द। उ। ९। ४९) इत्यनेनासुन्प्रत्यये वच्यादेशे च रूपमेवम्।]]
30
=>
 [[५। ‘सृ यु वचिभ्योऽन्यज् आकूज् अक्नुचः’ (द। उ। १०। ४) इत्यनेन यथासंख्य- मक्नुच्प्रत्यये रूपमेवम्। ब्रवीति इति वचक्नुः = वाग्ग्मी।]]