रेणुका (reNukA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishरेणुका (-का) A sort of perfume and medicine, of a bitter and slightly
pungent taste and greyish colour
it is procured in grains about
the size of those of pepper.
2. The wife of the saint JAMADAGNI
and mother of PARAŚURĀMA
once she saw the Gandharba-king
CHITTRARATHA sporting with his queen and felt envious of their
felicity. Defiled by unworthy thoughts she returned disquieted to
her home. JAMADAGNI seeing her fallen from sanctity, was enraged
and ordered his sons to cut off her head
and one of them PARA-
SŪRĀMA with explicit obedience to his father's command beheaded
her
but her husband was so much pleased with the dutifulness
of his son that he restored her to life at the request of his son
PARASŪRĀMA.
3. A sort of pulse, (Ervum or Cicer lens.)
रेणु
sand, dust, and कन् added.
Yates
EnglishWilson
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishरेणुका [rēṇukā], 1 The wife of Jamadagni and mother of Paraśurāma
see जमदग्नि.
A kind of medicinal substance. -तनयः, -सुतः an epithet of Paraśurāma.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiरेणुका
- रेणु + क + क + टाप्
जमदग्नि की पत्नी तथा परशुराम की माता
Shabdartha Kaustubha
Kannadaरेणुका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಮದಗ್ನಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಪತ್ನಿ /ಪರಶುರಾಮನ ತಾಯಿ/ ಪ್ರಸೇನಜಿತ್ತನೆಂಬ ದೊರೆಯ ಮಗಳು
रेणुका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ
Wordnet
Sanskrit रेणुका
एकं तीर्थम्।
"रेणुका सह्याद्रिपर्वते वर्तते।"
रेणुका
परशुरामस्य माता।
"रेणुका जमदग्नि-ऋषेः पत्नी आसीत्।"
हेमगन्धिनी, रेणुका
सुगन्धितवस्तुप्रकारः।
"हेमगन्धिनी धार्मिकेषु अनुष्ठानेषु उपयुज्यते।"
कम्बलम्, रल्लकः, वेशकः, रोमयोनिः, रेणुका, प्रावरः
मेषादिलोमरचितघनवस्त्रम्।
"रामः कम्बलं गृहीत्वा स्वपिति।"
Mahabharata
EnglishReṇukā, wife of Jamadagni. § 396 (Jamadagni): III, 116, 10172 (daughter of Prasenajit), 10173, 10175, 10176, 10177 (mother of five sons, of whom Rāma was the youngest
fell in love with Citraratha, therefore Jamadagni ordered his sons to slay her
Rāma cut off her head with his axe, but afterwards she was revived).--§ 565 (Gālavacarita): V, 117, 3972 (reme…Rºāyāṃ yathārcīkaḥ, i.e. Jamadagni). --§ 762b (Chattropānahotpatti): XIII, 95, 4607, 4610, 4615, (4616), 4618 (Sūrya gave to Jamadagni an umbrella and a pair of sandals for the use of R.).
पुराणम्
Englishरेणुका १ / REṆUKĀ I. The wife of the hermit jamadagni. (For further details see under the word jamadagni).
रेणुका २ / REṆUKĀ II. A holy place frequented by Sages. It is mentioned in mahābhārata, Vana Parva, Chapter 82. Stanza 82 that those who bathe in this holy bath would become as pure as candra (Moon). It is stated in mahābhārata, Vana Parva, Chapter 82, that this holy place lies within the boundary of kurukṣetra.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritरेणुका, (रेणुना कायतीति । कै + कः ।टाप् ।) मरिचाकृतिसुगन्धिद्रव्यविशेषः । तत्-पर्य्यायः । द्विजा २ हरेणुः ३ कौन्ती ४कपिला ५ भस्मगन्धिनी ६ । इत्यमरः ॥
कान्ता ७नन्दिनी ८ महिला ९ राजपुत्त्री १० हिमा ११रेणुः १२ पाण्डुपुत्त्री १३ हरेणुका १४ सुपर्णी १५शिशिरा १६ शान्ता १७ वृन्ता १८ क्वचित्पुस्तके वृत्ता इति च पाठः । धर्म्मिणी १९कपिलोमा २० हैमवती २१ पाण्डुपत्नी २२ ।अस्या गुणाः । कटुत्वम् । शीतत्वम् । खर्ज्जू-कण्डूति-तृष्णा-दाह-विषनाशित्वम् । मुखवैमल्य-कारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।अथ रेणुका मरीचसदृशी ।“रेणुका राजपुत्त्री च नन्दिनी कपिला द्विजा ।भम्मगन्धा पाण्डुपुत्त्री स्मृता कौन्ती हरेणुका ॥
रेणुका कटुका पाके तिक्तानुष्णा कटुर्लघुः ।पित्तला दीपनी मेध्या पाचनी गर्भपातिनी ।वलास-वात-वैक्लव्य-तृट्-कण्डू-विष-दाह-नुत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“रेणुका कफवातघ्नी दीपनी पित्तला लघुः ।”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(“हरेणू रेणुका कौन्ती ब्राह्मणी हेमगन्धिनी ॥
”इति वैद्यकरत्नमालाम् ॥
)परशुराममाता । तद्विवरणं यथा, --मार्कण्डेय उवाच ।“अथ काले व्यतीते तु जमदग्निर्म्महातपाः ।विदर्भराजस्य सुतां प्रयत्नेन जितां स्वयम् ॥
भार्य्यार्थे प्रतिजग्राह रेणुकां लक्षणान्विताम् ।सा तस्मात् सुषुवे पुत्त्रान् चतुरो वेदसम्मतान् ॥
रुषण्वन्तं सुषेणञ्च विश्वं विश्वावसुं तथा ।पश्चात्तस्यां स्वयं जज्ञे भगवान् मधुसूदनः ॥
कार्त्तवीर्य्यवधायाशु शक्राद्यैः सकलैः सुरैः ।याचितः पञ्चमः सोऽभूत्तेषां रामाह्वयस्तु यः ॥
भारावतारणार्थाय जातः परशुना सह ।सहजः परशुस्तस्य तं जहाति कदापि न ॥
अयं निजपितामह्याश्चरुभुक्तिविपर्य्ययात् ।ब्राह्मणः क्षत्त्रियाचारो रामोऽभूत् क्रूरकर्म्म-कृत् ॥
स वेदानखिलान् ज्ञात्वा धनुर्व्वेदांश्च सर्व्वतः ।स्वतातात् कृतकृत्योऽभूद्वेदविद्याविशारदः ॥
एकदा तस्य जननी स्नानार्थं रेणुका गता ।गङ्गातोये तथापश्यन्नाम्ना चित्ररथं नृपम् ॥
भार्य्याभिः सदृशीभिश्च जलक्रीडारतं शुभम् ।सुमालिनं सुकान्तञ्च तरुणं चन्द्रसन्निभम् ॥
तथाविधं नृपं दृष्ट्वा संजातमदना भृशम् ।रेणुका स्पृहयामास तस्मै राज्ञे च मैथुनम् ॥
स्पृहायुतायास्तस्यास्तु संक्लेदः समजायत ।विचेतना तथा क्लिन्ना त्रस्ता सा स्वाश्रमं ययौ ॥
अबोधि जमदग्निस्तां रेणुकां विकृतां तथा ।धिक् धिक् पापरतेत्येवं निनिन्द च समन्ततः ॥
ततः स्वतनयान् प्राह चतुरः प्रथमं मुनिः ।रुषण्वत्प्रमुखान् सर्व्वान् एकैकं क्रमतो रुतम् ॥
छिन्ध्येनां पापनिरतां रेणुकां व्यभिचारिणीम् ।ते तद्वचो नैव चक्रुर्मूढाश्चासन् जडा इव ॥
कुपितो जमदग्निस्तान् शशापेति विचेतनान् ।भवध्वं यूयं नचिरात् जडा गोवद्बिगर्हिताः ॥
अथाजगाम चरमो जामदग्न्योऽतिवीर्य्यवान् ।तञ्च रामं पिता प्राह पापिष्ठां छिन्धि मात-रम् ॥
स भ्रातॄंश्च तथाभूतान् दृष्ट्वा ज्ञानविवर्ज्जि-तान् ।पित्रा शप्तान् महातेजाः प्रसूं परशुना-च्छिनत् ॥
रामेण रेणुकां छिन्नां दृष्ट्वा चाक्रोधनोऽभवत् ।जमदग्निः प्रसन्नः सन्निति राममुवाच ह ॥
प्रीतोऽस्मि पुत्त्र भद्रं ते यस्त्वया मद्वचः कृतम् ।तस्मादिष्टवरान् कामान् त्वं वै वरय साम्प्रतम् ॥
स तु रामो वरान् वव्रे मातुरुत्थानमादितः ।वधस्यास्मरणं तस्या भ्रातॄणां शापमोचनम् ॥
मातृहत्याव्यपनयं युद्धे सर्व्वत्र वै जयम् ।आयुः कल्पान्तपर्य्यन्तं क्रमाद्वै नृपसत्तम ! ॥
सर्व्वान् वरान् स प्रददौ जमदग्निर्म्महातपाः ।सुप्तोत्थितेव जननी रेणुकाप्यभवत्तदा ॥
वधं न चापि सस्मार सहजप्रकृतिं तथा ।युद्धे जयं चिरायुष्ट्वं लेभे रामस्तदैव हि ॥
मातृहत्याव्यपोहाय पिता तं वाक्यमब्रवीत् ।न पुत्त्र वरदानेन मातृहत्यापगच्छति ॥
तस्मात्तं ब्रह्मकुण्डाय गच्छ स्नातुञ्च तज्जले ।तत्र स्नात्वा मुक्तपापो नचिरात् पुनरेष्यसि ।जगद्धिताय पुत्त्र त्वं ब्रह्मकुण्डं व्रज द्रुतम् ॥
स तस्य वचनं श्रुत्वा रामः परशुधृक् तदा ।उपदेशात् पितुर्यातो ब्रह्मकुण्डं वृषोदकम् ॥
तत्र स्नानं स विधिवत्कृत्वा धौतपरश्वधः ।शरीरान्निःसृतां सम्यक् मातृहत्यां व्यलोकयत् ॥
जातसंप्रत्ययः सोऽथ तीर्थमासाद्य तं वरम् ।वीथिं परशुना कृत्वा ब्रह्मपुत्त्रमबाहयत् ॥
ब्रह्मकुण्डात् सुतः सोऽथ कासारे लोहिताह्वये ।कैलासोपत्यकायास्तु न्यपतद्ब्रह्मणः सुतः ॥
तस्यापि सरसस्तीरं समुत्थाय महाबलः ।कुठारेण दिशं पूर्व्वामनयद्ब्रह्मणः सुतम् ॥
ततोऽपरत्रापि गिरिं हेमशृङ्गं विभिद्य च ।कामरूपान्तरं पीठमवाहयदमुं हरिः ॥
तस्य नाम विधिश्चक्रे स्वयं लोहितगङ्गकम् ।लौहित्यात् सरसो जातो लौहित्याख्यस्ततो-ऽभवत् ॥
स कामरूपमखिलं पीठमाप्लाव्य वारिणा ।गोपयन् सर्व्वतीर्थानि दक्षिणं याति सागरम् ॥
प्रागेव दिव्ययमुनां संत्यक्त्वा ब्रह्मणः सुतः ।पुनः पतति लौहित्ये गत्वा द्वादशयोजनम् ॥
चैत्रे मासि सिताष्टम्यां यो नरो नियतेन्द्रियः ।स्नाति लौहित्यतोयेषु स याति ब्रह्मणः पदम् ॥
चैत्रन्तु सकलं मासं शुचिः प्रयतमानसः ।लौहित्यतोये यः स्नाति स कैवल्यमवाप्नुयात् ॥
इति ते कथितं राजन् यदर्थं मातरं पुरा ।हन्ति धीरो जामदग्न्यो यस्माद्बा क्रूरकर्म्मकृत् ॥
इदन्तु महदाख्यानं यः शृणोति दिने दिने ।स दीर्घायुः प्रमुदितो धनवानभिजायते ॥
”इति कालिकापुराणे ८५ अध्यायः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.