| YouTube Channel

रूप्यं (rUpyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रूप्यं,
क्ली,
 (आहतं रूपं अस्यास्तीति । रूप् +“रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ।” ५ । २ । १२० । इतियप् ।) आहतस्वर्णरजतम् । इत्यमरः । २ । ९ ।९१ ॥
हेम रूप्यञ्च आहतं अश्ववराहपुरुषादि-रूपमुत्थापयितुं निर्घातिकया ताडितं रूप्य-मुच्यते रूपाय आहतं रूप्यं ढघे कादितिष्ण्यः । इति भरतः ॥
* ॥
धातुविशेषः । रूपाइति भाषा ॥
(यथा, महाभारते । ५ ।३९ । ७९ ।“सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।ज्ञेयं त्रपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । शुभ्रम् २ वसुश्रेष्ठम् ३ रुधिरम् ४चन्द्रलोहकम् ५ श्वेतकम् ६ महाशुभ्रम् ७रजतम् ८ तप्तरूपकम् ९ चन्द्रभूति १० सितम् ११तारम् १२ कलधूतम् १३ इन्द्रलोहकम् १४रौप्यम् १५ धौतम् १६ सौधम् १७ चन्द्र-हासम् १८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
खर्ज्जूरम् १९दुर्व्वर्णम् २० श्वेतम् २१ रङ्गबीजम् २२ राज-रङ्गम् २३ लोहराजकम् २४ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
कलधौतम् २५ । इति जटाधरः ॥
अस्यगुणाः । स्निग्धत्वम् । कषायत्वम् । अम्लत्वम् ।विपाके मधुरत्वम् । सरत्वम् । वातपित्तहरत्वम् ।रुच्यत्वम् । वलीपलितनाशित्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
अथ रूप्यस्योत्पत्तिनामलक्षण-गुणाः ।“त्रिपुरस्य वधार्थाय निर्निमेषैर्व्विलोकनैः ।निरीक्षयामास शिवः क्रोधेन परिपूरितः ॥
ततस्तूल्का समपतत्तस्यैकस्माद्विलोकनात् ।अतो रुद्रः समभवद्बैश्वानर इव ज्वलन् ॥
द्वितीयादपतन्नेत्रादश्रुबिन्दुस्तु वामकात् ।तस्माद्रजतमुत्पन्नमुक्तकर्म्मसु योजयेत् ॥
कृत्रिमञ्च भवेत्तद्धि रङ्गादिरसयोगतः ।रूप्यन्तु रजतं तारं चन्द्रकान्ति सितं शुभम् ॥
गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं दाहच्छेदघनक्षयम् ।स्वर्णाद्यं चन्द्रवत् स्वच्छं रूप्यं नवगुणं शुभम् ॥
कठिनं कृत्रिमं रूक्षं रक्तं पीतं दलं लघु ।दाहच्छेदघनैर्नष्टं रूप्यं दुष्टं प्रकीर्त्तितम् ॥
रूप्यं शीतं कषायाम्लं स्वादुपाकरसं सरम् ।वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वातपित्तजित् ॥
प्रमेहादिकरोगांश्च नाशयत्यचिरात् ध्रुवम् ।तारं शरीरस्य करोति तापंविध्वंसनं यच्छति शुक्रनाशम् ।वीर्य्यं बलं हन्ति तनोश्च पुष्टिंमहागदान् पोषयति ह्यशुद्धम् ॥
”अथ मारणाय योग्यं रूप्यमाह ।“गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं दाहच्छेदघनक्षयम् ।वर्णाढ्यं चन्द्रवत् स्वच्छं तारे नवगुणं स्मृतम् ॥
”अथायोग्यम् ।“कठिनं कृत्रिमं रूक्षं रक्तं पीतं दलं लघु ।दाहच्छेदघनैर्नष्टं रूप्यं दुष्टं प्रकीर्त्तितम् ॥
”अथ शोधनविधिः ।“पत्तलीकृतपत्राणि तारस्याग्नौ प्रतापयेत् ।निषिञ्चेत् तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥
गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा ।एवं रजतपत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते ॥
”अथाशुद्धस्य रूप्यस्य दोषमाह ।“रूप्यं ह्यशुद्धन्तु करोति तापंविध्वंसनं वीर्य्यबलक्षयञ्च ।देहस्य पुष्टिं हरते तनोतिरोगांस्ततः शोधनमस्य कुर्य्यात् ॥
”अथ रूप्यस्य मारणविधिः ।“भागैकं तालकं मर्द्यं याममम्लेन केनचित् ।तेन भागत्रयं तारपत्राणि परिलेपयेत् ॥
धृत्वा मूषापुटे रुद्ध्वा पुटेत् त्रिंशद्वनोपलैः ।समुद्धृत्य पुनस्तालं दत्त्वा रुद्ध्वा पुनः पचेत् ।एवं चतुर्द्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते ॥
”अन्यप्रकारः ।“स्नुहीक्षीरेण संपिष्टं माक्षिकं तेन लेप-येत् ।तालकस्य प्रकारेण तारपत्राणि बुद्धिमान् ।पुटे चतुर्द्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते ॥
”एवं मारितस्य रूप्यस्य गुणाः ।“रूप्यं शीतं कषायाम्लं स्वादुपाकरसं सरम् ।वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वातपित्तजित् ॥
प्रमेहादिकरोगांश्च नाशयत्यचिरात् ध्रुवम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अथ रूप्यकरणम् ।“मध्वाज्यं गुडताम्रञ्च करेणा माक्षिकं रसम् ।धमनाच्च भवेद्रौप्यं सुवर्णकरणं शृणु ॥
”इति गारुडे १८८ अध्यायः ॥
रूप्यं, त्रि, (प्रशस्तं रूपं अस्यास्तीति । रूप +“रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ।” ५ । २ । १२० ।इति यप् ।) सुन्दरम् । इति मेदिनी । ये, ५० ॥
(क्ली, उपमेयम् । यथा, साहित्यदर्पणे १० परि-च्छेदे समासोक्त्यलङ्कारे ।“तत्र हि तिमिरांशुकयोर्रूप्यरूपकभावो द्बयो-रावरकत्वेन स्फुटमिति ॥
” * ॥
पुं,
 प्रत्ययविशेषः ।स च तत आगत इत्येतस्मिन्विषये “हेतुमनुष्ये-भ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ।” ४ । ३ । ८१ । इतिसूत्रेण हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्चान्यतरस्यां भवति ॥
यथा समादागतं समरूप्यम् । देवदत्तरूप्यम् ॥
)