| YouTube Channel

रोगी (rogI)

 
Hindi
Hindi
रोगी, बीमार या बीमार व्यक्ति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रुग्णः, रोगी, व्याधितः, म्लानः, अभ्यान्तः, अभ्यमितः, सामयः, अपटुः, आमयावी, रोगिणी, आतुरः, आतुरा, रोगार्ता, रोगार्तः, सरोगः, सरोगा
noun
रोगयुक्तः।
"उपचारस्य अभावात् ग्रामे अधिकाः रुग्णाः म्रियन्ते।"
Synonyms:
 रोगी, रोगिणी, आतुरः, आतुरा, रोगार्तः, रोगार्ता, सरोगः, सरोगा
adjective
रोगेन पीडितः।
"रोगिणः धमनी सोष्णा वेगवती भवेत्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: रोगी
Root: रोगी
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ sick
⇒ diseased
⇒ dyspeptic
⇒ affected with indigestion
Shloka(s):
2|6|58|1 ► ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः। (मनुष्यवर्गः)
2|6|58|2 ► आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|58|1 ⇢ आमयावी (आमयाविन्) (पुं) ⇒ sick, diseased, dyspeptic, affected with indigestion
➠ 2|6|58|1 ⇢ (आमयाविन्) (स्त्री) ⇒ sick, diseased, dyspeptic, affected with indigestion
➠ 2|6|58|1 ⇢ आमयावि (आमयाविन्) (नपुं) ⇒ sick, diseased, dyspeptic, affected with indigestion
➠ 2|6|58|1 ⇢ विकृतः (विकृत) (पुं) ⇒ sick, ugly, maimed, strange, altered, hostile, changed, deformed, set with, diseased, disloyal, decorated, mutilated, unnatural, estranged, disturbed, incomplete, disfigured, rebellious, transformed, embellished, extraordinary, unaccomplished, capital punishment with mutilation, 24th year in Jupiter's cycle of 60 years
➠ 2|6|58|1 ⇢ (विकृत) (स्त्री) ⇒ sick, ugly, maimed, strange, altered, hostile, changed, deformed, set with, diseased, disloyal, decorated, mutilated, unnatural, estranged, disturbed, incomplete, disfigured, rebellious, transformed, embellished, extraordinary, unaccomplished, capital punishment with mutilation, 24th year in Jupiter's cycle of 60 years
➠ 2|6|58|1 ⇢ विकृतम् (विकृत) (नपुं) ⇒ sick, ugly, maimed, strange, altered, hostile, changed, deformed, set with, diseased, disloyal, decorated, mutilated, unnatural, estranged, disturbed, incomplete, disfigured, rebellious, transformed, embellished, extraordinary, unaccomplished, capital punishment with mutilation, 24th year in Jupiter's cycle of 60 years
➠ 2|6|58|1 ⇢ व्याधितः (व्याधित) (पुं)
➠ 2|6|58|1 ⇢ (व्याधित) (स्त्री)
➠ 2|6|58|1 ⇢ व्याधितम् (व्याधित) (नपुं)
➠ 2|6|58|1 ⇢ अपटुः (अपटु) (पुं) ⇒ sick, awkward, uncouth, diseased, not clever, ineloquent
➠ 2|6|58|1 ⇢ अपटुः (अपटु) (स्त्री) ⇒ sick, awkward, uncouth, diseased, not clever, ineloquent
➠ 2|6|58|1 ⇢ अपटु (अपटु) (नपुं) ⇒ sick, awkward, uncouth, diseased, not clever, ineloquent
➠ 2|6|58|2 ⇢ आतुरः (आतुर) (पुं) ⇒ sick, troubled, afflicted, suffering, desirous of, diseased or pained by
➠ 2|6|58|2 ⇢ (आतुर) (स्त्री) ⇒ sick, troubled, afflicted, suffering, desirous of, diseased or pained by
➠ 2|6|58|2 ⇢ आतुरम् (आतुर) (नपुं) ⇒ sick, troubled, afflicted, suffering, desirous of, diseased or pained by
➠ 2|6|58|2 ⇢ अभ्यमितः (अभ्यमित) (पुं)
➠ 2|6|58|2 ⇢ (अभ्यमित) (स्त्री)
➠ 2|6|58|2 ⇢ अभ्यमितम् (अभ्यमित) (नपुं)
➠ 2|6|58|2 ⇢ अभ्यान्तः (अभ्यान्त) (पुं)
➠ 2|6|58|2 ⇢ (अभ्यान्त) (स्त्री)
➠ 2|6|58|2 ⇢ अभ्यान्तम् (अभ्यान्त) (नपुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सिध्मयुक्तः
जातिः ➡ मनुष्यः
अन्यसंबन्धाः ➡ वैद्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रोगी, [न्] त्रि, (रोगोऽस्यास्तीति । रोग +इनिः ।) रोगयुक्तः । तत्पर्य्यायः । व्याधितः २विकृतः ३ ग्लानः ४ म्लानः ५ मन्दः ६ आतुरः ७अभ्यान्तः ८ अभ्यमितः ९ रुग्नः १० सामयः ११अपटुः १२ । इति राजनिर्घण्टः ॥
आम-यावी १३ ग्लास्नुः १४ । इत्यमरः ॥
* ॥
अथचिकित्सार्थं रोगिणः परीक्षा । तत्र वाग्-भटः ।“दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेदथ रोगिणम् ।आयुरादि दृशा स्पर्शाच्छीतादेः प्रश्नतोऽप-रम् ॥
”आयुरादि । आदिशब्दात् साध्यत्वासाध्य-त्वादि । दृशा दर्शनेन । अत्र सम्पदादिभ्य-श्चेति भावे क्विप् । स्पर्शात् शीतादेः । शीतोष्ण-मृदुकठिनत्वादिना परीक्षणञ्च । प्रश्नतः ।उदरलाघवगौरवतृषाबुभुक्षाबलाबलादिना ॥
“मिथ्या दृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैवच ।तथा दुष्परिपृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकान् ॥
”तत्र दर्शनं नेत्रजिह्वामूत्रादेः कर्त्तव्यम् ॥
* ॥
तत्र नेत्रपरीक्षा यथा, --“नेत्रं स्यात् पवनाद्रूक्षं धूम्रवर्णं तथारुणम् ।कोटरान्तःप्रविष्टञ्च तथास्तञ्च विलोकनम् ॥
हरिद्राखण्डवर्णञ्च रक्तंवा हरितं तथा ।दीपद्वेषि सदाहञ्च नेत्रं स्यात् पित्तकोपतः ॥
चक्षुर्व्वलाशबाहुल्यात् स्निग्धं स्यात् सलिल-प्लुतम् ।तथा धवलवर्णञ्च ज्योतिर्हीनं बलान्वितम् ॥
नेत्रं द्बिदोषबाहुल्यात् स्याद्दोषद्वयलक्षणम् ।त्रिदोषलिङ्कं सेवेत तन्मारयति रोगिणम् ॥
त्रिदोषदूषित नेत्रमन्तर्म्मग्नं भृशं भवेत् ।त्रिलिङ्गं सलिलस्रावि प्रान्तेनोन्मीलयत्यपि ॥
” *अथ जिह्वापरीक्षा ।“शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटिता रसनानिलात् ।रक्ता श्यामा भवेत् पित्ताल्लिप्तार्द्रा धवलाकफात् ।परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके ।सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्बितयलक्षणा ॥
”अथ मूत्रपरीक्षा ।“वातेन पाण्डुरं मूत्रं रक्तं नीलञ्च पित्ततः ।रक्तमेव भवेद्रक्ताद्धवलं फेनिलं कफात् ॥
”अथ शरीरस्य उष्णत्वादिज्ञानार्थं स्पर्शनंकार्य्यम् । तत्र नाडीपरीक्षामाह ।“पुंसो दक्षिणहस्तस्य स्त्रियो वामकरस्य तु ।अङ्गुष्ठमूलगा नाडी परीक्ष्येत भिषग्वरैः ॥
अङ्गुलीभिस्तु तिसृभिर्नाडीमवहितः स्पृशेत् ।तच्चेष्टया सुखं दुःखं जानीयात् कुशलोऽखि-लम् ॥
सद्यःस्नातस्य सुप्तस्य क्षुत्तृष्णातपशीलिनः ।व्यायामश्रान्तदेहस्य सम्यक् नाडी न बुध्यते ॥
वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्ज्जनीतले ।पित्ते व्यक्ता मध्यमायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे ॥
तर्ज्जनीमध्यमामध्ये वातपित्तेऽधिके स्फुटा ।अनामिकायां तर्ज्जन्यां व्यक्ता वातकफे भवेत् ॥
मध्यमानामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफेऽधिके ।अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात् प्रव्यक्ता सन्निपातिनः ॥
वाताद्बक्रगतिर्न्नाडी पित्तादुत्प्लुत्य गामिनी ।कफान्मन्दगतिर्ज्ञेया सन्निपातादतिद्रुता ॥
वक्रमुत्प्लुत्य चलति धमनी वातपित्ततः ।वहेद्वक्रञ्च मन्दञ्च वातश्लेष्माधिके ततः ॥
उत्प्लुत्य मन्दं चलति नाडी पित्तकफेऽधिके ।कामात् क्रोधात् वेगवहा क्षीणा चिन्ताभया-प्लुता ॥
स्थित्वा स्थित्वा चलेद्या सा हन्ति स्थानच्युतातथा ।अतिक्षीणा च शीता च प्राणान् हन्ति नसंशयः ॥
ज्वरकोपेन धमनी सोष्णा वेगवती भवेत् ।मन्दाग्नेः क्षीणधातोश्च सैव मन्दतरा मता ॥
चपला क्षुधितस्य स्यात् तृप्तस्य भवति स्थिरा ।सुखिनोऽपि स्थिरा ज्ञेया तथा बलवती मता ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(लक्षणान्तरादिकमाह ।“रोगो यस्यास्ति रोगी स स चिकित्स्यस्तुयादृशः ।यादृशश्चाचिकित्स्योऽपि वक्ष्यमाणो निशम्य-ताम् ॥
”तत्र चिकित्स्यः ।“निजप्रकृतिवर्णाभ्यां युक्तः सत्त्वेन चक्षुषा ।चिकित्स्यो भिषजां रोगी वैद्यभक्तो जिते-न्द्रियः ॥
”सत्त्वं व्यसनाभ्युदयक्रियादिष्वविह्वलताकरं तेनयुक्तः । चक्षुषा चक्षुरुपलक्षितेन । ततोऽन्ये-नापीन्द्रियेण चिकित्स्यः रोगान् मोचयितव्यः ।अन्यच्च ।“आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्रव्यवान् मित्र-वानपि ।चिकित्स्यो भिषजा रोगी वैद्यवाक्यकृदा-स्तिकः ॥
”आयुर्व्वेदोऽस्तीति मतिर्यस्य स आस्तिकः ॥
अथाचिकित्स्यः ।“चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च ।शोकाकुलो मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः ॥
वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनश्च शङ्कितः ।भिषजामविधेयाः स्युर्नोपक्रम्या भिषग्विधाः ॥
एतानुपाचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात् ॥
”चण्डोऽत्यन्तक्रोधशीलः । साहसिकः अविचार्य्य-कारी । भीरुर्भयशीलः । कृतघ्नो वैद्यकृतोप-कारलोपकः । व्यग्रो व्याकुलः । विहीनः कर-णैश्च यः निजेन्द्रियशक्तिरहितः । वैरी नचिकित्स्यः कदाचिद्रोगोद्रेके अपवादभयात् ।वैद्यविदग्धो वैद्यधूर्त्तः । तथा च सुश्रुतः ।“स न सिद्ध्यति वैद्यस्तु गृहे यस्य न पूज्यते ।”शङ्कितो वैद्यविश्वासरहितः । भिषजामविधेयाः ॥
वैद्यवचनाविधायिनः । भिषग्विधा वैद्यतुल्याः ।एते नोपक्रम्याः न चिकित्स्याः । अथ दूतस्यलक्षणम् ।“यश्चिकित्सकमानेतुं याति दूतः स कथ्यते ।स च यादृक् समुचितस्तादृगत्र निगद्यते ॥
दूताः सुजातयोऽव्यङ्गाः पटवो निर्म्मलाम्बराः ।सुखिनोऽश्ववृषारूढाः शुभ्रपुष्पफलैर्युताः ॥
सजातयः सुचेष्टाश्च सजीवदिशिसङ्गताः ।भिषजं समये प्राप्ता रोगिणः सुखहेतवे ॥
”सजातयः रोगिसमानजातयः ।“यस्यां प्राणमरुद्बाति सा नाडी जीव-संज्ञिता ॥
”अथ दूतस्य यात्रायां शकुनविचारः ।“वैद्याह्वानाय दूतस्य गच्छतो रोगिणः कृते ।न शुभं सौम्य शकुनं प्रदीप्तन्तु सुखावहम् ॥
”प्रदीप्तमग्निं दूतो रोगी रिक्तहस्तो वैद्यं नपश्येत् । तथा च ।“रिक्तहस्तो न पश्येत्तु राजानं भिषर्जगुरुम् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)