| YouTube Channel

वंशः (vaMzaH)

 
Apte
English
वंशः [vaṃśḥ], [वमति उद्गिरति वम्-श तस्य नेत्वम्
Uṇ.*
 4.116]
A bamboo
धनुर्वशविशुद्धो$पि निर्गुणः किं करिष्यति H. Pr.23
वंशभवो गुणवानपि संगविशेषेण पूज्यते पुरुषः
Bv.*
 1.8 (where वंश has sense 2 also)
Me.*
 81.
A race, family, dynasty, lineage
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्
H.*
 2
सूर्यप्रभवो वंशः
R.*
 1.2.
&c.
see वंशकर, वंशस्थिति
&c.
A shaft.
A flute, pipe, reed-pipe
कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम्
R.*
 2.12.
A collection, assemblage, multitude (usually of similar things)
सान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचक्रैः
R.*
 7.39.
A cross-beam
यदस्थिभिर्निर्मित- वंशवंश्यस्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम्
Bhāg.*
 11.8.33.
A joint (in a bamboo).
A sort of sugar-cane.
The back-bone.
The Śāla tree.
A particular measure of length (equal to ten hastas).
The central projecting part of a sabre.
Bamboo-manna.
Offspring.
A son.
A particular musical note.
Pride, arrogance.
Comp.
 अग्रम्, अङ्कुरः the tip or end of a bamboo-cane.
the shoot of a bamboo. -अनुकीर्तनम् genealogy. -अनुक्रमः genealogy.-अनुचरितम् the history of a dynasty or family.-आगत
a.
 inherited. -आवली a pedigree, genealogy.-आह्वः bamboo-manna. -कठिनः a thicket of bamboos.-कफम् cottony seeds floating in the air. -कर
a.
founding a family.
perpetuating a race
वंशस्थितिं
Apte 1890
English
वंशः [वमति उद्गिरति वम्-श तस्य नेत्वम् Tv.] 1 A bamboo
धनुर्वंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति H. Pr. 23
वंशभवो गुणवानपि संगविशेषेण पूज्यते पुरुषः Bv. 1. 80 (where वंश has sense {2} also)
Me. 79.
2 A race, family, dynasty, lineage
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिं H. 2
सूर्यप्रभवो वंशः R. 1. 2 &c.
see वंशकर, वंशस्थिति &c.
3 A shaft.
4 A flute, pipe, reed-pipe
कूजद्भिरापादितवं शकृत्यं R. 2. 12.
5 A collection, assemblage, multitude (usually of similar things)
सांद्रीकृतः स्यंदनवंशचक्रैः R. 7. 39.
6 A cross-beam.
7 A joint (in a bamboo).
8 A sort of sugar-cane.
9 The back-bone.
10 The Śāla tree.
11 A particular measure of length (equal to ten hastas).
12 The central projecting part of a sabre.
13 Bamboo-manna.
Comp.
अग्रं,
अंकुरः {1} the tip or end of a bamboo-cane. {2} the shoot of a bamboo.
अनुकीर्तनं genealogy.
अनुक्रमः genealogy.
अनुचरितं the history of a dynasty or family.
आगत a. inherited.
आवली a pedigree, genealogy.
आह्वः bamboo-manna.
कठिनः a thicket of bamboos.
कफं cottony seeds floating in the air.
कर a. {1} founding a family. {2} perpetuating a race
वंशस्थितिं वंशकरेण तेन R. 18. 31. (
रः) {1} a son
त्वयि समुत्पन्नस्य वंशकरस्य मुखं प्रेक्षिष्यते V. 5. {2} an ancestor.
कर्पूररोचना,
रोचना,
लोचना bamboo-manna.
कृत् m. the founder or perpetuator of a family.
क्रमः family succession.
क्षी री bamboo-manna.
चरितं the history of a family.
चिंतकः a genealogist.
छेत्तृ a the last of a family.
ज a. {1} born in the family of
R. 1. 31. {2} made of bamboos. {3} sprung from a good family. (
जः) {1} progeny, issue, lineal descendant. {2} the seed of the bamboo. (
जं) bamboo-manna. (
जा) bamboo-manna.
तंडुलः ths seed of the bamboo.
धर a. {1} perpetuating a family
U. 7. 3. {2} supporting a family.
धान्यं = वंशतंडुल q. v.
नर्तिन् m. a buffoon.
नाडि (ली) का a pipe made of bamboo.
नाथः the chief or head of a race.
नेत्रं the root of sugarcane.
पत्रं a bamboo-leaf. (
त्रः) a reed.
पत्रकः {1} a reed. {2} a white kind of sugar-cane. (
कं) yellow orpiment.
परंपरा lineal descent, family succession.
पूरकं the root of sugarcane.
भृत् m. the supporter or head of a family.
भोज्य a. hereditary. (
ज्यं) a hereditary estate.
राजः a very high bamboo.
लक्ष्मीः f. the fortune of a family.
विततिः f. {1} a family, descent. {2} a thicket of bamboos.
शर्करा bamboo-manna.
शलाका a small bamboo peg at the lower end of a Vīṇā.
स्थितिः f. the perpetuation of a family
R. 18. 31
V. 5. 15.
Apte Hindi
Hindi
वंशः
पुं*
 - वमति उद्गिरति वम् + श तस्य नेत्वम्
बाँस
वंशः
पुं*
 - -
"जाति, परिवार, कुटुम्ब, परंपरा"
वंशः
पुं*
 - -
लाठी
वंशः
पुं*
 - -
"बांसुरी, मुरली, अलगोझा या विपंचीनाड"
वंशः
पुं*
 - -
"संग्रह, संघात, समुच्चय"
वंशः
पुं*
 - -
"आर-पार, शहतीर"
वंशः
पुं*
 - -
(बांस में) जोड़
वंशः
पुं*
 - -
एक प्रकार का ईख
वंशः
पुं*
 - -
रीढ़ की हड्डी
वंशः
पुं*
 - -
साल का वृक्ष
वंशः
पुं*
 - -
लम्बाई नापने का एक विशेष माप
वंशः
पुं*
 - वम्+श
संगीत का एक विशेष स्वर
वंशः
पुं*
 - वम्+श
बाँस
वंशः
पुं*
 - वम्+श
"अहंकार, अभिमान"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वंशः
noun
बाहोः दीर्घं हड्डम्।
"घातस्य कारणात् तस्य वंशः त्रुटितः।"
Synonyms:
 वंशः
noun
द्वादशानां हस्तानाम् एकं मानम्।
"एतत् वस्त्रम् एकं वंशं यावत् अस्ति।"
Synonyms:
 वंशः, इक्षुयोनिः, इक्षुवाटिका, इक्षुवाटी
noun
इक्षुविशेषः।
"अद्य वंशं जलेन सिञ्चतु।"
Synonyms:
 वंशः
noun
खड्गस्य मध्यभागः।
"वंशः दीर्घः भवति।"
Synonyms:
 वंशः
noun
नासिकायाः अस्थि।
"दुर्घटनायां तस्य वंशः क्षतिग्रस्तः जातः।"
Synonyms:
 वंशः, धरणी
noun
काष्ठस्य स्थूलः तथा च दीर्घः भागः।
"गजः शुण्डया वंशम् उद्धरति।"
Synonyms:
 इक्षुः, रसालः, कर्कोटकः, वंशः, कान्तारः, सुकुमारकः, अधिपत्रः, मधुतृणः, वृष्यः, गुडतृणः, मृत्युपुष्पः, महारसः, ओसिपत्रः, कोशकारः, इक्षवः, पयोधरः
noun
तृणविशेषः यस्य काण्डात् गुडशर्करा निर्मीयते।
"कृषकः कृषौ इक्षोः रोपणं करोति।"
Synonyms:
 अपत्यम्, संततिः, प्रजा, प्रसूतिः, सन्तानः, सन्तनः, तोकः, वंशः, तुक्, सूनुः, गयः
noun
कस्यापि मनुष्यस्य पशुपक्षिणां वा शरीरात् प्रसूतः पुत्रः कन्या वा।
"पशूनाम् अपेक्षया मनुष्यस्य अपत्यं स्वस्य पितरौ दीर्घकालं यावत् आश्रयते।"
Synonyms:
 वेणुः, वंशः, वेतसः, त्वक्सारः, शतपर्वा, मस्करः, तृणध्वजः, यवफलः, तेजनः, कर्मारः
noun
तृणजातिविशेषः- सा वनस्पति यस्यां स्थाने स्थाने ग्रन्थिः अस्ति तथा च या पात्रच्छादनादिनिर्माणे उपयुज्यते।
"सः उद्याने वेणुं रोपयति।"
Synonyms:
 वंशः, वेत्रः, वेणुः, वेतसः, वेत्रम्, कीचकः, वानीरः
noun
क्षुपविशेषः अस्य गुणाः अम्लत्व-कषायत्व-शीतत्वादयः।
"मोहनस्य प्राङ्गणे वंशाः सन्ति।"
Synonyms:
 कुलम्, वंशः, अन्वयः, अन्ववायः, कुटुम्बः, जातिः, गोत्रम्, प्रवरम्
noun
एकस्मात् पुरुषाद् उत्पन्नः जनसमुहः।
"श्रेष्ठे कुले जाते अपि श्रेष्ठत्वं कर्मणा एव लभ्यते। /यस्मिन् कुले त्वमुत्पन्नः गजस्तत्र न हन्यते।"
Synonyms:
 वेणुः, वंशः, वंशी, मुरली, सानेयी, सानेयिका, विवरनालिका, दर्दुरः, नन्दः, सानिका, शाणिका
noun
वाद्यविशेषः- वंशनालिकया निर्मितं सुषिरवाद्यम्।
"श्यामः वेणुं वादयति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वंशः
Root: वंश
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ son
⇒ host
⇒ race
⇒ clan
⇒ stem
⇒ fife
⇒ joist
⇒ stock
⇒ joint
⇒ pride
⇒ spine
⇒ flute
⇒ bamboo
⇒ family
⇒ lineage
⇒ reed-pipe
⇒ back-bone
⇒ arrogance
⇒ offspring
⇒ cross-beam
⇒ bamboo cane
⇒ lineage race
⇒ bamboo-manna
⇒ family dynasty
⇒ upper nasal bone
⇒ assemblage multitude
⇒ stock (as of bamboo)
⇒ hollow or tubular bone
⇒ particular musical note
⇒ bamboo cane or any cane
⇒ particular measure of length
⇒ line of a pedigree or genealogy
⇒ upper timbers or beams of a house
⇒ rafters or laths fastened to the beams
⇒ succession or collection of similar things
⇒ central projecting part of a scimitar or sabre
Shloka(s):
2|7|1|1 ► सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ। (ब्रह्मवर्गः)
2|7|1|2 ► वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः॥ (ब्रह्मवर्गः)
3|3|13|1 ► शीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले। (नानार्थवर्गः)
3|3|123|1 ► प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|1|1 ⇢ सन्ततिः (सन्तति) (स्त्री) ⇒ mass, race, heap, issue, child, expanse, progeny, density, lineage, feeling, multitude, intensity, expansion, offspring, continuity, disposition, extending along, stretching along, causal connection, uninterruptedness, continued meditation, uninterrupted succession, stretching or extending along, continuous line or series or flow
➠ 2|7|1|1 ⇢ गोत्रम् (गोत्र) (नपुं) ⇒ kin, race, name, clan, class, genus, field, tribe, hurdle, stable, forest, family, species, cow-pen, lineage, increase, cow-shed, multitude, enclosure, possession, subdivision, family name, stable for cattle, umbrella or parasol, knowledge of probabilities, family enclosed by the hurdle, protection or shelter for cows, grandson and his descendants if no older offspring of the same ancestor than this grandson lives
➠ 2|7|1|1 ⇢ जननम् (जनन) (नपुं) ⇒ bat, race, birth, lineage, causing, begetting, causation, producing, generating, compassion, production, plant janI, plant kaTukA, queen-mother, birth i.e. life, coming into existence, Indian madder [Rubia cordifolia - Bot.], needle-flower jasmine [Jasminum auriculatum - Bot.]
➠ 2|7|1|1 ⇢ कुलम् (कुल) (नपुं) ⇒ lot, set, gang, race, clan, body, herd, front, flock, caste, house, swarm, tribe, troop, abode, number, family, company, forepart, multitude, community, assemblage, blue stone, high station, lineage [family], inhabited country, seat of a community, residence of a family, noble or eminent family or race
➠ 2|7|1|1 ⇢ अभिजनः (अभिजन) (पुं) ⇒ race, fame, family, descent, ancestors, notoriety, noble birth, noble descent, native country, head or ornament of a family
➠ 2|7|1|1 ⇢ अन्वयः (अन्वय) (पुं) ⇒ race, drift, tenor, syntax, family, lineage, concord, purport, relation, following, posterity, connection, construing, succession, association, logical connection, natural order of words, logical connection of words, or proposition and conclusion, being linked to or concerned with, logical connection of cause and effect, natural order or connection of words in a sentence
➠ 2|7|1|2 ⇢ वंशः (वंश) (पुं) ⇒ son, host, race, clan, stem, fife, joist, stock, joint, pride, spine, flute, bamboo, family, lineage, reed-pipe, back-bone, arrogance, offspring, cross-beam, bamboo cane, lineage race, bamboo-manna, family dynasty, upper nasal bone, assemblage multitude, stock (as of bamboo), hollow or tubular bone, particular musical note, bamboo cane or any cane, particular measure of length, line of a pedigree or genealogy, upper timbers or beams of a house, rafters or laths fastened to the beams, succession or collection of similar things, central projecting part of a scimitar or sabre
➠ 2|7|1|2 ⇢ अन्ववायः (अन्ववाय) (पुं)
➠ 2|7|1|2 ⇢ सन्तानः (सन्तान) (पुं) ⇒ issue, progeny, offspring, sinew or ligature, kalpa tree or its flower, one of the five trees of indra's heaven
➠ 3|3|13|1 ⇢ अनूकम् (अनूक) (नपुं) ⇒ race, family, character, disposition, peculiarity of race
➠ 3|3|123|1 ⇢ निधनम् (निधन) (नपुं) ⇒ end, loss, poor, race, family, domicile, receptacle, conclusion, any finale, destruction, annihilation, settling down, having no property, residence or place of residence, concluding passage of a sAman which is sung in chorus
Related word(s):
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ समूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सगोत्रः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वंशः,
पुं,
 (वमति उद्गिरति पुरुषान् वन्यते इतिवा । टु वम उद्गिरणे इति धातोर्यद्वा वन शब्देइति धातोर्बाहुलकात् शः । यद्बा, वष्टिउश्यते इति वा । वशंकान्तौ + अच् घञ् वा ।ततो नुम् ।) पुत्त्रपौत्त्रादिः । तत्पर्य्यायः ।सन्ततिः २ गोत्रम् ३ जननम् ४ कुलम् ५अभिजनः ६ अन्वयः ७ अन्ववायः ८ सन्तानः९ । इत्यमरः । २ । ७ । १ ॥
निघनम् १०जातिः ११ । इति जटाधरः ॥
कुलञ्च विद्ययाजन्मना वा प्राणिनामेकलक्षणः सन्तानो वंशइति जयादित्यः । धनेन विद्यया वा ख्यातस्या-पत्यधारा वंश इति सुभूः । वमति उद्गिरतिपूर्व्वपुरुषान् वंशः नाम्नीति शः । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥
* ॥
(यथा, रघुः । १ । २ ।“क्व भूर्य्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः ।तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥
”पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २ । १७ ।“नृपस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसुः ॥
”)तृणजातिविशेषः । वाँश इति भाषा । तत्-पर्य्यायः । त्वक्सारः २ कर्म्मारः ३ त्वचिसारः ४तृणध्वजः ५ शतपर्व्वा ६ यवफलः ७ वेणुः ८मस्करः ९ तेजनः १० । इत्यमरः । २ । ४ ।६० ॥
किष्कुपर्व्वा ११ । इति जटाधरः ॥
वम्भः १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
तृणकेतुकः १३कण्टालुः १४ कण्टकी १५ महाबलः १६ दृढ-ग्रन्थिः १७ दृढपत्रः १८ धनुर्द्रुमः १९ धानुष्यः २०दृढकाण्डः २१ ॥
(यथा, ऋतुसंहारे । १ । २५ ।“ध्वनति पवनविद्धः पर्व्वतानां दरीषुस्फुटति पटुनिनादः शुष्कवंशस्थलीषु ।प्रसरति तृणमध्ये लब्धवृद्धिः क्षणेनक्षपयति मृगयूथं प्राप्तलग्नो दवाग्निः ॥
”)अस्य गुणाः । अम्लत्वम् । कषायत्वम् ।किञ्चित्तिक्तत्वम् । शीतलत्वम् । मूत्रकृच्छ्र-प्रमेहार्शःपित्तदाहास्रनाशित्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।“वंशः सरो हिमः स्वादुः कषायो वस्ति-शोधनः ।छेदनः कफपित्तघ्नः कुष्ठास्रव्रणशोथजित् ॥
* ॥
तत्करीरः कटुः पाके रसे रूक्षो गुरुः सरः ।कषायः कफकृत् स्वादुर्व्विदाही वातपित्तलः ॥
तद्यवास्तु सरा रूक्षाः कषायाः कटुपाकिनः ।वातपित्तकरा उष्णा बद्धमूत्राः कफापहाः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(गृहोर्द्धकाष्ठम् । यथा, --“वंशः पृष्ठास्थ्नि गेहोर्द्ध्वकाष्ठे वेणौ गणे कुले ॥
”इति रघुटीकायां मल्लिनाथधृतकेशवः । ७ । ३९ ॥
)पृष्ठावयवः । पिठेर दोडा इति भाषा ॥
(यथा, भागवते । ११ । ८ । ३३ ।“यदस्थिभिर्निर्म्मितवंशवंश्य-स्थूनं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ॥
”)वर्गः । इति मेदिनी । शे, १३ ॥
(यथा, रघुः ।७ । ३९ ।“उत्थापितः संयति रेणुरश्वैःसान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचक्रैः ॥
”)वाद्यभाण्डविशेषः । इति धरणिः ॥
वाँशी इतिभाषा ॥
(यथा, रघुः । २ । १२ ।“स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैःकूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् ।शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वमुच्चै-रुद्गीयमानं वनदेवताभिः ॥
”विवृतिरस्य वंशीशब्दे द्रष्टव्या ॥
) इक्षुः ।सालवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(प्राधागर्भ-सम्भूताप्सरोविशेषे, स्त्री । यथा, महाभारते ।१ । ६५ । ४६ ।“अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम् ।अनूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत ॥
”)