रूढः (rUDhaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritरूढः, (रुह + क्तः ।) प्रकृतिप्रत्ययार्थमनपेक्ष्यशाब्दबोधजनकः शब्दः । यथा, --“मुख्यो लाक्षणिको गौणः शब्दः स्यादौपचा-रिकः ।यौगिको योगरूढो वा रूढो वा मुख्य एव सः ॥
”इति शाब्दिकाः ॥
* ॥
अपि च । रूढं नाम लक्षयति विभजते च ।“रूढं सङ्केतवन्नाम सैव संज्ञेति कीर्त्त्यते ।नैमित्तिकी पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तद्भिदा ॥
”यन्नाम यादृशार्थे सङ्केतितमेव न तु यौगिकमपितद्रूढम् । योगरूढन्तु पङ्कजादिकं न तथा रूढा-नामेव च संज्ञापदेनाभिलप्यते । न तु रूढा-दिवत् संज्ञापि नाम्नोऽवान्तरभेदः । येनविभागव्याघातः स्यात् । संज्ञायाश्च त्रयो भेदाःनैमित्तिकी पारिभाषिकी औपाधिकी चेति ।पाचकपाठकादयस्तु न संज्ञाः सङ्केतशून्यत्वा-दिति वक्ष्यते ॥
ये तु रूढस्य नाम्नश्चतुर्विधत्व-माहुस्तन्मतमुपन्यस्यति ।“जातिद्रव्यगुणस्पन्दैर्धर्म्मैः सङ्केतवत्तया ।जातिशब्दादिभेदेन चातुर्विध्यं परे जगुः ॥
”गोगवयादीनां गोत्वादिजात्या । पश्वाढ्यादीनांलाङ्गुलधनादिद्रव्येण । धन्यपिशुनादीनां पुण्य-द्वेषादिगुणेन । चलचपलादीनाञ्च शब्दानांकर्म्मणावच्छिन्नशक्तिमत्त्वाच्चातुर्विध्यमेव रूढा-नामिति । यदुक्तं दण्ड्याचार्य्यैः ।“शब्दैरेभिः प्रतीयन्ते जातिद्रव्यगुणक्रियाः ।चातुर्विध्यादमीषान्तु शब्द उक्तश्चतुर्विधः ॥
” इतितदेतज्जड-मूक-मूर्खादीनामन्यशून्यादीनाञ्चशब्दानामपरिग्रहापत्त्या परित्यक्तमस्माभिः ॥
* ॥
नैमित्तिकसंज्ञां लक्षयति ।“जात्यवच्छिन्नसङ्केतवती नैमित्तिकी मता ।जातिमात्रे हि सङ्के ताद्व्यक्तेर्भाणं सुदुष्करम् ॥
”यन्नामजात्यवच्छिन्नसङ्केतवत् सा नैमित्तिकीसंज्ञा यथा गोचैत्रादिः । सा हि गोत्वचैत्रत्वादि-जात्यवच्छिन्नमेव गवादिकमभिधत्ते न तु गोत्वा-दिजातिमात्रम् । गोपदं गोत्वे सङ्केतितमित्या-कारकग्रहाद्गामानयेत्यादौ गोत्वादिना गवा-देरन्वयानुपपत्तेश्च एकशक्तत्वग्रहस्यान्यानुभाव-कत्वेऽतिप्रसङ्गात् ॥
* ॥
पारिभाषिकीमौपाधि-कीञ्च संज्ञां क्रमेण लक्षयति ।“उभयावृत्तिधर्म्मेण संज्ञा स्यात् पारिभाषिकी ।औपाधिकी त्वनुगतोपाधिना या प्रवर्त्तते ॥
”उभयावृत्तिधर्म्मावच्छिन्नसङ्केतवती संज्ञा पारि-भाषिकी । यथाकाशडित्थादिः । या चानुगतो-पाध्यवच्छिन्नसङ्केतवती संज्ञा सा त्वौपाधिकी ।यथा भूतदूतादिः । सा हि सचेतनवृत्तिविशेष-गुणवत्त्ववार्त्ताहारकत्वाद्यनुगतोपाधिपुरस्कारे-णैव प्रवर्त्तते । इति शब्दशक्तिप्रकाशिका ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- प्रादुर्भावे च’ इति केचिन्न पठन्ति।
‘रुह जन्मनि--’ इति न्यासे पाठः।
3 रोहकः-हिका, 4 रोपकः-पिका, रोहकः-हिका, 5 रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुहकः-हिका
6 रोढा-रोढ्री, रोपयिता-रोहयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुहिता-त्री
रोहन्-न्ती, रोपयन्-रोहयन्-न्ती, रुरुक्षन्-न्ती
-- रोक्ष्यन्-न्ती-ती, रोपयिष्यन्-रोहयिष्यन्-न्ती-ती, रुरुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- रोपयमाणः-रोहयमाणः, -- रोरुह्यमाणः
-- रोपयिष्यमाणः-रोहयिष्यमाणः, -- रोरुहिष्यमाणः
7 अम्बुरुट्-रुड्-रुहौ-रुहः
-- -- -- रूढम्-रूढः-रूढवान्, 8 आरूढो वृक्षम्-आरूढो वृक्षः, 9 रूढः, रोपितः-रोहितः, 10 रोहितः, लोहितः-लोहिताया, लोहितकः, लोहितकं 11, रुरुक्षितः, रोरुहितः-तवान्
12 13 रुहः-रोहः, प्ररुहः-प्ररोहः, 14 पाणिरुहः 15 -भूरुहः-उर्वीरुहः-शिरोरुहः-सरोरुहम्, 16 न्यग्रोधः, 17 वीरुत् 18, 19 विरोही-रोहिणी, 20 रोहणः, रोपः-रोहः, 21 धान्यरोपी, रुरुक्षुः-रोरोहः
रोढव्यम्, रोपयितव्यम्-रोहयितव्यम्, रुरुक्षितव्यम्, रोरुहितव्यम्
रोहणीयम्, रोपणीयम्-रोहणीयम्, रुरुक्षणीयम्, रोरुहणीयम्
रोह्यम्, रोप्यम्-रोह्यम्, रुरुक्ष्यम्, रोरुह्यम्
ईषद्रोहः-दूरोहः-सुरोहः
-- -- -- रुह्यमाणः, रोप्यमाणः-रोह्यमाणः, रुरुक्ष्यमाणः, रोरुह्यमाणः
रोहः, आरोपः-रोहः, रुरुक्षः, रोरुहः
रोढुम्, रोपयितुम्-रोहयितुम्, रुरुक्षितुम्, रोरुहितुम्
रूढिः, 22 रूढिः, 23 24 बीजरुहाकुर्वन्, प्राजरुहाकुर्वन्, रोपणा-रोहणा, आरुरुक्षा, रोरुहा
रोहणम्, रोपणम्-रोहणम्, रुरुक्षणम्, रोरुहणम्
रूढ्वा, रोपयित्वा-रोहयित्वा, रुरुक्षित्वा, रोरुहित्वा
आरुह्य, आरोप्य-आरोह्य, आरुरुक्ष्य, आरोरुह्य
रोहम् २, रूढ्वा २, रोपम् २-रोहम् २, रोपयित्वा २-रोहयित्वा २, रुरुक्षम् २, रुरुक्षित्वा २, रोरुहम् २
रोरुहित्वा २
25 इतीन्प्रत्ययः।
रोहतीति रोहिः = जन्म।]] रोहिः, 26 इतीतिप्रत्ययः।
रोहित् = वीरुत्प्रकारः, सूर्योऽग्निश्च।]] रोहित्, 27 इतीतन्प्रत्ययः, रेफस्य लकारश्च वा भवति।]] रोहितः-लोहितः, 28 इति टिषच्प्रत्यये धातोर्वृद्धौ च रौहिषः इति भवति।
रौहिषः = तृणजातिः, स्त्रियां षित्त्वात् ङीषि रौहिषी = दूर्वा।]] रौहिषः।
01 (१४३२)
02 (१-भ्वादिः-८५९। अक। अनि। पर।)
03 [पृष्ठम्११३५+ २८]
04 [[१। ण्यन्ते सर्वत्र, ‘रुहः पोऽन्यतरस्याम्’ (७-३-४३) इति विकल्पेन हकारस्य पकारः। तेन रूपद्वयम्। यद्यपि दैवादिकरुप्यतेर्ण्यन्ते रोपक इति, रोहतेश्च रोहक इति सिद्ध्यति, धातूनामनेकार्थत्वात् बीजजन्मनि उभयत्र वृत्तिरपि सुलभा
\n\n तथापि धातूनामनेकार्थत्वेऽपि, न सर्वेषां सर्वार्थकत्वमित्यतः सूत्रारम्भस्य चारितार्थ्यं बोध्यम्। विस्तरस्तु न्यासादिषु बोध्यः।]]
05 [[२। ‘दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिः--’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् धातोरस्यानिट्त्वं बोध्यम्। ‘हो ढः’ (८-२-३१) इति ढत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्।]]
06 [[३। तृजादिषु ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति प्रथमं गुणे, तदनन्तरं ढत्व- धत्वष्टुत्वढलोपाः। ‘पर्जन्यवल्लक्षणं प्रवर्तते’ (परि। १२१) इति न्यायेन ‘ढ्रलोपे--’ (६-३-१११) इति दीर्घः--ओकारः--अत्रापि भवतीति बोध्यम्।]]
07 [[आ। ‘विसृत्वरैरम्बुरुहां रजोभिः यमस्वसुश्चित्र इवोदभारः।।’ शि। व। ३। ११।]]
08 [[४। ‘गत्यर्थाकर्मक--’ (३-४-७२) इत्यादिना कर्तरि कर्मणि च क्तप्रत्ययः।]]
09 [[५। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। रूढः = रूढिं गतः।]]
10 [[६। ण्यन्तात् कर्तरि क्तप्रत्यये साधुरयम्। अस्यैव शब्दस्य कपिलकादिगणे (वा। ८-२-१८) पाठात् विकल्पेन धात्वादेर्लकारः--लोहितः = वर्णविशेषः। अभिधानस्वाभाव्यात् वर्णवाचकत्वमधुना धातोरिति बोध्यम्। लोहिताया इति। अत्र अलोहितो लोहितो भवतीति च्व्यन्तात् लोहितशब्दात् ‘लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्’ (३-१-१३) इति क्यष्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति प्रत्ययान्तादकारप्रत्ययः। लोहितकः इति अत्र ‘लोहितान्मणौ’ (५-४-३०) इति स्वार्थे कन्प्रत्ययः। ‘लोहितकं मुखम्’ इत्यत्र तु ‘वर्णे चानित्ये’ (५-४-३१) इत्यनित्यवर्णवाचकात्लोहितशब्दात् स्वार्थे कन्प्रत्ययः।]]
11 [मुखम्]
12 [पृष्ठम्११३६+ २६]
13 [[१। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यः--’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वैकल्पिको णप्रत्ययः। णप्रत्यय- पक्षे रोहः इति सम्पद्यते। तदभावपक्षे ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यये रुहः इति भवति। रुहः = मृगविशेषः।]]
14 [[२। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् पाण्यादिषु सुबन्तेषूप- पदेषु कर्तरि कप्रत्ययः। अत्र ‘इगुपध--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यय इति प्रक्रियाकौमुदी। तत्र निरुपपदाधिकारात् चिन्त्यमिदम्।]]
15 [[आ। ‘पीने भटस्योरसि वीक्ष्य भुग्नान् तनुत्वचः पाणिरुहान् सुमध्या।’ भ। का। ११। ८।]]
16 [[३। न्यक् रोहतीति न्यग्रोधः = वटवृक्षः। बाहुलकात् कर्तरि घञ्। न्यङ्क्वादिषु (७-३-५३) पाठात् धातुहकारस्य धकारः।]]
17 [[४। विविधं रोहतीति वीरुत् = लता। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि, न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) हकारस्य धकारः। ‘अन्येषामपि दृश्यते’ (६-३-१३७) इति दीर्घः।]]
18 [[B। ‘… वीरुत्ततिर्भृङ्गकुलैररंसीत्।।’ वा। वि। ३। १७।]]
19 [[५। विशेषेण रोहतीति विरोही तृणादयः। तद्धर्मिणि णिनिः। केवलाण्णिनिप्रत्ययेऽपि रोही इति भवति। तदन्तात् स्त्रियां नान्तत्वेन ङीषि रोहिणी इति।]]
20 [[६। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। रोहणः = रत्नपर्वतः।]]
21 [[७। धान्यानि रोपयतीति धान्यरोपी। ण्यन्तात् णिनिः।]]
22 [[८। संज्ञायां क्तिच्। ढत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः यथालक्षणमिह बोध्याः।]]
23 [पृष्ठम्११३७+ २४]
24 [[१। बीजं रोहयतीत्यर्थे अन्तर्भावितण्यर्थादस्मात् मूलविभुजादित्वात् (वा। ३-२-५) कर्तरि कप्रत्ययः। तदन्तात् स्त्रियां टापि बीजरुहा इति सम्पद्यते। साक्षात्- प्रभृतिषु (१-४-७४) गणे बीजरुहा इति पाठादस्य कृञो योगे गतिसंज्ञा। ‘ते प्राग् धातोः’ (१-४-८०) इति धातोः पूर्वमस्य प्रयोगः। ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासः। बीजरुहाकुर्वन् = केशाः छिन्नाः पुना रोहयन् इत्यर्थः। एवं प्राजरुहाकुर्वन् इत्यत्रापि बोध्यम्।]]
25 [[२। ‘हृपिशिरुहि--’ [द। उ। १-४७]
26 [[३। ‘हृसृरुहि--’ [द। उ। ६-३]
27 [[४। ‘रुहे रश्च लो वा’ [द। उ। ६-१३]
28 [[५। ‘रुहेर्वृद्धिश्च’ [द। उ। ९। ४]
1 {@“वगि गत्यर्थः”@} 2 “वङ्गिः गतिवैकल्ये रूढः
वङ्गति, वङ्गः” इति क्षीरतरङ्गिण्याम्।
वङ्गकः-ङ्गिका, वङ्गकः-ङ्गिका, विवङ्गिषकः-षिका, वावङ्गकः-ङ्गिका
वङ्गिता-त्री, वङ्गयिता-त्री, विवङ्गिषिता-त्री, वावङ्गिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककङ्कतिवत् 3 ऊह्यानि।
अस्य धातोः परस्मैपदित्वात् शुद्धे शानच्प्रत्ययो न भवति।
4 ण्यन्ते--वङ्गयमानः इति।
5 वङ्गः।
वङ्गुरिः-भूषणभेदः।
वङ्गितः।
01 (१५३२)
02 (१-भ्वादिः-१४७। सक। सेट्। पर।)
03 (१४०)
04 [पृष्ठम्११८३+ २८]
05 [[१। वङ्गतीति वङ्गः = जनपदः। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायामधिकरणे घञ्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.