| YouTube Channel

रोता-रोत्री (rotA-rotrI)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रुङ् गतिरेषणयोः”@} 2 3 अनिट्कारिकाप्रकरणे, पर्युदस्तेषु ‘गणस्थमूदन्तम्, उतां च रुस्नुवौ--’ 4 इत्यत्र ‘रु’ इत्यनेन निरनुबन्धकपरिभाषया 5 आदादिकरौतेरेव ग्रहणम्, नास्य
तेनास्यानिट्त्वमिति न्यास- कारादयः।
तत्त्वबोधिन्यादिषु तु “-- ‘रु शब्दे, रुङ् गतिरेषणयोः’ इत्युभयोर्ग्रहणं निरनुबन्धकपरिभाषया, ‘लुग्विकरणालुग्विकरणयोः--’ 6 इति परिभाषया च।
न च साहचर्यात् लुग्विकरणस्यैव ग्रहणम् इति शङ्क्यम्।
तस्यानित्यत्वात्।” इति प्रतिपादनात् आदादिकरौतिवत् भौवादिकरवतेरपि पर्युदासेषु ग्रहणात् अस्यापि सेट्त्वमिति ज्ञायते।
‘संनत्स्याम्यथ योद्धुं किं न रोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ 7 इत्यत्र रोष्ये इति अनिट्त्वेन प्रयोगात् अनिट्- कारिकायां पर्युदासे भौवादिकस्य न ग्रहणमिति शब्दरस्नम्।
परं तु जयमङ्ग- लादिप्राचीनव्याख्यादृतः, साम्प्रतमुपलभ्यमानश्च सार्वत्रिकः पाठः-- ‘संनत्स्याम्यथ वा योद्धुं न कोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ इत्येवम्।
अतो नैतदत्र गमकत्वेन प्रतीम इत्यलमत्र।
उभयथाऽपि सन्नन्ते, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ 8 इतीण्निषेधः।
तत्त्वबोधिनीकारादीनां मतेतृजादिषु इडागमे रविता-त्री, रवितव्यम् इत्या- दीनि रूपाणि यथायथं बोध्यानि।]] ‘-- रवते रौति 9 शब्दने।।’ 10 इति देवः।
रावकः-विका, रावकः-विका, रुरूषकः-रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका
11 रोता-रोत्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-त्री, रोरूयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककवतिवत् 12 ज्ञेयानि।
13 रुतम् 14।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४१३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९५९। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (व्याघ्रभूति- कारिका, काशिकायां ७-२-१०)
05
=>
 (परि। ८३)
06
=>
 (परि। ९२)
07
=>
 (भ। का। १६-२९)
08
=>
 (७-२-१२)
09
=>
 [[८। पाठेनानेन देवस्य शब्दार्थकत्वं भौवादिकस्यापि धातोः सम्मतमिति ज्ञायते। रेषणशब्दस्य वृकशब्दार्थत्वात् कथञ्चिदेवं नेयमिति पुरुषकारे विवेचितम्। ‘-- गतिरोषणयोः’ इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः।]]
10
=>
 (श्लो। २३)
11
=>
 [पृष्ठम्११२५+ २७]
12
=>
 (१९८)
13
=>
 [[१। इड्भाववादिनां मतेऽपि निष्ठादिषु कित्प्रत्ययेषु ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति निषेधात् इण्नेति बोध्यम्।]]
14
=>
 [[आ। ‘प्रवे भवाब्धिप्लवमारुतानां धृतामयं भक्तिनिमेयमङ्घ्रिम्।।’ धा। का। २-३६।]]