| YouTube Channel

रोगः (rogaH)

 
Apte
English
रोगः [rōgḥ], [रुज्-घञ्]
A disease, sickness, malady, distemper, infirmity
सन्तापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः
H.*
 3.11
भोगे रोगभयम्
Bh.*
 3.35.
A diseased spot.
Costus Speciosus (Mar. कोष्ठ).
Comp.
 -अन्तकः, -हृत्
m.
 a physician. -आयतनम् the body. -आर्त, -अन्वित, -ग्रस्त, -भाज्
a.
 afflicted with disease, sick. -उपशमः cure or alleviation of disease. -उल्बणता the raging of diseases. -घ्न
a.
 curative, medicinal.
घ्नम् a medicine.
the science of medicine. -ज्ञः a physician. -ज्ञानम् knowledge of disease. -पालकः one who has the care of the sick. -प्रेष्ठः fever (v. l. for रोगश्रेष्ठः). -भूः
f.
 the body. -राज् fever. -राजः consumption. -लक्षणम् the symptoms of a disease
pathology. -शमः recovery from sickness. -शान्तकः a physician.
शान्तिः alleviation or cure of a disease. -शिला red arsenic. -श्रेष्ठः fever. -संघातः an attack of fever. -हम् a drug. -हन्
m.
 a physician. -हर
a.
 curative
संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् Stotra. (-रम्) a medicine. -हारिन्
a.
 curative. (m. ) a physician
also रोगहृत्.
Apte 1890
English
रोगः [रुज्-घञ्] A disease, sickness, malady, distemper, infirmity
संतापयंति कमपथ्यभुजं न रोगाः H. 3. 117
भोगे रोगभयं Bh. 3. 35.
Comp.
अंतकः,
हृत् m. a physician.
आयतनं the body.
आर्त,
अन्वित,
ग्रस्त,
भाज् a. afflicted with disease, sick.
उपशमः cure or alleviation of disease.
घ्न a. curative, medicinal.
घ्नं {1} a medicine. {2} the science of medicine.
भूः f. the body.
राजः consumption.
लक्षणं the symptoms of a disease.
शांतकः a physician.
शांतिः f. alleviation or cure of a disease.
शिला red arsenic.
श्रेष्ठः fever.
हं a drug.
हन् m. a physician.
हर a. curative. (
रं) a medicine.
हारिन् a. curative. (
m.) a physician.
Apte Hindi
Hindi
रोगः
पुं*
 - रुज् + घञ्
"रुजा, बीमारी, व्याधि, मनोव्यथा या आधि, अशक्तता सतांपयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः @ हि* ३/११७, भोगे रोगभयम् @ भर्तृ* ३/३५"
रोगः
पुं*
 - रुज्+घञ्
"बीमारी, कष्ट"
रोगः
पुं*
 - रुज्+घञ्
रुग्ण स्थान
Tamil
Tamil
ரோக3: : வியாதி, நோய், பிணி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: रोगः
Root: रोग
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ disease
⇒ sickness
⇒ infirmity
⇒ diseased spot
⇒ breaking up of strength
⇒ crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
Shloka(s):
2|6|51|1 ► स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः। (मनुष्यवर्गः)
3|3|10|2 ► रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|197|2 ► मलोऽस्त्री पापविट्किट्टान्यस्त्री शूलं रुगायुधम्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|51|1 ⇢ रुक् (रुज्) (स्त्री)
➠ 2|6|51|1 ⇢ रुजा (रुजा) (स्त्री) ⇒ ewe, pain, agony, ailment, disease, sickness, breaking, fracture, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|6|51|1 ⇢ उपतापः (उपताप) (पुं) ⇒ pain, hurt, heat, haste, hurry, warmth, heating, disease, paining, trouble, sickness, troubling
➠ 2|6|51|1 ⇢ रोगः (रोग) (पुं) ⇒ disease, sickness, infirmity, diseased spot, breaking up of strength, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|6|51|1 ⇢ व्याधिः (व्याधि) (पुं) ⇒ plague, ailment, disease, illness, sickness, disorder, Disease personified, any tormenting or vexatious person or thing, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|6|51|1 ⇢ गदः (गद) (पुं)
➠ 2|6|51|1 ⇢ आमयः (आमय) (पुं)
➠ 3|3|10|2 ⇢ आतङकः (आतङ्क) (पुं) ⇒ fear, fever, panic, agony, disease, disquietude, apprehension, pain of mind, mental anguish, sound of a drum, pain or affliction of mind, disease or sickness of body
➠ 3|3|197|2 ⇢ शूलः (शूल) (पुं)
➠ 3|3|197|2 ⇢ शूलम् (शूल) (नपुं)
Related word(s):
जातिः ➡ अवस्था
परा_अपरासंबन्धः ➡ सिध्मरोगः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रोगः,
पुं,
 (रुज्यतेऽनेनेति । रोजनमिति वा ।रुज + घञ् । यद्वा, रुजतीति । रुज् + “पद-रुजविशस्पृशो घञ् ।” ३ । ३ । १६ । इति कर्त्तरिघञ् ।) कुष्ठौषधम् । इति मेदिनी । गे, २३ ॥
देहभङ्गकारकः । तत्पर्य्यायः । रुक् २ रुजा ३उपतापः ४ व्याधिः ५ गदः ६ आमयः ७ ।इत्यमरः । २ । ६ । ५१ ॥
अपाटवः ८ आमः ९आतङ्कः १० भयः ११ उपघातः १२ भङ्गः १३अर्त्तिः १४ तमोविकारः १५ ग्नानिः १६ क्षयः१७ अनार्ज्जवः १८ मृत्युभृत्यः १९ । इति राज-निर्घण्टः ॥
अमः २० । इति जटाधरः ॥
मान्द्यम्२१ आकल्पम् २२ । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
अस्य निदानादिर्यथा, --धन्वन्तरिरुवाच ।“सर्व्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः ।आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथापूर्व्वमुदीरितम् ॥
रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्टमामयः ।यक्ष्मातङ्कगदावाधाः शब्दाः पर्य्यायवादिनः ॥
निदानं पूर्व्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा ।संप्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः ।निदानमाहुः पर्य्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ।उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः ॥
लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वात् व्याधीनां तद्यथातथम् ।तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते ॥
संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ।हेतुव्याधिविप्रर्य्यस्तं विपर्य्यस्तार्थकारिणाम् ॥
औषधान्नविहाराणां उपयोगं सुखावहम् ।विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः ॥
विपरीतोऽनुपशयो व्याधिसात्म्याभिसंज्ञितः ।यथा दुष्टेन दोषेण तथा चात्मविसर्पता ॥
निवृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिर्जातिरागतिः ।संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः ॥
स भिद्यते यथात्रैव संख्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ।दोषाणां समवेतानां विकल्पांशांशकल्पना ॥
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ।हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम् ॥
नक्तं दिनर्त्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथा मलम् ।इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते ।सर्व्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥
तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ।अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः ॥
तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितभोजनैः ।धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः ॥
क्रियाभियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः ।ग्रीष्माहोरात्रभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः ॥
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः ।शरन्मध्याह्नरात्र्यर्द्धविदाहसमयेषु च ॥
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्व्वभिष्यन्दिशीतलैः ।आस्यास्वप्नसुखाजीवदिवास्वप्नादिवृंहणैः ॥
प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः ।पूर्व्वाह्णे पूर्व्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि शङ्करान् ॥
मिश्रीभावात् समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः ।सङ्कीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः ॥
व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः ।पिण्याकमृत्यवसरापूतिशुष्ककृषामिषैः ॥
दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्त्ततः ।ऋतोर्दुष्टात् पुरोवातात् विग्रहावेशविप्लवात् ॥
दुष्टामान्नैरतिश्लेष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् ।मिथ्यायोगाच्च विविधात् पापानाञ्च निषेव-वणात् ॥
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ।प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः ।रसायनीं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्व्वते ॥
”इति गारुडे सर्व्वरोगनिदानं १५१ अध्यायः ॥
रोगविशेषाणां औषधानि गारुडे १८९ । १९० ।१९१ । १९२ । १९३ । १९४ । १९५ । १९६ ।१९७ । १९८ । १९९ अध्यायेषु द्रष्टव्यानि ॥
सर्व्वरोगहरवैष्णवकवचञ्च तत्रैव २०० अध्यायेद्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अपि च ।“जनकः सर्व्वरोगाणां दुर्व्वारो दारुणो ज्वरः ।शिवभक्तश्च योगी च स एव विकृताकृतिः ॥
भीमस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः ।भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ॥
मन्दाग्निस्तस्य जनको मन्दाग्नेर्जनकास्त्रयः ।पित्तश्लेष्मसमीराश्च प्राणिनां दुःखदायकाः ॥
वायुजः पित्तजश्चैव श्लेष्मजश्च तथैव च ।ज्वरभेदाश्च त्रिविधाश्चतुर्थश्च त्रिदोषजः ॥
पाण्डुकः कामलः कुष्ठः शोथः प्लीहा च शूलकः ।ज्वरातिसारग्रहणीकाशव्रणहलीमकाः ॥
मूत्रकृच्छ्रश्च गुल्मश्च रक्तदोषविकारकः ।आरिशो मेहजः कुब्जो गोदश्च गलगण्डकः ॥
भ्रमरी सन्निपातश्च विसूची दारुणी सति ।एषां भेदप्रभेदेन चतुःषष्टिरुजः स्मृताः ॥
मृत्युकन्यासुताश्चेते जरा तस्याश्च कन्यका ।जरा च भ्रातृभिः सार्द्धं शश्वद्भ्रमति भूतलम् ॥
एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयुतम् ।पलायन्ते च तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः ॥
* ॥
चक्षुर्जलञ्च व्यायामः पादाधस्तैलसेवनम् ।कर्णतैलं मूर्द्ध्नितैलं जराव्याधिविनाशकम् ॥
वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवास्वप्नं करोति यः ।बालाञ्च सेवते काले जरा तं नोपगच्छति ॥
खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम् ।नोपयाति जरा तञ्च निदाघेऽनिलसेविनम् ॥
प्रावृडुष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते ।समये च समाहारी जरा तं नोपगच्छति ॥
शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणं तत्र वर्जयेत् ।खातस्नायी समाहारी जरा तं नोपतिष्ठति ॥
खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं निषेवते ।भुङ्क्ते नवान्नमुष्णञ्च जरा तं नोपगच्छति ॥
शिशिरेऽंशुकवह्निञ्च नवोष्णान्नञ्च सेवते ।य एवोष्णोदकस्नायी जरा तं नोपगच्छति ॥
सद्योमांसं नवान्नञ्च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् ।घृतञ्च सेवते यो हि जरा तं नोपगच्छति ॥
भुङ्क्ते सदन्न क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम् ।नित्यं भुङ्क्ते च ताम्बूलं जरा तं नोपग्च्छति ॥
दधि हैयङ्गवीनञ्च नवनीतं तथा शुभम् ।नित्यं भुङ्क्ते संयमी यो जरा तं नैव गच्छति ॥
शुष्कमांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कं तरुणं दधि ।संसेवन्तं जरा याति प्रहृष्टा भ्रातृभिः सह ॥
रात्रौ ये दधि सेवन्ते पुंश्चलीञ्च रजस्वलाम् ।तमुपैति जरा हृष्टा भ्रातृभिः सह सुन्दरि ! ॥
रजस्वला च कुलटा चावीरा जारदूतिका ।शूद्रयाजकपत्नी या ऋतुहीना च या सति ! ॥
यो हि तासामन्नभोजी ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः ।तेन पापेन सार्द्धं सा जरा तमुपगच्छति ॥
पापानां व्याधिभिः सार्द्धं मित्रता सन्ततं ध्रुवम् ।पापं व्याधिजराबीजं विघ्नबीजञ्च निश्चितम् ॥
पापेन जायते व्याधिः पापेन जायते जरा ।पापेन जायते दैन्यं दुःखं शोकं भयं कलिः ॥
तस्मात् पापं महावैरं दोषबीजममङ्गलम् ।भारते सन्ततं सन्तो नाचरन्ति भयातुराः ॥
स्वधर्म्माचारयुक्तञ्च दीक्षितं हरिसेवकम् ।गुरुदेवातिथीनाञ्च भक्तं सक्तं तपःसु च ॥
व्रतोपवासयुक्तञ्च सदा तीर्थनिषेविणम् ।पापा द्रवन्ति तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः ॥
एतान् जरा न सेवेत व्याधिसङ्घश्च दुर्ज्जयः ।सर्व्वं बोध्यमसमये काले सर्व्वं ग्रहीष्यति ॥
* ॥
ज्वरश्च सर्व्वरोगाणां जनकः कथितः सति ।पित्तश्लेष्मसमीराश्च ज्वरस्य जनकास्त्रयः ॥
एते यथा सञ्चरन्ति स्वयं यान्ति च देहिषु ।तमेव विविधोपायं साध्वि मत्तो निशामय ॥
क्षुधि जाज्वल्यमानायामाहाराभाव एव च ।प्राणिनां जायते पित्तं चक्रे च मणिपूरके ॥
तालं विल्वफलं भुक्त्वा जलपानञ्च तत्क्षणम् ।तदेव तु भवेत् पित्तं सद्यःप्राणहरं परम् ॥
तप्तोदकञ्च शरदि भाद्रे तिक्तं विशेषतः ।दैवग्रस्तश्च यो भुङ्क्ते पित्तं तस्य प्रजायते ॥
सशर्करञ्च धन्याकं पिष्टं शीतोदकान्वितम् ।चणकं सर्व्वगव्यञ्च दधितक्रविवर्ज्जितम् ॥
विल्वतालफलं पक्वं सर्व्वमक्षारमेव च ॥
आर्द्रकं मुद्गयूषञ्च तिलपिष्टं सशर्करम् ॥
”अक्षारस्थाने ऐक्षवमिति च पाठः ।“पित्तक्षयकरं सद्यो वलपुष्टिप्रदं परम् ।पित्तनाशञ्च तद्बीजमुक्तमन्यं निबोध मे ॥
भोजनानन्तरं स्नानं जलपानं विना तृषा ।तिलतैलं स्निग्धतैलं स्निग्धमामलकीद्रवम् ॥
पर्य्युषितान्नं तक्रञ्च पक्वरम्भाफलं दधि ।छायाम्बुशर्करातोयं सुस्निग्धस्थलसेवनम् ॥
नारिकेलोदकं रूक्षस्नानं पर्य्युषितं जलम् ।तरुमुञ्जपक्वफलं सुपक्वकर्कटीफलम् ॥
खातस्नानञ्च तर्षासु मूलकं श्लेष्मकारणम् ।ब्रह्मरन्ध्रे च तज्जन्म महद्वीर्य्यविनाशनम् ॥
वह्निस्वेदं भृष्टिभङ्गं पक्वतैलं विशोषकम् ।भ्रमणं शुष्कभक्षञ्च शुष्कपक्वहरीतकी ॥
पिण्डारकमपक्वञ्च रम्भाफलमपक्वकम् ।वेशवारसिन्धुवारमनाहारमपानकम् ॥
सघृतं रोचनाचूर्णं सघृतं शुष्कशर्करम् ।मरीचं पिप्पलीशुष्कमार्द्रकं जीरकं मधु ॥
द्रव्याण्येतानि गन्धर्व्वि सद्यः श्लेष्महराणि च ।बलपुष्टिकराण्येव वायुबीजं निशामय ॥
भीजनानन्तरं सद्यो गमनं धावनं तथा ।छेदनं वह्नितापश्च शश्वद्भ्रमणमैथुनम् ॥
वृद्धस्त्रीगमनञ्चैव मनःसन्ताप एव च ।अतिरूक्षमनाहारं युद्धं कलहमेव च ॥
कटुवाक्यं भयं शोकः केवलं वायुकारणम् ।आज्ञाख्यचक्रे तज्जन्म निशामय तदौषधम् ॥
पक्वरम्भाफलञ्चैव सबीजं सर्करोदकम् ।नारिकेलोदकञ्चैव सद्यस्तक्रं सुमिष्टकम् ॥
माहिषं दधि मिष्टञ्च केवलं वा सशर्करम् ।सद्यःपर्य्युषितान्नञ्च सौवीरं शीतलोदकम् ॥
पक्वतैलविशेषश्च तिलतैलञ्च केवलम् ।लाङ्गलीतालखर्ज्जूरमुस्तमामलकीद्रवम् ॥
शीतलोष्णोदकस्नानं सुस्निग्धचन्दनद्रवम् ।स्निग्धपद्मपत्रतल्पं सुस्निग्धव्यजनानिलः ॥
एतत्ते कथितं वत्से ! सद्यो वातप्रणाशनम् । * ।वायवस्त्रिविधाः पुंसां क्लेशसन्तापकामजाः ॥
व्याधिसंघश्च कथितस्तन्त्राणि विविधानि च ।तानि व्याधिप्रणाशाय कृताति सद्भिरेव च ॥
तन्त्राण्येतानि सर्व्वाणि व्याधिक्षयकराणि च ।रसायनादयो येषु चोपायश्च सुदुर्ल्लभः ॥
न शक्तः कथितुं साध्वि याथार्थ्यं वत्सरेण च ।तेषाञ्च सर्व्वतन्त्राणां कृतार्थानां विचक्षणैः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १६ अध्यायः ॥
अथ व्याधिलक्षणम् । तत्र वाग्भटः ।“रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषशाम्यमरोगता ।रोगा दुःखस्य दातारो ज्वरप्रमृतयो हि ते ॥
ते च स्वाभाविकाः केचित् केचिदागन्तवःस्मृताः ।मानसाः केचिदाख्याताः कथिताः केऽपिकायिकाः ॥
”तत्र स्वाभाविकाः शरीरस्वभावादेव जाताः ।क्षुत्पिपासासुषुप्साजागरामृत्युप्रभृतयः ॥
अथवास्वस्य भावादुत्पत्तेर्जाताः स्वाभाविकाः सहजाइति यावत् । ते च जन्मान्धादयः । आग-न्तवोऽभिघातादिजनिताः । अथवा जन्मोत्तर-भाविनः । मानसाः कामक्रोधलोभमोहभया-भिमानदैन्यपैशुन्यविषादेर्षासूयामात्सर्य्यप्रभृ-तयः । अथवा उन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रमतमः-सन्न्यासप्रभृतयः । कायिकाः पाण्डुरोगप्रभृतयः ॥
“कर्म्मजाः कथिताः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे ।कर्म्मदोषोद्भवाश्चान्ये व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः ॥
”तत्र कर्म्मजा व्याधयः । यत् प्राक्तनं दुष्कर्म्म-प्रबलं व्याधिरूपं केवलं भोगनाश्यं प्रायश्चित्त-नाश्यं वा ततो जाताः न तु दुष्टवातादिदोषेणजनिताः । तथा ।“यथाशास्त्रन्तु निर्णीता यथाव्याधि चिकित्-सिताः ।न शमं यान्ति ये रोगास्ते ज्ञेयाः कर्म्मजा बुधैः ॥
”दोषजाः मिथ्याहारविहारप्रकुपितवातपित्त-कफजाः ॥
* ॥
ननु मिथ्याहारविहारिणामपिप्राक्तनसुकृतेन नैरुज्यं दृश्यत एव ततो दोषजे-ष्वपि प्राक्तनकर्म्मैव कारणं तत् कथं दोषजाइति । उच्यते । दोषजेष्वपि वस्तुत आदिकारणंदुष्कर्म्म वर्त्तत एव किन्तु तत्र मिथ्याहार-विहारभूषिता दोषा हेतवो दृश्यत इति दोषजाइत्युच्यत इति समाधिः ॥
* ॥
कर्म्मदोषोद्भवाः ।“स्वल्पदोषो गरीयांसस्ते ज्ञेयाः कर्म्मदोषजाः ।”अत्र कारणं दुष्कर्म्मप्रबलं यतो दोषाल्पत्वेऽपिव्याधेर्गरीयस्त्वं तत्कर्म्मक्षयादेव क्षीणं भवति ।दोषास्तु स्वल्पा अपि निदानत्वेनोक्ता दृश्यन्तएवेति । दोषाणां कारणन्तु मन्यत इति कर्म्म-दोषोद्भवाः ।“कर्म्मक्षयात् कर्म्मकृता दोषजाः स्वस्वभेषजैः ।कर्म्मदोषोद्भवा यान्ति कर्म्मदोषक्षयात् क्षयम् ॥
”दोषजाः स्वस्वभेषजैरिति दोषजेष्वादिकारणंदुष्कर्म्म तद्भेषजार्थद्रव्यक्षयादिजनितदुःखभोगेनकटुतिक्तकषायाद्यहृद्यभक्षणादिजनितदुःखभो-गेन च क्षयं याति । शेषादृष्टहेतवो दोषास्तेस्वस्वभेषजैः क्षयं यान्तीत्यर्थः ।“साध्या याप्या असाध्याश्च व्याधयस्त्रिविधाःस्मृताः ।सुखसाध्यः कष्टसाध्यो द्बिविधः साध्य उच्यते ॥
”याप्यलक्षणमाह ।“यापनीयन्तु तं विद्यात् क्रियां धारयते हि तम् ।क्रियायान्तु निवृत्तायां सद्यो यश्च विनश्यति ॥
प्राप्ता क्रिया धारयति सुखिनं प्राप्यमातुरम् ।प्रप्रतिष्यदिवागारं स्तम्भो यत्नेन योजितः ॥
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यातां तथा ।घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ॥
”अक्रियावतां चिकित्सारहितानाम् ॥
* ॥
अथोपद्रवलक्षणम् ।“रोगारम्भकदोषस्य प्रकोपादुपजायते ।योऽन्यो विकारः स बुधैरुपद्रव इहोदितः ॥
”अथारिष्टस्य लक्षणमाह ।“रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते ।तल्लक्षणमरिष्टं स्याद्रिष्टञ्चापि तदुच्यते ॥
”अथ रोगस्य चिकित्सालक्षणमाह ।“या क्रिया व्याधिहरणी सा चिकित्सा निग-द्यते ।दोषधातुमलानां या साम्यकृत् सैव रोगहृत् ॥
”क्रियात्र कर्म्म । व्याधिर्ह्नियतेऽनयेति व्याधि-हरणी । करणाधिकरणयोश्चेति सूत्रेण करणार्थेल्युट् । तथा च ।“याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः ।सा चिकित्सा विकाराणां कर्म्म तद्भिषजांमतम् ॥
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च ।सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ॥
”क्रियात्र चिकित्सा । तथा चामरसिंहः ।“आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः ॥
”इति ॥
* ॥
अथ चिकित्साविध्युपदेशः ।“जातमात्रश्चिकित्सः स्यान्नोपेक्ष्योऽल्पतया गदः ।वह्निशत्रुविषैस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्यसौ ॥
रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ।ततः कर्म्म भिषक् पश्चात् ज्ञानपूर्व्वं समाचरेत् ॥
”अयमर्थः । भिषक् आदौ रोगं परीक्षेत विचा-रयेत् । ततोऽनन्तरं औषधं विचारयेत् । ततःपश्चात् रोगौषधविचारानन्तरं ज्ञानपूर्व्वं साव-धानो न तु अवज्ञया कर्म्म चिकित्सामौषध-दानादिरूपं समाचरेदित्यर्थः ॥
* ॥
रोगाज्ञानेचिकित्साकरणे दोषमाह ।“यस्तु रोगमविज्ञाय कर्म्माण्यारभते भिषक् ।अपौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया ॥
”यदृच्छया स्वेरितया सिद्धिर्भवति नापि भवती-त्यर्थः । अन्यच्च ।“औषधं केवलं कर्त्तुं यो जानाति न चामयम् ।वैद्यकर्म्म स चेत् कुय्याद्वधमर्हति राजतः ॥
” * ॥
रोगज्ञाने भेषजाज्ञाने दोषमाह ।“यस्तु केवलरोगज्ञो भेषजेष्वविचक्षणः ।तं वैद्यं प्राप्य रोगी स्याद्यथा नौर्न्नाविकंविना ॥
”नाविकं कर्णधारं विना यथा नौः सङ्कटे पततितथा रोगीत्यर्थः । अन्यच्च ।“यस्तु केवलशास्त्रज्ञः क्रियास्वकुशलो भिषक् ।स मुह्यत्यातुरं प्राप्य भीरुः शस्त्रीव चाहवम् ॥
”रोगौषधयोर्ज्ञाने गुणमाह ।“यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्व्वभैषज्यकोविदः ।देशकालविभागज्ञस्तस्य सिद्धिर्न संशयः ॥
आदावन्ते रुजां ज्ञाने प्रयतेत चिकित्सकः ।भेषजानां विधानेऽथ ततः कुर्य्याच्चिकित्सितम् ॥
”चिकित्सितमित्यत्र भावे क्तः । इति भाव-प्रकाशे पूर्व्वखण्डः ॥
* ॥
अथ येन रोगाणांज्ञानं स्यात्तत्तदाह ।“हेतुस्तदनु संप्राप्तिः पूर्व्वरूपञ्च लक्षणम् ।तथैवोपशयः पञ्च रोगविज्ञानहेतवः ॥
”तत्र हेतोर्लक्षणमाह“यत्तु न स्याद्बिना येन तस्य तद्धेतुरुच्यते ।शास्त्रे संव्यवहाराय तत्पर्य्यायान् प्रवक्ष्महे ॥
निदानं कारणं हेतुर्न्निमित्तञ्च निबन्धनम् ।मूलमायतनं तत्तु प्रत्ययोऽपि निगद्यते ॥
”तत्र हेतुर्व्याधीनां ज्ञानाय हेतुर्यथा । वर्षा-रूक्षश्रमहिमानशनातिमैथुनशोकचिन्ताभ्रया-दयो वातप्रकोपहेतवो वातजान् व्याधीन् बोध-यन्ति । शरत्कट्वम्लोष्णतीक्ष्णक्रोधतृषाक्षुधाभि-घातादयः पित्तप्रकोपहेतवः पित्तजान् व्याधीन्बोधयन्ति । वसन्तमधुरस्निग्धशीतादयः कफ-प्रकोपहेतवः कफजान् व्याधीन् बोधयन्ति ॥
* ॥
अथ संप्राप्तेर्लक्षणमाह“यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता ।उत्पत्तिर्यामयस्यासौ संप्राप्तिर्ज्जातिरागतिः ॥
”यथा दुष्टेन दोषेण यथा कारणभेदेन दुष्टेनदोषेण । यथा चानुविसर्पता अनेकधा दोषाणांविसर्पणमूर्द्ध्वाधस्तिर्य्यगादिगतिभेदेन । तथा चविसर्पता आमयस्य या उत्पत्तिः असौसंप्राप्तिः । शास्त्रे व्यवहाराय संप्राप्तेः पर्य्याया-वाह जातिरागतिरिति । संप्राप्तेरौपाधिक-भेदानाह ।“संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः ।सा भिद्यते यथात्रेव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ॥
”संख्यादिरूपा ये विशेषास्तेभ्यः सा संप्राप्ति-र्भिद्यते भेदवती क्रियते इत्यर्थः । तत्र संख्यांविवृणोति । यथा ज्वरोऽष्टधा अतीसारः षड्-विध इत्यादि । विकल्पं विवृणोति । दोषाणांसमवेतानां विकल्पोऽंशांशकल्पना । सम-वेतानां समुदितानां दोषाणां अंशांशकल्पनाहीनमध्याधिकभेदैर्भागकल्पना विकल्पः ॥
* ॥
प्राधान्यं विवृणोति ।“स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादि-शेत् ।व्याधेः स्वातन्त्र्येण प्राधान्यं पारतन्त्र्येणाप्राधा-न्यञ्च वदेदित्यर्थः । यथा स्वतन्त्रस्य ज्वरस्यप्राधान्यं ज्वराधीनानां श्वासादीनामप्राधा-न्यम् ॥
* ॥
बलं विवृणोति ।“हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्ब्बलाबलविशेषणम् ।”अत्रापि व्याधेरित्यनुवर्त्तते । हेत्वादेः हेतुपूर्व्व-रूपाणां कार्त्स्न्येन साकल्येन । अवयवैः एक-देशेन । व्याधेर्ब्बलाबलयोर्व्विशेषणं विशेष-बोधः ॥
* ॥
कालं विवृणोति ।“नक्तं दिनर्त्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथाबलम् ।”नक्तमत्राव्ययं रात्रिवाचकम् । एतेनैतदुक्तंयस्मिन्नक्तादेरंशे यस्य दोषस्य प्रकोप उक्तोऽस्तिसोऽंशस्तद्दोषजस्य व्याधेः काल इत्यर्थः ।नक्तादेरंशेषु वातादिप्रकोप उक्तो वाग्भटेन ।“ते व्यापिगोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्द्ध्वसंश्रयाः ।वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात् ॥
”इति ॥
ते वातपित्तकफाः । ऋतुषु वातादिकोपो यथा, “वर्षासु शिशिरे वायुः पित्तं शरदि उष्मके ।वसन्ते तु कफः कुप्येदेषा प्रकृतिरार्त्तवी ॥
” * ॥
संप्राप्तिर्व्याधीनां ज्ञानाय हेतुर्यथा । मिथ्या-हारविहारकुपितवाताद्यामाशयगमनरसदूषण-कोष्ठाग्निर्व्वहिर्निरसनरूपं ज्वरोत्पत्तिप्रकारंबोधयति तथा व्याधीनां संख्यादोषांशांश-कल्पनाप्राधान्यबलकालांश्च बोधयति । तेषुज्ञानेषु चिकित्साविशेषः स्यात् ॥
* ॥
अथपूर्व्वरूपस्य लक्षणमाह ।“पूर्व्वरूपन्तु तद्येन विद्याद्भाविनमामयम् ।सामान्यञ्च विशिष्टञ्च द्विविधं तदुदाहृतम् ॥
सामान्यं तत्र दोषाणां विशेषैरनधिष्ठितम् ।विशिष्टमीषद्ब्यक्तं स्यात् विशेषैश्च समन्वितम् ॥
”दोषाणां विशेषाः जृम्भातिशयनेत्रदाहाग्नि-मान्द्यादयः । तत्र पूर्व्वरूपं व्याधीनां ज्ञानायहेतुर्यथा । श्रमादयो भाविनं ज्वरं बोधयन्ति ।अथ च त एव श्रमादयोऽतिशयितजृम्भायुक्ताभाविनं वातज्वरं नेत्रदाहयुक्ता भाविनं पित्त-ज्वरं वह्निमान्द्ययुक्ता भाविनं श्लेष्मज्वरं बोध-यन्ति ॥
* ॥
अथ लक्षणस्य लक्षणमाह ।“पूर्व्वरूपं विशिष्टं यद्व्यक्तं तल्लक्षणं स्मृतम् ।संस्थानं लिङ्गचिह्ने च व्यञ्जनं रूपमाकृतिः ॥
”विशिष्टं पूर्व्वरूपं ईषद्व्यक्तं रूपं तदेव सम्य-ग्व्यक्तं लक्षणं स्मृतम् । तत्र शास्त्रे व्यवहारायपर्य्यायानाह संस्थानमित्यादि । लक्षणं व्याधे-र्ज्ञानाय हेतुर्यथा । स्वेदावरोधः सन्तापःसर्व्वाङ्गग्रहणञ्च युगपदेतल्लक्षणं ज्वर बोध-यति ॥
* ॥
अथोपशयस्यं लक्षणमाह ।“औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ।नृणामुपशयं विद्यात् स हि सात्म्यमिति स्मृतः ॥
”तत्र वातस्योपशयमाह ।“मधुरलवणसाम्लस्निग्धनस्योष्णनिद्रा-गुरुरुचिकरवस्तिस्वेदसंमद्दनानि ।दहनजलदशेषाभ्यङ्गसन्तर्पणानिप्रकुपितपवमानं शान्तमेतानि कुर्य्युः ॥
”अथ पित्तस्योपशयमाह ।“तिक्तस्वादुकषायशीतपवनच्छायानिशावीजन-ज्योत्स्नाभूगृहयन्त्रवारिजलदस्त्रीगात्रसंस्प-र्शनम् ।सर्पिः क्षीरविंरेकसेकरुधिरस्रावप्रदेहादिकंपानाहारविहारभेषजमिदं पित्तं प्रशान्तिंनयेत् ॥
”अथ कफस्योपशयमाह ।“रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवनंधूमात्युष्णशिरोविरेकवमनं स्वेदोपवासादिकम् ।तृड्घाताध्वनियुद्धजागरजलक्रीडाङ्गनासेवनंपानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्माणमुग्रं हरेत् ॥
”जलक्रीडा कथं कफं हरति तदाह । जल-क्रीडाजनितशैत्येनावरुद्धदेहोष्मा पङ्कलिप्त-पाकाग्निरिवोग्रो भूत्वा कफं शोषयति इतिसमाधिः ॥
* ॥
उपशयो व्याधेर्ज्ञानाय हेतुर्यदुक्तंचरकेण । गूढलिङ्गं सङ्कीर्णलक्षणञ्च व्याधिमुप-शयानुपशयाभ्यां परीक्षेतेति । तथा च सुश्रुते ।“अभ्यङ्गस्वेदनस्नेहैर्विकारो वातिको न यः ।शाम्येत्तत्र तु विज्ञेयं रक्तमात्रास्ति दूषितम् ॥
सर्व्वेषामेव रोगानां निदानं कुपिता मलाः ।तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ॥
”सर्व्वेषां रोगानां निदानं सन्निकृष्टं कारणम् ।कुपिताः स्वहेतुदुष्टाः । मला वातपित्तकफाएवेत्यन्वयः । तथा च वाग्भटः । दोषा एव हिसर्व्वेषां रोगाणामेककारणमिति । नत्वागन्तुज-व्याधिषु व्यभिचारः स्यात् । तन्न तत्राप्युत्पत्त्य-नन्तरं दोषप्रकोपस्यावश्यं भावित्वात् । उत्पन्न-द्रव्येषु गुणयोगस्येव । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
पापजरोगा यथा । शातातपीयकर्म्मविपाके ।“कुष्ठञ्च राजयक्ष्मा च प्रमेहो ग्रहणी तथा ।मूत्रकृच्छ्राश्मरीकाशा अतिसारभगन्दरौ ॥
दुष्टव्रणं गण्डमाला पक्षाघातोऽक्षिनाशनम् ।इत्येवमादयो रोगा महापापोद्भवाः स्मृताः ।जलोदरयकृत्प्लीहशूलरोगव्रणानि च ।श्वासाजीर्णज्वरच्छर्द्दिभ्रममोहगलग्रहाः ।रक्तार्व्वुदविसर्पाद्या उपपापोद्भवा गदाः ॥
दण्डावतानकश्चित्रवपुःकम्पविचर्च्चिकाः ।वल्मीकपुण्डरीकाद्या रोगाः पापसमुद्भवाः ॥
”तथा ।“अर्शआद्या नृणां रोगा अतिपापाद्भवन्ति हि ।अन्ये च बहुधा रोगा जायन्ते रोगसङ्कराः ।उच्यन्ते हि निदानानि प्रायश्चित्तानि चक्रमात् ॥
”सर्व्वरोगनाशकदानं यथा । हेमाद्रिधृतदान-खण्डे भगवद्वाक्यम् ।“सुवर्णदानं सर्व्वेषां रोगाणां नाशकारणम् ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यं कमलोद्भव ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
अथारोग्यस्नानदिनम् । तत्र तिथयो रिक्ताःप्रशस्ताः । दशमीप्रतिपद्द्वितीयात्रयोदशी-पञ्चमीभिन्ना मध्यमाः । तत्र नक्षत्राणि । स्वाती-श्रवणाधनिष्ठाशतभिषाज्येष्ठाहस्तापुष्यपूर्व्वा-षाढापूर्व्वफल्गुनीपूर्व्वभाद्रपन्मघाभरणीमृग-शिरांसि । तत्र वाराः क्रूराः । तत्र योगो व्यती-पातः । अशोभनश्चन्द्रः । लग्नापेक्षया केन्द्रेषुपापग्रहः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अपि च ।“चन्द्राशुद्धौ व्यतीपाते भौमार्कशनिवासरे ।व्रणमुक्तो व्याधिमुक्तः कृशः स्नानं समाचरेत् ॥
पूर्व्वात्रयमघाश्लेषा भरणी कृत्तिका तथा ।आर्द्रायाञ्च तिथौ रिक्ते चारोग्यस्नानमाचरेत् ॥
”इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥