रूपाणि- (rUpANi-)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Hindi
Hindiरूपों
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“अर्ह पूजायाम्”@} 2 ‘--पूजनेऽर्हति चार्हयेत्।’ 3 इति देवः।
पूर्वोक्तभौवादिकार्हतिवत् 4 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि-- अर्जिहयिषकः-षिका
अर्जिहयिषितव्यम्
अर्जिहयिषिता-त्री
अर्जिहयिषणीयम्
अर्जिहयिषन्-न्ती
अर्जिहयिष्यम्
अर्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
ईषदर्जिहयिषः-दुरर्जिहयिषः-स्वर्जिहयिषः
अर्जिहयिषमाणः
अर्जिहयिष्यमाणः
अर्जिहयिषिष्यमाणः
अर्जिहयिषः
अर्जिहयिषितम्-तः-तवान्
अर्जिहयिषितुम्
अर्जिहयिषुः
अर्जिहयिषा
5 अर्जिहयिषणम्
अर्जिहयिषम् २
अर्जिहयिषित्वा
अर्जिहयिषित्वा २
समर्जिहयिष्य
इति।।
01 (४५)
02 (१०-चुरादिः-१७३२-सक। सेट्। उभ।)
03 (१९७)
04 (४४)
05 [पृष्ठम्००४३+ २४]
1 {@“कखे हसने”@} 2 काखकः-खिका, चिकखिषकः-षिका, चाकखकः-खिका, इत्यादीनि रूपाणि क्रमेण शुद्धात्-सन्नन्तात् यङन्ताच्च, पूर्वोक्तकख 3 धातुवत् ज्ञेयानि।
ण्यन्ते परं घटादिपाठात् ‘घटादयो मितः’ 4 इति मित्त्वे, ‘मितां हस्वः’ 5 इति ह्रस्वे इमानि रूपाणि-- कखकः-खिका, कख्यमानः
कखयिता-त्री, कखः
कखयन्-न्ती, कखयितुम्
कखयिष्यन्-न्ती-ती, कखना
कखयमानः, कखनम्
कखयिष्यमाणः, कखयित्वा
कखः, चिकखयिषुः, 6 प्रकखय्य
कखयितव्यम्, 7 कखम् २
कखनीयम्, काखम् २
कख्यम्, कखयित्वा २। ईषत्कखः-दुष्कखः-सुकखः, इति विशेषः।
8
01 (१४२)
02 (१-भ्वादिः-७८४। अक। सेट्। पर। घटादिः।)
03 (१४१)
04 (गणसूत्रम्-भ्वादौ)
05 (६-४-९२)
06 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
07 [[३। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति दीर्घविकल्पः।]]
08 [पृष्ठम्०१४३+ २५]
1 {@“कुठि वेष्टने”@} 2 अिदित्करणात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
प्रायेणायं ‘अव’ पूर्वकः।
3 अव- कुण्ठयन्।
‘गुडि वेष्टने’ 4 इति धातोः पाठान्तरमिदम्।
णिज- भावपक्षे पूर्वलिखित 5 कुठिधातुवत्-केवलात् ण्यन्तात् सन्नन्तात् यङन्ताच्च रूपाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शोषात् कर्तरि--’ 6 इति परस्मैपदमेव।
ण्यन्तात्तु सनि इमानि रूपाणि-- चुकुण्ठयिषकः-षिका, चुकुण्ठयिषिता-त्री, चुकुण्ठयिषन्-न्ती, चुकुण्ठयिषिष्यन्-न्ती-ती, चुकुण्ठयिषमाणः, चुकुण्ठयिषिष्यमाणः, चुकुण्ठयिषितः-तवान्, चुकुण्ठयिषुः, चुकुण्ठयिषितव्यम्, चुकुण्ठयिषणीयम्, चुकुण्ठयिष्यम्, ईषच्चुकुण्ठयिषः -- दुष्चुकुण्ठयिषः-सुचुकुण्ठयिषः, चुकुण्ठयिष्यमाणः, चुकुण्ठयिषः
चुकुण्ठयिषितुम्, चुकुण्ठयिषा, चुकुण्ठयिषणम्, चुकुण्ठयिषित्वा
सञ्चुकुण्ठयिष्य, चुकुण्ठयिषम् २, चुकुण्ठयिषित्वा २। इति विशेषः।
01 (२१०)
02 (१०-चुरादिः-१५८४। अक। सेट्। उभ।)
03 [[आ। ‘किञ्च स्वगात्रमवकुण्ठयतो महाहेः दर्पं चुखुण्ड विषमेष मुखाद्विवण्टन्।।’ धा। का। ३। १९।]]
04 (१०-१५८४)
05 (२०९)
06 (१-३-७८)
1 {@“चन श्रद्धोपहननयोः”@} 2 आधृषीयः।
“तनु श्रद्धोपकरणयोः, उपसर्गात् दैर्घ्ये च” इत्यस्य पाठान्तरमिदम्।
अस्य, आधृषीयत्वेन णिचो वैकल्पिकत्वात्, णिजभावपक्षे शुद्धात्-सन्नन्तात् 3 यङन्ताच्च भौवादिकचनधातुवत् 4 रूपाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्ताच्च इमानि रूपाणि -- चानकः-निका, चिचानयिषकः-षिका
चानयिता-त्री, चिचानयिषिता-त्री
चानयन्-न्ती, चिचानयिषन्-न्ती
चानयिष्यन्-न्ती-ती, चिचानयिषिष्यन्-न्ती-ती
चानयमानः, चिचानयिषमाणः
चानयिष्यमाणः, चिचानयिषिष्यमाणः
विचान्-विचानौ-विचानः
-- -- चानितः, चिचानयिषितः-तवान्
चानः, चिचानयिषुः
चानयितव्यम्, चिचानयिषितव्यम्
चाननीयम्, चिचानयिषणीयम्
चान्यम्, चिचानयिष्यम्
ईषच्चानः-दुश्चानः-सुचानः
चान्यमानः, चिचानयिष्यमाणः
चानः, िचानयिषः
चानयितुम्, चिचानयिषितुम्
चानना, चिचानयिषा
चाननम्, चिचानयिषणम्
चानयित्वा, चिचानयिषित्वा
प्रचान्य, प्रचिचानयिष्य
चानम् २, चानयित्वा २, चिचानयिषम् २
चिचानयिषित्वा २।
01 (४९५)
02 (१०-चुरादिः-१८४१। सक। सेट्। उभ।)
03 [पृष्ठम्०४७७+ २८]
04 (४९४)
1 {@“चर्च अध्ययने”@} 2 -- ‘अध्ययने चर्चयेत् चर्चतीति तु।
हिंसायां तर्जने शेतु तथैव परिभाषणे।।’ 3 इति देवः।
4 अस्य धातोः ण्यन्ते सर्वाणि रूपाणि भौवादिकचर्चतिवत् 5 बोध्यानि।
शतरि 6 सञ्चर्चयन्-न्ती।
क्तिन्विषये तु ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ 7 इति युजपवादः, ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ 8 इत्यादिना अङ् भवति, इति विशेषः।
ण्यन्तात् सनि तु रूपाणि लिख्यन्ते -- चिचर्चयिषकः-षिका, चिचर्चयिषिता-त्री, चिचर्चयिषन्-न्ती, चिचर्चयिषिष्यन्-न्ती-ती
चिचर्चयिषमाणः, चिचर्चयिषिष्यमाणः, चिचर्चयिट्-यिषौ-यिषः, चिचर्चयिषितः-तवान्, चिचर्चयिषुः, चिचर्चयिषितव्यम्, चिचर्चयिषणीयम्, चिचर्चयिष्यम्, ईषच्चिचर्चयिषः इत्यादि, चिचर्चयिष्यमाणः, चिचर्चयिषः, चिचर्चयिषितुम्, चिचर्चयिषा, चिचर्चयिषणम्, चिचर्चयिषित्वा, -- प्रचिचर्चयिष्य, -- चिचर्चयिषम् २
चिचर्चयिषित्वा २।
01 (५०७)
02 (१०-चुरादिः-१७१३। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ५४)
04 [पृष्ठम्०४९१+ २७]
05 (५०५)
06 [[आ। ‘सञ्चर्चयन् अपनयानथ बुक्कयिष्णुः श्वेवोग्रशब्दनपरः कररुद्धकाणः। मल्लो जिजम्भिषुरसूदितवीर्यमीशं मुष्ट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा।।’ धा। का। ३-३८।]]
07 (३-३-१०७)
08 (३-३-१०५)
1 {@“चिञ् चयने”@} 2 ज्ञापादिः मित्संज्ञकश्च।
3 अस्य धातोः ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यते।
णिजभावपक्षेऽपि शतृ-शानचौ भवतः ञित्करणात्।
णिजभावपक्षे धातोः हलादित्वात् एकाच्त्वाच्च यङि--चेचीयकः इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि स्वादिगणपठितचिनोतेरिव 4 बोध्यानि।
तथा सन्नन्तेऽपि चिचीषकः-षिका, चिकीषकः-षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।]] 5 चपकः-पिका, चयकः-यिका, चिचपयिषकः-चिचययिषकः-षिका, 6 चायकः-यिका
चपयिता-चययिता-त्री, चिचपयिषिता-चिचययिषिता-त्री, चेता-त्रीः
7 प्रणिचपयन्-प्रनिचययन्-न्ती, चिचपयिषन्-चिचययिषन्-न्ती, चयन्-न्ती
चपयिष्यन्-चययिष्यन्-न्ती-ती, चिचपयिषिष्यन्-चिचययिषिष्यन्-न्ती-ती, चेष्यन्-न्ती-ती
चपयमानः-चययमानः, चिचपयिषमाणः-चिचययिषमाणः, चयमानः
चपयिष्यमाणः-चययिष्यमाणः, चिचपयिषिष्यमाणः-चिचययिषिष्यमाणः, चेष्यमाणः
8 विचत्-विचतौ-विचतः, चप्-चपौ-चपः
चपितः-चयितः, चिचपयिषितः-चिचययिषितः, चितम्-तः-तवान्
चपः-चयः, चिचपयिषुः-चिचययिषुः, चयः
चपयितव्यम्-चययितव्यम्, चिचपयिषितव्यम्-चिचययिषितव्यम्, चेतव्यम्
चपनीयम्-चयनीयम्, चिचपयिषणीयम्-चिचययिषणीयम्, चयनीयम्
9 चप्यम्-चय्यम्, चिचपयिष्यम्-चिचययिष्यम्, चेयम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः, ईषच्चपः-दुश्चपः-सुचपः
चप्यमानः-चय्यमानः, चिचपयिष्यमाणः-चिचययिष्यमाणः चीयमानः
चपः-चयः, चिचपयिषः-चिचययिषः, चयः
चपयितुम्-चययितुम्, चिचपयिषितुम्-चिचययिषितुम्, चेतुम्
चपना-चयना, चिचपयिषा-चिचययिषा, चितिः
चपनम्-चयनम्, चिचपयिषणम्-चिचययिषणम्, चयनम्
चपयित्वा-चययित्वा, चिचपयिषित्वा-चिचययिषित्वा, चित्वा
10 संचपय्य-संचयय्य, प्रचिचपयिष्य-प्रचिचययिष्य, प्रचित्य
11 चापम् २ -चपम् २, चपयित्वा २, चिचपयिषम् २ -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा २ -चिचययिषित्वा २, चायम् २
चित्वा २। चायम् २ -चयम् २ -चययित्वा २, चिचपयिषम् २ -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा २ -चिचययिषित्वा २, चित्वा २।
01 (५२०)
02 (१०-चुरादिः-१६३०। सक। सेट्। उभ।)
03 [[[अ]
04 (५१९)
05 [[१। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वविकल्पः। आत्वपक्षे, आदन्तलक्षणे पुगागमे, ज्ञपादिपञ्चकपाठेन मित्त्वात्, णौ उपधायाः ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः। आत्वाभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे ह्रस्वे च रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्यो- पपत्तिर्ज्ञेया।]]
06 [[२। ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वेन णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोः चायकः-यिका इत्यादीनि रूपाणि प्रदर्शितानि।]]
07 [[३। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति नेः णत्वविकल्पः।]]
08 [[४। अत्र यकारस्य वलि लोपे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः। न च स्थानिवद्भावः शङ्क्यः
\n\n यलोपे तन्निषेधात्।]]
09 [पृष्ठम्०५०६+ २३]
10 [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
11 [[२। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“तप दाहे”@} 2 आधृषीयः।
‘सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत्।’ 3 इति देवः।
अस्य धातोः आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यम्।
ण्यन्तात्, शुद्धात्, सन्नन्तात्, यङन्ताच्च पूर्वोक्तभौवादिकतपधातुवत् 4 सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।
अस्योभयपदित्वात् शानचि--तपमानः-तप्स्यमानः, तितप्समानः, तितप्सिष्यमाणः, इत्यादीनि रूपाण्यधिकानि भवन्ति, इति विशेषः।
5 चित्ततापी इति शुद्धाद्धातोर्णिनिप्रत्यये।
ण्यन्तात् सनि इमानि रूपाणि-- यथा--तितापयिषकः-षिका, तितापयिषिता-त्री, तितापयिषन्-न्ती, तिता- पयिषिष्यन्-न्ती-ती, तितापयिषमाणः, तितापयिषिष्यमाणः, तितापयिट्-ड्- यिषौ-यिषः
तितापयिषितः-तवान्, तितापयिषुः, तितापयिषितव्यम्, तितापयिषणीयम्, तितापयिष्यम्, ईषत्तितापयिषः-दुस्तितापयिषः-सुतिता- पयिषः, तितापयिष्यमाणः, तितापयिषः, तितापयिषितुम्, तितापयिषा, तितापयिषणम्, तितापयिषित्वा, संतितापयिष्य, तितापयिषम् २, तिता- पयिषित्वा २।
01 (७०५)
02 (१०-चुरादिः-१८१९। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १३१)
04 (७०४)
05 [[आ। ‘अजरद्वृषवद् विरिक्तपीडः पुनरभ्येत्य विशिष्टचित्ततापि।’ धा। का। ३। ४९।]]
1 {@“वच परिभाषणे”@} 2 3 णिजभावपक्षे शतरि वचन् इत्यस्य प्रयोगो दृश्यते 4।
‘-- भाषणे’ इति क्षीरस्वामिमैत्रेयादयः।
“पचिं वचिम्” 5 इति पाठादनिट्त्वम्।
‘पारायणिकैः धातुरयं नाधीयते’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।]] ‘-- सन्देशने च’ इति कातन्त्र-हेरम्बादयः।
6 ‘वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेत् वचतीति वा।’ 7 इति देवः।
वाचकः-चिका, विवाचयिषकः-षिका, वाचकः-चिका, विवक्षकः-क्षिका, वावचकः-चिका
वाचयिता-त्री, विवाचयिषिता-त्री, वक्ता-वक्त्री, विवक्षिता-त्री, वावचिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तं विना पूर्वोक्तवचतिवत् 8 ऊह्यानि।
आधृषीयत्वाद् णिज्विकल्पः।
णिच्पक्षे इमानि रूपाणि -- वाचयन्-न्ती, विवाचयिषन्-न्ती
वाचयिष्यन्-न्ती-ती, विवाचयिषिष्यन्-न्ती-ती
वाचयमानः, विवाचयिषमाणः
वाचयिष्यमाणः
विवाचयिषिष्यमाणः
विवाचयिट्-ड्-यिषौ-यिषः
वाचितम्-तः, विवाचयिषितम्-तः-तवान्
वाचः, विवाचयिषुः
वाचयितव्यम्
विवाचयिषितव्यम्
वाचनीयम्, विवाचयिषणीयम्
वाच्यम्, विवाचयिष्यम्, ईषद्विवाचयिषः-दुर्विवाचयिषः-सुविवाचयिषः
वाच्यमानः, विवाचयिष्यमाणः
वाचः, विवाचयिषः
वाचयितुम्, विवाच- यिषितुम्
वाचना, विवाचयिषा
वाचनम्, विवाचयिषणम्
वाचयित्वा, विवाचयिषित्वा
प्रवाच्य, प्रविवाचयिष्य, वाचम् २, वाचयित्वा २
विवाचयिषम् २, विवाचयिषित्वा २। इति विशेषः।
01 (१५३५)
02 (१०-चुरादिः-१८४३। सक। सेट्। उभ।)
03 [[[अ]
04 (धा। का। ३-५२)
05 (७-२-१०। व्याघ्रभूतिकारिका)
06 [आधृषीयः। [पृष्ठम्११८४+ २६]
07 (श्लो। ५१)
08 (१५३४)
1 {@“स्यन्दू प्रस्रवणे”@} 2 अर्थभेदेन सकर्मकोऽकर्मकोऽपि कविभिः प्रयुज्यते।
स्यन्दकः-न्दिका, स्यन्दकः- न्दिका, सिस्यन्त्सकः-न्त्सिका, सिस्यन्दिषकः-षिका, सास्यन्दकः-न्दिका
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि कृपूधातुवत् 3 ज्ञेयानि
प्रातिस्विक- रूपाणि विना।
ऊदित्त्वात् ‘स्वरतिसूति--’ 4 इत्यादिना वलादेरार्ध- 5 धातुकस्य इड्विकल्पः।
स्यन्दिता- 6 स्यन्ता इति।
7 स्यन्दित्वा-स्यन्त्वा, 8 स्यन्नः, 9 स्यन्दनः, 10 अनुष्यन्दमानः, 11 विष्यन्दमानः, परिष्यन्दमानः, अभिष्यन्दमानः, निष्यन्दमानः, अनुस्यन्दमानः, विस्यन्दमानः, परिस्यन्दमानः, अभिस्यन्दमानः, निस्यन्दमानः, णिनिप्रत्यये 12 निष्यन्दी, 13 स्यदः, अश्वस्यदः, गोस्यदः, 14 स्यन्त्स्यन्, 15 सिन्धुः, स्यन्दम् २ - 16 स्यन्त्वा २, इत्यादिकानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
01 (१९७२)
02 (१-भ्वादिः-७६१। अक। वेट्। आत्म।)
03 (२५२)
04 (७-२-४४)
05 [पृष्ठम्१३९९+ ३०]
06 [[१। ऊदित्त्वात् इड्विकल्पः। इडभावपक्षे धातुदकारस्य चर्त्वेन तकारः। तस्य ‘झरो झरि--’ (८-४-६५) इति पाक्षिको लोपः। एवं तव्यदादिष्वपि बोध्यम्।]]
07 [[२। ऊदित्वात् इड्विकल्पः। इडभावपक्षे ‘क्त्वि स्कन्दिस्यन्दोः’ (६-४-३१) इति नलोपो निषिध्यते। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वनिषेधात् उपधानकारलोपो न।]]
08 [[३। निष्ठायाः ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इत्यनिट्त्वम्। निष्ठातकारधातुदकारयोः नत्वम्।]]
09 [[४। ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युच्प्रत्ययः।]]
10 [[५। ‘अनुविपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु’ (८-३-७२) इति सकारस्य विकल्पेन मूर्द्धन्यादेशः। अनुस्यन्दमानः मत्स्यः, जलं वा। अत्र न षत्वम्। ‘अप्राणिषु’ (८-३-७२) इत्युक्तेः।]]
11 [[आ। ‘विष्यन्दमानरुधिरो रक्तविस्यन्दपाटलान्।’ भ। का। ९-७४।]]
12 [[B। ‘सायं शशाङ्ककिरणाहतचन्द्रकान्त- निष्यन्दिनीरनिकरेण कृताभिषेकाः।’ शि। व। ४-५८।]]
13 [[६। ‘स्यदो जवे’ (६-४-२८) इति जवेऽभिधेये घञ् नलोपो वृद्ध्यभावश्च निपात्यते। अन्यत्र घृतस्यन्दः इत्येव
\n\n न नलोपादिकम्।]]
14 [[७। ‘वृद्भ्यः स्यसनोः’ (१-३-९२) इति परस्मैपदं वा। ‘न वृद्भ्यः चतुर्भ्यः’ (७-२-५९) इतीण्निषेधः।]]
15 [[८। औणादिके (द। उ। १-९६) उप्रत्यये संप्रसारणे च रूपमेवम्। स्यन्दतेऽत्यर्थमिति सिन्धुः = समुद्रः, नदविशेषश्च।]]
16 [[C। ‘स्यन्त्वा स्यन्त्वा दिवश्शम्भोः मूर्ध्नि स्कन्त्वा भुवं गतम्।’ भ। का। २२-११।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.