| YouTube Channel

रेचकः-चिका (recakaH-cikA)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रिच वियोजनसंपर्चनयोः”@} 2 आधृषीयः।
‘-- वियोजनसंयमनयोः इति मुकुटः’ इति अमरसुधा 3।
सम्पर्चनम् = मिश्रीकरणम्।
अभिधानवैचित्र्यात् धातोरस्य परस्परविरुद्धार्थकत्वम्।
‘रिचिर् विरेचने रिङ्क्ते रिणक्ति श्ने, वियोजने।
सम्पर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति।।’ 4 इति देवः।
रेचकः-चिका, रिरेचयिषकः-षिका, रेचकः-चिका, रिरिक्षकः-क्षिका, रेरिचकः-चिका
रेचयिता-त्री, रिरेचयिषिता-त्री, रेचिता-त्री, रिरिक्षिता-त्री, रेरिचिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचर्पयतिवत् 5 बोध्यानि।
आधृषीयत्वादस्य णिज्विकल्पः।
णिजभावपक्षे ‘पचिं वचिं विचिरिचि- रञ्जिपृच्छतीन्--’ 6 इत्यनिट्कारिकासु पाठा- दनिट्त्वं बोध्यम्।
अत्र ‘रिचि--’ इति रौधादिकस्य, चुरादिषु पठितस्य णिजभावपक्षे औत्सर्गिकशब्विकरणकस्य च सामान्येन ग्रहणम्।
णिजभावपक्षे निष्ठायाम्-- 7 विरिक्तः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४०३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८१७। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१-१७)
04
=>
 (श्लो। ५२)
05
=>
 (५५४)
06
=>
 (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०)
07
=>
 [[आ। ‘अजरद्वृषवद् विरिक्तपीडः पुनरभ्येत्य विशिष्टचित्तताऽपि।’ धा। का। ३-४९।]]
1 {@“रिचिर् विरेचने”@} 2 ‘विरेचनम् = निःसारणम्।’ इति क्षीरस्वामी।
‘रिचिर् विरेचने रिङ्क्ते रिणक्ति श्ने, वियोजने।
सम्पर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति।।’ 3 इति देवः।
रेचकः-चिका, रेचकः-चिका, 4 रिरिक्षकः-क्षिका, रेरिचकः-चिका
रेक्ता-रेक्त्री, रेचयिता-त्री, रिरिक्षिता-त्री, रेरिचिता-त्री
5 6 रिञ्चन् 7 -ती, रेचयन्-न्ती, रिरिक्षन्-न्ती
-- रेक्ष्यन्-न्ती-ती, रेचयिष्यन्-न्ती-ती, रिरिक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- रिञ्चानः, रेचयमानः, रिरिक्षमाणः, रेरिच्यमानः
रेक्ष्यमाणः, रेचयिष्यमाणः, रिरिक्षिष्यमाणः, रेरिचिष्यमाणः
8 रेक्यम्, रेकः-अतिरेकः-व्यतिरेकः-उद्रेकः, 9 विरेचनम्, 10 रिक्तः, 11 विरिञ्चः-विरिञ्चिः-विरिचिनः, 12 रिक्थम्, 13 रेक्णः, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना रौधादिकभुनक्तिवत् 14 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४०४)
02
=>
 (७-रुधादिः-१४४१। अक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ५२)
04
=>
 [[१। अनिटकारिकासु (काशिका ७-२-१०) पाठादस्यानिट्त्वम्। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वे षत्वे च रूपम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्१११८+ २८]
06
=>
 [[१। शतरि, विकरणप्रत्यये श्नमि, ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इत्यकारलोपे, नकारस्य अनुस्वारे परसवर्णे च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[आ। ‘… प्रच्छिन्नसंशयमतिर्मुदमाशु रिञ्चन्।’ धा। का। ३-१।]]
08
=>
 [[२। निष्ठायामनिट्त्वात्, ण्यति घञि च ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वम्।]]
09
=>
 [[३। विरेचनम् = रक्तस्रावरूपो व्याधिविशेषः। ‘रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्’ (३-३-१०८) इत्यत्र बहुलग्रहणात् व्याधिवाचकत्वेऽपि ल्युडेवात्र।]]
10
=>
 [[४। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां कर्तरि क्तप्रत्ययः। रिक्तः = निर्धनः।]]
11
=>
 [[५। “विरिञ्चः--विरिञ्चिः--विरिचिनः, एते पृषोदरादयः (६-३-१०९)।” इति मा। धा। वृत्तिः।]]
12
=>
 [[६। ‘पातॄतुदिवचिरिचि--’ (द। उ। ६। ३२) इति थक्प्रत्ययः। कित्त्वान्न गुणः। रिच्यते तदिति रिक्थम् = गृहमूलधनम्। गोत्रजद्रव्यमिति केचित्।]]
13
=>
 [[७। ‘रिचेर्धने घिच्च’ (द। उ। ९। ५९) इति असुन्प्रत्ययः। घित्त्वात् कुत्वम्। रेक्णः = धनम्। ‘रेकः--’ इति दशपाद्युणादिवृत्तौ पूर्वसूत्रान्नुममनुवर्त्यो- दाहृतं दृश्यते। तत्तु तत्त्वबोधिन्यादिषु खण्डितम्।]]
14
=>
 (११६२)