| YouTube Channel

रैवतः (raivataH)

 
Apte Hindi
Hindi
रैवतः
पुं*
 - रेवत्या अदूरो देशः-खेती + अण्=रैवत + कन्
द्वारका के निकट विद्यमान पहाड़
रैवतः
पुं*
 - रेवती+अण्
बादल
रैवतः
पुं*
 - रेवती+अण्
पाँचवें मनु का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रैवतः
noun
चतुर्दशसु मनुषु पञ्चमः मनुः यस्य उत्पत्तिः रेवत्याः अस्ति इति मन्यते।
"कथानुसारेण वैवस्वतः रैवतस्य पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 रैवतः
noun
पौराणिकः पर्वतविशेषः।
"रैवतस्य वर्णनं महाभारते अस्ति।"
Synonyms:
 रैवतः
noun
दैत्यविशेषः।
"रैवतः बालग्रहः अस्ति।"
Synonyms:
 मेघः, अभ्रमम्, वारिवाहः, स्तनयित्नुः, बलाबकः, धाराधरः, जलधरः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभृत्, घनः, जीमूतः, मुदिरः, जलमुक्, धूमयोनिः, अभ्रम्, पयोधरः, अम्भोधरः, व्योमधूमः, घनाघनः, वायुदारुः, नभश्चरः, कन्धरः, कन्धः, नीरदः, गगनध्वजः, वारिसुक्, वार्मुक्, वनसुक्, अब्दः, पर्जन्यः, नभोगजः, मदयित्नुः, कदः, कन्दः, गवेडुः, गदामरः, खतमालः, वातरथः, श्नेतनीलः, नागः, जलकरङ्कः, पेचकः, भेकः, दर्दुरः, अम्बुदः, तोयदः, अम्बुवाबः, पाथोदः, गदाम्बरः, गाडवः, वारिमसिः, अद्रिः, ग्रावा, गोत्रः, बलः, अश्नः, पुरुभोजाः, वलिशानः, अश्मा, पर्वतः, गिरिः, व्रजः, चरुः, वराहः, शम्बरः, रौहिणः, रैवतः, फलिगः, उपरः, उपलः, चमसः, अर्हिः, दृतिः, ओदनः, वृषन्धिः, वृत्रः, असुरः, कोशः
noun
पृथ्वीस्थ-जलम् यद् सूर्यस्य आतपेन बाष्परुपं भूत्वा आकाशे तिष्ठति जलं सिञ्चति च।
"कालिदासेन मेघः दूतः अस्ति इति कल्पना कृता"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रैवतः,
पुं,
 स्वर्णालुवृक्षः । (यथा, गारुडे २०८ अः ।“चतुरङ्गुलसम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः ।विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतर्संज्ञकम् ॥
”)शैलभेदः । (अत्रैवार्ज्जुनः सुभद्रां हृतवान् ।यथा, महाभारते । २२१ । ६ -- ८ ।“सुभद्रा त्वथ शैलेन्द्रमभ्यर्च्यैव हि रैवतम् ।दैवतानि च सर्व्वाणि ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च ॥
प्रदक्षिणं गिरेः कृत्वा प्रययौ द्बारकां प्रति ॥
तामभिद्रुत्य कौन्तेयः प्रसह्यारोपयद्रथम् ।सुभद्रां चारुसर्व्वाङ्गीं कामबाणप्रपीडितः ॥
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तामादाय शुचिस्मिताम् ।रथेन काञ्चनाङ्गेन प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥
”)शङ्करः । इति मेदिनी । ते ४५ ॥
दैत्यविशेषः ।इति धरणिः ॥
(स तु बालग्रहाणामन्यतमः ।यथा, महाभारते । ३ । २२९ । २९ ।“अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः ।सोऽपि बालान् महाघोरो वाघते वै महा-ग्रहः ॥
”रेवत्यां भवः । रेवती + अण् ।) वर्त्तमान-कल्पीयः पञ्चमो मनुः । स तु रेवतीगर्भे दुर्दम-राजपुत्त्रः । अस्मिन् मन्वन्तरे विकुण्ठोऽव-तारः । विभुरिन्द्रः । भूतरयादयो देवाः ।हिरण्यरोमादयः सप्तर्षयः । बलिबिन्धादय-स्तन्मनुसुताः । इति श्रीभागवतम् ॥
तद्बिवरणंयथा, --“पञ्चमस्य मनोस्तद्वत् रैवतस्यान्तर शृणु ।देववाहुः सुबाहुश्च पर्य्यण्यः सोमपो मुनिः ॥
हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः ।देवाश्चाभूतरजसस्तथा प्रकृतयः स्मृताः ॥
अरुणस्तत्त्वदर्शी च वित्तवान् हव्यपः कपिः ।मुक्तो निरुत्सुकः सत्वो निर्म्मोहोऽथ प्रकाशकः ।धर्म्मवीर्य्यबलोपेता दशैते रैवतात्मजाः ॥
भृगुः सुधामा विरजः सहिष्णुर्नाद एव च ।विवस्वानतिनामा च षष्टिसप्तर्षयोऽपरे ॥
”इति मात्स्ये ९ अध्यायः ॥
* ॥
मार्कण्डेयपुराणोक्तरैवतमनुविवरणन्तु रेवती-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
(रुद्राणामन्यतमः । यथा, मात्स्ये । ५ । २९ ।“अजैकपादहिब्रघ्नो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥
”मेघः । इति निघण्टुः । १ । १० ॥
“रेवत्यो गावः ‘पशवो वै रेवतीः ।’ इति श्रुतेः‘तस्येदम् ।’ ४ । ३ । १२० । इत्यण् । मेघो हिसर्व्वत्र वर्षति यवसं पानीयं च जनयित्वातदीयो भवति पर्व्वतस्तद्वत्तया । यद्वा, रयि-रस्यास्तीति मतुपि ‘रयेर्म्मतौ बहुलम् ।’ ६ । १ ।३४ । इति सम्प्रसारणम् । ‘संज्ञायाम् ।’ ८ ।२ । ११ । इति वत्वम् । सर्व्वस्य धनस्येशितृ-त्वात् रेवान् इन्द्रः मघवेति हि तस्य नामतदीयो रैवतः पूर्व्ववत् तदीयत्वं द्रष्टव्यम् ॥
”इति तत्र देवराजयज्वा ॥
* ॥
सोमलता-विशेषः । यथा, सुश्रुते । ४ । २९ ।“अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः ॥
”ऋषिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ५ । ११ ।“नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा ।पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता ॥
”घनवति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ६० । ४ ।“वरा इवेद्रैवतासो हिरण्यै-रभिस्वधाभिस्तन्वः पिपिश्रे ।”“वैरतासो धनवन्तः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)