| YouTube Channel

लोकालोकः (lokAlokaH)

 
Apte Hindi
Hindi
लोकालोकः
पुं*
 लोकः-अलोकः -
"एक काल्पनिक पहाड़ जो इस पृथ्वी को घेरे हुए है और निर्मल जल के उस समुद्र से परे स्थित है जिसने सात महाद्वीपों में से अन्तिम द्वीप को घेर रक्खा है, इस लोकालोक से परे घोर अन्कार है, और इस ओर प्रकाश है इस प्रकार यह पहाड़ इस दृश्ययान संसार को अन्धकार के प्रदेश से विभक्त करता है "
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: लोकालोकः
Root: लोकालोक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ लोकालोकपर्वतः
Meaning(s):
⇒ Epithet of the mountain Cakravāla
Shloka(s):
3|2|3|1 ► लोकालोकश्चक्रवालो लोकान्ताद्रिः पराचलः। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|3|1 ⇢ लोकालोकः (लोकालोक) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Cakravāla ⇒ लोकालोकपर्वतः
➠ 3|2|3|1 ⇢ चक्रवालः (चक्रवाल) (पुं) ⇒ Name of a mountain dividing the visible world from the region of darkness ⇒ लोकालोकपर्वतः
➠ 3|2|3|1 ⇢ लोकान्ताद्रिः (लोकान्ताद्रि) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Cakravāla ⇒ लोकालोकपर्वतः
➠ 3|2|3|1 ⇢ पराचलः (पराचल) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Cakravāla ⇒ लोकालोकपर्वतः
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
लोकालोकः,
पुं,
 (लोक्यतेऽसौ इति लोकः । नलोक्यतेऽसौ इति अलोकः । ततः कर्म्म-धारयः ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः । तत्पर्य्यायः ।चक्रवाडः २ । इत्यमरः ॥
द्वे साब्धिद्बीपांमहीमावेष्ट्य प्राकारवत् स्थिते गिरौ लोकालोकइति स्वनामख्याते । अन्तर्लोक्यते सूर्य्यरश्मिभिःस्पृश्यमानत्वात् इति लोकः । तथा बहिःमूर्य्यकिरणास्पर्शात् न लोक्यते इति अलोकः ।लोकृ ञीक्षे कर्म्मणि घञ् लोकश्चासौ अलोक-श्चेति लोकालोकः । चक्रं महीचक्रं वण्डतेवेष्टयति चक्रवाडः । वडि ङ वेष्टे च षण्-ज्ञापकसिद्धस्यानित्यत्वात् न नुण् । इति भरतः ॥
(यथा, रघुः । १ । ६८ ।“मोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥
”अस्य विवरणं यथा देवीभागवते । ८ । १४ । १-१५ ।श्रीनारायण उवाच ।“ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः ।अन्तराले च लोकालोकयोयः परिकल्पितः ॥
यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् ।सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि ॥
दर्पणोदरतुल्या सा सर्व्वप्राणिविवर्ज्जिता ।यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित् प्रत्युदीयते ॥
अतः सर्व्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद ! ।लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता ॥
लोकालोकान्तरे चास्य वर्त्तते सर्व्वदा स्थितिः ।ईश्वरेण सलोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः ॥
सूर्य्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह ।अर्व्वाचीनाश्च त्रीँ ल्लोकानातन्वानाः कदापिहि ॥
पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद ! ।तावदुन्नहनायामः पर्व्वतेन्द्रो महोदयः ॥
एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः ।कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च ॥
भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने ! ।तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना ॥
निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत ।ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः ॥
एते समस्तलोकस्य स्थिहिहेतव ईरिताः ।तेषाञ्च स्वविभूतीनां बहुवीर्य्योपबृंहणम् ॥
विशुद्धसत्त्वञ्चैश्वर्य्यं वर्द्धयन् भगवान् हरिः ।आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः ॥
निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समं ततः ।आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः ॥
आकल्पमेवं वेशं स गतो विष्णुः सनातनः ।स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः ॥
योऽन्तर्व्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् ।व्याख्यातं यद्बहिर्लोकालोकाचल इती-रणात् ॥
” * ॥
लोकश्च अलोकश्च तौ । सूर्य्याद्यालोकविशिष्ट-तद्रहितदेशौ । अत्र द्बिवनप्रयोगः स्यात् ।यथा, भागवते । ५ । २० । ३४ ।“ततः परस्तात् लोकालोकनामाचलो लोका-लोकयोरन्तराले परित उपकॢप्तः ॥
”)