| YouTube Channel

लक्षणं (lakSaNaM)

 
Apte 1890
English
लक्षणं [लक्ष्यतेऽनेन लक्ष्-करणे ल्युट्] 1 A mark, token, sign, indication, characteristic, distinctive mark
बधूदुकूलं कलहंसलक्षणं Ku. 5. 67
अनारंभो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणं Subhāṣ.
उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः H. 4. 15
अव्याक्षेपो भविष्यंत्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणं R. 10. 6, 19. 47
गर्भलक्षण Ś. 5
पुरुषलक्षणं ‘the sign or organ of virility’.
2 A symptom (of a disease).
3 An attribute, a quality.
4 A definition, accurate description
असाधारणधर्मो लक्षणम्.
5 A lucky or auspicious mark on the body (these are considered to be 32)
द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतः
लक्षणसंपन्नानां गवामधः सस्नौ K. 64.
6 Any mark or features of the body (indicative of good or bad luck)
क्व तद्विधस्त्वं क्व च पुण्यलक्षणा Ku. 5. 73
क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहं R. 14. 5.
7 A name, designation, appellation (oft. at the end of comp.)
विदिशालक्षणां राजधानीं Me. 24.
8 Excellence, merit, good quality
as in आहितलक्षण R. 6. 71 (where Malli. renders it by प्रख्यातगुण and quotes Ak:
गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहितलक्षणौ).
9 An aim, a scope, an object.
10 A fixed rate (as of duties)
Ms. 8. 406.
11 Form, kind, nature.
12 Effect, operation.
13 Cause, occasion.
14 Head, topic, subject.
15 Pretence disguise ( = लक्ष)
प्रसुप्तलक्षणः Māl. 7.
16 A line, spot.
17 Observation, seeing.
णः 1 N. of Lakṣmaṇa.
2 The crane.
णा 1 An aim, object.
2 (In Rhet.) An indirect application or secondary signification of a word, one of the three powers of a word
it is thus defined:
मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपितक्रिया K. P. 2
लक्षणा शक्य संबंधस्तात्पर्यानुपपत्तितः Bhāṣā P.
see S. D. 13 also.
3 A goose.
Comp.
अन्वित a. possessed of auspicious marks.
ज्ञ a. able to interpret or explain marks (as on the body).
भ्रष्ट a. ill-fated, unlucky.
लक्षणा = जहल्लक्षणा q. v.
संनिपातः branding, stigmatizing.
Hindi
Hindi
लक्षण, संकेत, पहलू, विशेषताओं
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
लक्षणं,
क्ली,
 (लक्ष्यतेऽनेनेति । लक्ष + ल्युट् ।यद्वा, “लक्षेरट् च ।” उणा० ३ । ७ । इतिनप्रत्ययस्तस्याडागमश्च ।) चिह्नम् । (यथा, रघुः । १० । ६ ।“अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्य्यसिद्धेर्हि लक्ष-णम् ॥
”)नाम । इति मेदिनी । णे, ७५ ॥
लक्ष्यते ज्ञायते-ऽनेनेति लक्षणम् । तद्द्विविधम् । इतरभेदानु-मापकम् । व्यवहारप्रयोजकञ्च । इति न्याय-मतम् ॥
व्याकरणमते तु ।“कृत्तद्धितसमासानामभिधानं नियामकम् ।लक्षणन्त्वनभिज्ञानां तदभिज्ञानसूचकम् ॥
”इति वोपदेवः ॥
(लक्षणलक्षणन्तु । “समानासमानजातीयोव्यवच्छेदो लक्षणार्थः ।” इति सांख्यतत्त्वकौमु-द्याम् । ५ ॥
सुखदुःखलक्षणं यथा, मनौ । ४ । १६० ।“सर्व्वं परवशं दुःखं सर्व्वमात्मवशं सुखम् ।एतद्बिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥
”)दर्शनम् । इति लक्षधात्वर्थदर्शनात् ॥