| YouTube Channel

रोगहरद्रव्यं (rogaharadravyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रोगहरद्रव्यं,
क्ली,
 (रोगहरं रोगनाशकं द्रव्यम् ।)रोगनाशकवस्तु । यथा, --धन्वन्तरिरुवाच ।“द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रोगहराण्यहम् ।शालिषष्टिकगोधूमक्षीरञ्चैव तथा मधु ॥
मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्व्वारुकगोक्षुरम् ।गम्भारी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्ज्जूरकं वला ॥
नारिकेलेक्ष्वात्मगुप्ता विदारी च पियालकम् ।मधुकं तालकुष्माण्डं मुख्योऽयं मधुरो गणः ॥
मूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः ।कृमिकृत् कफकृत् वृष्य एकोऽत्यर्थं निषेवितः ॥
श्वासकाशास्यमाधुर्य्यस्वरघातार्व्वुदानि च ।गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत् ॥
* ॥
दाडिमामलकाम्रञ्च कपित्थकरमर्द्दकौ ।मातुलुङ्गाम्रातकञ्च वदरं तित्तिरीफलम् ॥
दधितक्रं काञ्जिकञ्च लकुचं चाम्लवेतसम् ।अम्ला दन्तशठायुक्तो जारणः पाचनो रसः ॥
क्लेदनो वातकृत् वृष्यो विदाही चानुलोमनः ।अम्लोऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्य्याद्वे दन्तहर्षकम् ॥
शरीरस्य च शैथिल्यस्वरकुण्ठनकृद्भवेत् ।छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयत्यग्निभावतः ॥
* ॥
लवणादियवक्षारः सर्ज्जकादिश्च लावणः ।शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत् ॥
मागरोधी मार्दवकृत् स एकः परिषेवितः ।गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यं जनयेद्रसः ।रक्तवातं रक्तपित्तं पुंस्त्वेन्द्रियरु जादिकम् ॥
* ॥
व्योषशिग्रुं मूलकञ्च देवदारु च कुष्ठकम् ॥
लवणं जम्बुजफलं मुस्ता गुग्गुलुलाङ्गली ।कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् ॥
स्थौल्यालस्यकृमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः ।एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो भ्रमदाहादिकृद्भवेत् ॥
* ॥
कृतमालः करीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा ।स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी ॥
गुडूची च द्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि ।कारवेल्लकवार्त्ताकुकरवीरकवासकाः ॥
रोहिणी शङ्खपुष्पी च कर्कोटो वैजयन्तिका ।जाती वरुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्न्नवा ॥
तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनो दीपनस्तथा ।शोधनो जरतृष्णाघ्नो मूर्च्छाकण्डूतिकादिजित् ॥
विण्मूत्रक्लेदसंशोषे अत्यर्थं स च सेवितः ।मन्यास्तम्भक्षेपकार्त्तिशिरःशूलव्रणादिहृत् ॥
* ॥
त्रिफलाशल्लकीजम्बु आम्राम्रातवटादिकम् ।तिन्दुकं वकुलं शाकं निष्पावं मुद्गचिल्लिका ॥
”निष्पावस्थाने पालङ्क्या इति क्वचित् पाठः ।“कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनः क्लेदशोषणः ।एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदयादथ पीडकृत् ॥
मुखशोषज्वराध्वानमन्यास्तम्भादिकारकः । * ।हरिद्रा कुष्ठलवणमेषशृङ्गीवलाद्बयम् ॥
कच्छपी शल्लकी पन्नो पुनर्न्नवा शतावरी ।अग्निमन्थो ब्रह्मदण्डी स्वदंष्ट्रैरण्डके तथा ॥
यवकोलकुलत्थादि कर्षासीदसमूलकम् ।पृथक् समस्तो वातान्तो बंहुपित्तहरस्तथा ॥
शतावरी विदारी च वालकोशीरचन्दनम् ।दूर्व्वा वटः पिप्पली च वदरी शल्लकी तथा ॥
कदली चोत्पलं पद्ममुडुम्बरपटोलकम् । * ।अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रा गुडकुष्ठकम् ॥
शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधनाकुली । * ।सर्पिस्तैलवसामज्जा स्नेहेषु प्रवरं घृतम् ॥
तथाधीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् ।केवलं पैत्तिके सर्पिर्व्वातिके लवणान्वितम् ॥
देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमन्वितम् ।ग्रन्थीनाडीक्रमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु ॥
* ॥
तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु ।वातातपास्वभावातिव्यायामक्षीणधातुषु ॥
रूक्षे क्लेशक्षयात्यग्निवातावृतपथेषु च ।तथा दग्धा हलभ्रष्टा योनिकर्म्मा शिरोरुजि ॥
उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे ।जघन्यस्य पलार्द्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च ॥
* ॥
जलमुष्णं घृते देयं पृथक् तैले न शस्यते ।स्नेहे पीते तु तृष्णायां पिबे दुष्णोदकं नरः ॥
वातानुलोमदीप्ताग्निवर्च्चास्निग्धसमं मतम् ।रूक्षस्य स्नेहणं कार्य्यमतिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥
श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकषष्टिभिः ।वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते ॥
न स्वेदयेदतिस्थूलरूक्षदुर्ब्बलमूर्च्छितान् ॥
”इति गारुडे योगसारे १७७ अध्यायः ॥
* ॥
धन्वन्तरिरुवाच ।“घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् ।शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्च्चला ॥
अभया गुडूची चैव अट्टरूषकवाकुची ।एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥
कण्टकार्य्या रसप्रस्थः क्षीरप्रस्थसमन्वितः ।एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम् ॥
* ॥
त्रिफलाचित्रकवलानिर्गुण्डीनिम्बवासकाः ।पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी ॥
एतैर्घृतं यथालाभं सर्व्वरोगविमर्द्दनम् । * ।वलाशतकषाये तु तैलस्यार्द्धाढकं पचेत् ॥
कल्कैर्म्मधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ।सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेशरैः ॥
गन्धाश्वजीवनीयैश्च जीराढकसमाश्रितम् ।एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्रजते शुभे ॥
सर्व्ववातविकारांस्तु सर्व्वधात्वन्तराश्रयान् ।तैलमेतत् प्रशमयेद्बलाख्यं राजवल्लभम् ॥
* ॥
शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च ।शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वला ॥
चन्दनं तगरं कुष्ठं माला चांशुमती तथा ।एतैः कर्षसमैः कल्कैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥
कुब्जवामनपङ्गूनां वधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ।वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने ॥
जराजर्ज्जरगात्राणां चाध्मानमुखशोषिणाम् ।त्वग्गताश्चापि ये वाताः शिरास्नायुगताश्च ये ॥
स वस्तिर्नाशयत्याशु तैश्चैव स्याद्दशाङ्गकः ।नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्द्दनम् ॥
* ॥
पृथक् तैलं घृतं कुर्य्यात् समस्तैरौषधैः पृथक् ।शतावर्य्या गुडूच्या वा चित्रकै रोचनायुतः ॥
निर्गण्ड्या वा प्रसारण्या कण्टकार्य्या रसा-दिभिः ।वर्षावानलया वापि वासकेन फलत्रिकैः ॥
ब्राह्म्या चैरण्डकेनापि भृङ्गराजेन मुण्डिना ।मूषल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः ॥
वटिका मोदको वापि चूर्णं स्यात् सर्व्वगोग-नुत् ।घृतेन मधुना वापि युक्तं खण्डगुडादिभिः ।लवणैः कटुकैर्युक्तं यथाभागञ्च रोगनुत् ॥
चित्रकर्कारुत्रिवृतामलघ्नहयमारकम् ।स्वधा च वाला गणिका सप्तपर्णसुवर्च्चिकाम् ॥
ज्योतिष्मतीञ्च संभृज्य तैलं धीरो विपाचयेत् ।एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्यात् भगन्दरे ॥
शोधनं रोचनञ्चैव सर्व्ववर्णकरं परम् ।चित्रकाद्यं महातैलं सर्व्वरोगप्रभञ्जनम् ॥
अजमोदः ससिन्दूरो हरितालनिशाद्वयम् ।क्षारद्बयं फेनयुतमार्द्रकं सरलोद्भवम् ॥
इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः कन्दलैः समैः ।”कन्दलैः स्थाने स्यन्दनैः इति च पाठः ।“एमिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्च योजितम् ।मृद्वग्निना पचेदेतत् अकक्षीरेण संयुतम् ॥
अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ।विदग्धस्तु पचेत् पक्वं पक्वञ्चैव विशोधयेत् ॥
रोपणं मृदुभावञ्च तैलेनानेन कारयेत् ।अजमोदादिकं तैलं महावीर्य्यञ्च रोगहृत् ॥
”इति गारुडे १७८ अध्यायः ॥