| YouTube Channel

वकुलः (vakulaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बकुलः, वकुलः
noun
एकः वृक्षः यस्य पुष्पाणि सुगन्धितानि सन्ति।
"सः बकुले आरुह्य पुष्पाणि छिनत्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)कुलः,
पुं,
 (ब(व)ङ्कते इति । ब(व)कि कौटिल्ये+ “मद्गुरादयश्च ।” उणा० १ । ४२ ।इति उरच् प्रत्ययरेफस्य लत्वं बङ्केर्नलोप-श्चेत्युज्ज्वलदत्तः ।) स्वनामख्यातपुष्पवृक्षः । तत्-पर्य्यायः । केसरः २ । इत्यमरः । २ । ४ । ६४ ॥
केशरः ३ । इति भरतः ॥
बकूलः ४ सिंह-केसरः ५ वरलब्धः ६ सीधुगन्धः ७ मुकूलः ८मुकुलः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्त्रीमुख-मधु १० दोहलः ११ मधुपुष्पः १२ सुरभिः १३भ्रमरानन्दः १४ स्थिरकुसुमः १५ शारदिकः १६करकः १७ सीसंज्ञः १८ विशारदः १९ गूढ-पुष्यकः २० धन्वी २१ मदनः २२ मद्यामोदः२३ चिरपुष्पः २४ ॥
(यथा, महाभारते । १ ।६३ । ४२ ।“पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः ॥
”)अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । हृद्यत्वम् । विष-दोषनाशित्वम् । मधुरत्वम् । कषायत्वम् ।मदाढ्यत्वम् । हर्षदायकत्वञ्च ॥
तत्कुसुमगुणाः ।रुच्यत्वम् । क्षीराढ्यत्वम् । सुरभित्वम् । शीत-लत्वम् । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । कषायत्बम् ।मलसंग्रहकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“बकुलो मधुगन्धश्च सिंहकेसरकस्तथा ।बकुलस्तु वरोऽनुष्णः कटुः पाके रसे गुरुः ॥
कफपित्तविषश्वित्रकृमिदन्तगदापहः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
तत्फलगुणाः ।“बकुलं मधुरं ग्राहि दन्तस्थैर्य्यकरं परम् ॥
”तत्पुष्पगुणाः ।“पद्मं कषायं मधुरं शीतं पित्तकफास्रनुत् ।तद्बत् बकुलपुन्नागकह्लारोत्पलपाटलम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अस्योत्पत्तिर्यथा, --“विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः ।आरात् स्थित्याग्रतो धन्वी सन्तापयितुमुद्यतः ॥
ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः ।स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम् ॥
आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि ।प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् ! पादादारभ्य कक्ष्यवत् ॥
प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः ।उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा ॥
यदासीन्मुष्टिबन्धन्तद्रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् ।स चम्पकतरुर्जातः स्रग्गन्धाढ्यो गुणाकृतिः ॥
नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्बज्रभूषितम् ।तज्जातं केशवारण्यं बकुलं नामतो नगैः ॥
या च कोटी शुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता ।जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविराजिता ॥
नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं चन्द्रमणिप्रभम् ।पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला ॥
ऊर्द्ध्वं मुष्ठ्या अधः कोट्याः स्थानं विद्रुमभूषितम् ।तस्मात् बहुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने ! ॥
”इति श्रीवामनपुराणे ६ अध्यायः ॥
(शिवः । यथा, महाभारते तस्य सहस्रनाम-कीर्त्तने । १३ । १७ । १०९ ।“बणिको वर्द्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥
”)