रुरुक्षकः-क्षिका (rurukSakaH-kSikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रुजो भङ्गे”@} 2 ‘भङ्गे रुजति, हिंसायां रोजयेदिति णौ रुजेः।।’ 3 इति देवः।
रोजकः-जिका, रोजकः-जिका, रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुजकः-जिका
रोक्ता-रोक्त्री, रोजयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुजिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि रौधादिकभुनक्तिवत् 4 बोध्यानि।
चोरस्य 5 रुजन् रोगः, नदी कूलानि रुजती गच्छति, चोरं रुजन्, नीरुजन् मिताशी स्यात्, 6 कूलमुद्रुजः 7, 8 रोगः, 9 हृद्रोगः-हृदयरोगः, 10 रुजा, 11 रुक्, 12 13 रुग्णवान्, 14 लुग्नम्, 15 वीरुक्, इत्यादीनि रूपाण्यस्माद्भवन्तीति विशेषः।
01 (१४१६)
02 (६-तुदादिः-१४१६। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ६९)
04 (११६२)
05 [[१। अत्र ‘रुजार्थानां भाववचनानामज्वरेः’ (२-३-५४) इति धात्वर्थस्य भावकर्तृकत्वे कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी। तुदादित्वात् शतरि शप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न। सूत्रे रुजाशब्देन व्याधिरुच्यते। तेन रुजेः व्याध्यर्थत्वे ‘भाववचनानाम्’ इत्यस्य ‘श्लेष्मा पुरुषं रुजन्’ इति प्रत्युदाहरणमिति केचित्। भाष्ये तु रुजधातोर्भङ्गार्थत्वमेवाश्रित्य, ‘नदी कूलानि रुजति।’ इति प्रत्युदाहृतम्। कर्मणोऽशेषत्वविवक्षायां द्वितीयाऽपि। तेन ‘चोरं रुजन्’ इति सिद्ध्यति। निपूर्वकोऽयं धातुर्व्याधिप्रतीकारे वर्तते। तेन नीरुजन् = (व्याध्यनभिभूतः) इति, प्रतीकारोऽत्रार्थः।]]
06 [[२। ‘उदि कूले रुजिवहोः’ (३-१-३१) इति कूलशब्दे कर्मण्युपपदे उत्पूर्बकस्यास्य खश्प्रत्ययः। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। शित्त्वात् सार्वधातुक- त्वम्। तस्य च ङिद्वद्भावाद् गुणो न। कूलानि उद्रुजतीति कूलमुद्रुजः रथः। उक्षा इति केचित्।]]
07 [[आ। ‘मदोदग्राः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः।’ रघु। ४। २२।]]
08 [[३। ‘पदरुजविशस्पृशो घञ्’ (३-३-१६) इति कर्तरि घञ्। रुजतीति रोगः। ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वम्।]]
09 [[४। ‘वा शोकष्यञ्रोगेषु’ (६-३-५१) इति हृदयशब्दस्य रोगशब्दे परे हृद्भावविकल्पः।]]
10 [[५। भिदादेः (३-३-१०४) आकृतिगणत्वेन तत्र पाठादङ्। प्रत्ययस्य ङित्त्वान्न गुणः।]]
11 [[६। ‘रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्’ (३-३-१०८) इत्यत्र बहुलग्रहणात् रोगवाचकत्वेऽपि स्त्रियां सम्पदादि (वा। ३-३-१०८) पाठात् क्विप्।]]
12 [पृष्ठम्११२८+ २९]
13 [[१। ‘ओदितश्च’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वम्। निष्ठानत्वस्य परशास्त्रत्वात्, ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वस्य पूर्वशास्त्रत्वाच्च, ‘त्रिपाद्यामपि पूर्वं प्रति परं शास्त्रमसिद्धम्’ इति न्यायेन निष्ठानत्वासिद्ध्या कुत्वमत्रेति बोध्यम्। ‘अट्कुप्वाङ्- नुम्व्यवायेऽपि’ (८-४-२) इति णत्वम्।]]
14 [[२। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तः। ‘कपिलकादीनां संज्ञाच्छन्दसोः’ (वा। ८-२-१८) इत्यत्र कपिलकादिगणे पाठादत्र धातुरेफस्य लत्वम्। लुग्नम् = जीर्णवस्त्रम्।]]
15 [[३। क्विबन्ते बाहुलकात् ‘अन्येषामपि दृश्यते’ (६-३-१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घः। अत्र क्षीरतरङ्गिण्याम्-- “… ‘नहिवृति--’ (६-३-११६) इति दीर्घः। वीरुक्।” इत्युक्तम्। ‘नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ’ (६-३-११६) इत्यत्र रुचि इति रुचधातोरेव सर्वैः ग्रहणात् चिन्त्यमिदम्।]]
1 {@“रुश हिंसायाम्”@} 2 रोशकः-शिका, रोशकः-शिका, रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुशकः-शिका
रुष्टा-ष्ट्री, रोशयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुशिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिककुस्यतिवत् 3 ज्ञेयानि।
तुमुनि-रोष्टुम् 4 इति।
01 (१४२६)
02 (६-तुदादिः-१४१९। सक। अनि। पर।)
03 (२३४)
04 [[B। ‘रोषच्छुप्तधियाथ रोष्टुमभितो योधान्द्विषद्रेशकान्…।’ धा। का। २-८४।]]
1 {@“रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- प्रादुर्भावे च’ इति केचिन्न पठन्ति।
‘रुह जन्मनि--’ इति न्यासे पाठः।
3 रोहकः-हिका, 4 रोपकः-पिका, रोहकः-हिका, 5 रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुहकः-हिका
6 रोढा-रोढ्री, रोपयिता-रोहयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुहिता-त्री
रोहन्-न्ती, रोपयन्-रोहयन्-न्ती, रुरुक्षन्-न्ती
-- रोक्ष्यन्-न्ती-ती, रोपयिष्यन्-रोहयिष्यन्-न्ती-ती, रुरुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- रोपयमाणः-रोहयमाणः, -- रोरुह्यमाणः
-- रोपयिष्यमाणः-रोहयिष्यमाणः, -- रोरुहिष्यमाणः
7 अम्बुरुट्-रुड्-रुहौ-रुहः
-- -- -- रूढम्-रूढः-रूढवान्, 8 आरूढो वृक्षम्-आरूढो वृक्षः, 9 रूढः, रोपितः-रोहितः, 10 रोहितः, लोहितः-लोहिताया, लोहितकः, लोहितकं 11, रुरुक्षितः, रोरुहितः-तवान्
12 13 रुहः-रोहः, प्ररुहः-प्ररोहः, 14 पाणिरुहः 15 -भूरुहः-उर्वीरुहः-शिरोरुहः-सरोरुहम्, 16 न्यग्रोधः, 17 वीरुत् 18, 19 विरोही-रोहिणी, 20 रोहणः, रोपः-रोहः, 21 धान्यरोपी, रुरुक्षुः-रोरोहः
रोढव्यम्, रोपयितव्यम्-रोहयितव्यम्, रुरुक्षितव्यम्, रोरुहितव्यम्
रोहणीयम्, रोपणीयम्-रोहणीयम्, रुरुक्षणीयम्, रोरुहणीयम्
रोह्यम्, रोप्यम्-रोह्यम्, रुरुक्ष्यम्, रोरुह्यम्
ईषद्रोहः-दूरोहः-सुरोहः
-- -- -- रुह्यमाणः, रोप्यमाणः-रोह्यमाणः, रुरुक्ष्यमाणः, रोरुह्यमाणः
रोहः, आरोपः-रोहः, रुरुक्षः, रोरुहः
रोढुम्, रोपयितुम्-रोहयितुम्, रुरुक्षितुम्, रोरुहितुम्
रूढिः, 22 रूढिः, 23 24 बीजरुहाकुर्वन्, प्राजरुहाकुर्वन्, रोपणा-रोहणा, आरुरुक्षा, रोरुहा
रोहणम्, रोपणम्-रोहणम्, रुरुक्षणम्, रोरुहणम्
रूढ्वा, रोपयित्वा-रोहयित्वा, रुरुक्षित्वा, रोरुहित्वा
आरुह्य, आरोप्य-आरोह्य, आरुरुक्ष्य, आरोरुह्य
रोहम् २, रूढ्वा २, रोपम् २-रोहम् २, रोपयित्वा २-रोहयित्वा २, रुरुक्षम् २, रुरुक्षित्वा २, रोरुहम् २
रोरुहित्वा २
25 इतीन्प्रत्ययः।
रोहतीति रोहिः = जन्म।]] रोहिः, 26 इतीतिप्रत्ययः।
रोहित् = वीरुत्प्रकारः, सूर्योऽग्निश्च।]] रोहित्, 27 इतीतन्प्रत्ययः, रेफस्य लकारश्च वा भवति।]] रोहितः-लोहितः, 28 इति टिषच्प्रत्यये धातोर्वृद्धौ च रौहिषः इति भवति।
रौहिषः = तृणजातिः, स्त्रियां षित्त्वात् ङीषि रौहिषी = दूर्वा।]] रौहिषः।
01 (१४३२)
02 (१-भ्वादिः-८५९। अक। अनि। पर।)
03 [पृष्ठम्११३५+ २८]
04 [[१। ण्यन्ते सर्वत्र, ‘रुहः पोऽन्यतरस्याम्’ (७-३-४३) इति विकल्पेन हकारस्य पकारः। तेन रूपद्वयम्। यद्यपि दैवादिकरुप्यतेर्ण्यन्ते रोपक इति, रोहतेश्च रोहक इति सिद्ध्यति, धातूनामनेकार्थत्वात् बीजजन्मनि उभयत्र वृत्तिरपि सुलभा
\n\n तथापि धातूनामनेकार्थत्वेऽपि, न सर्वेषां सर्वार्थकत्वमित्यतः सूत्रारम्भस्य चारितार्थ्यं बोध्यम्। विस्तरस्तु न्यासादिषु बोध्यः।]]
05 [[२। ‘दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिः--’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् धातोरस्यानिट्त्वं बोध्यम्। ‘हो ढः’ (८-२-३१) इति ढत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्।]]
06 [[३। तृजादिषु ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति प्रथमं गुणे, तदनन्तरं ढत्व- धत्वष्टुत्वढलोपाः। ‘पर्जन्यवल्लक्षणं प्रवर्तते’ (परि। १२१) इति न्यायेन ‘ढ्रलोपे--’ (६-३-१११) इति दीर्घः--ओकारः--अत्रापि भवतीति बोध्यम्।]]
07 [[आ। ‘विसृत्वरैरम्बुरुहां रजोभिः यमस्वसुश्चित्र इवोदभारः।।’ शि। व। ३। ११।]]
08 [[४। ‘गत्यर्थाकर्मक--’ (३-४-७२) इत्यादिना कर्तरि कर्मणि च क्तप्रत्ययः।]]
09 [[५। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। रूढः = रूढिं गतः।]]
10 [[६। ण्यन्तात् कर्तरि क्तप्रत्यये साधुरयम्। अस्यैव शब्दस्य कपिलकादिगणे (वा। ८-२-१८) पाठात् विकल्पेन धात्वादेर्लकारः--लोहितः = वर्णविशेषः। अभिधानस्वाभाव्यात् वर्णवाचकत्वमधुना धातोरिति बोध्यम्। लोहिताया इति। अत्र अलोहितो लोहितो भवतीति च्व्यन्तात् लोहितशब्दात् ‘लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्’ (३-१-१३) इति क्यष्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति प्रत्ययान्तादकारप्रत्ययः। लोहितकः इति अत्र ‘लोहितान्मणौ’ (५-४-३०) इति स्वार्थे कन्प्रत्ययः। ‘लोहितकं मुखम्’ इत्यत्र तु ‘वर्णे चानित्ये’ (५-४-३१) इत्यनित्यवर्णवाचकात्लोहितशब्दात् स्वार्थे कन्प्रत्ययः।]]
11 [मुखम्]
12 [पृष्ठम्११३६+ २६]
13 [[१। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यः--’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वैकल्पिको णप्रत्ययः। णप्रत्यय- पक्षे रोहः इति सम्पद्यते। तदभावपक्षे ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यये रुहः इति भवति। रुहः = मृगविशेषः।]]
14 [[२। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् पाण्यादिषु सुबन्तेषूप- पदेषु कर्तरि कप्रत्ययः। अत्र ‘इगुपध--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यय इति प्रक्रियाकौमुदी। तत्र निरुपपदाधिकारात् चिन्त्यमिदम्।]]
15 [[आ। ‘पीने भटस्योरसि वीक्ष्य भुग्नान् तनुत्वचः पाणिरुहान् सुमध्या।’ भ। का। ११। ८।]]
16 [[३। न्यक् रोहतीति न्यग्रोधः = वटवृक्षः। बाहुलकात् कर्तरि घञ्। न्यङ्क्वादिषु (७-३-५३) पाठात् धातुहकारस्य धकारः।]]
17 [[४। विविधं रोहतीति वीरुत् = लता। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि, न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) हकारस्य धकारः। ‘अन्येषामपि दृश्यते’ (६-३-१३७) इति दीर्घः।]]
18 [[B। ‘… वीरुत्ततिर्भृङ्गकुलैररंसीत्।।’ वा। वि। ३। १७।]]
19 [[५। विशेषेण रोहतीति विरोही तृणादयः। तद्धर्मिणि णिनिः। केवलाण्णिनिप्रत्ययेऽपि रोही इति भवति। तदन्तात् स्त्रियां नान्तत्वेन ङीषि रोहिणी इति।]]
20 [[६। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। रोहणः = रत्नपर्वतः।]]
21 [[७। धान्यानि रोपयतीति धान्यरोपी। ण्यन्तात् णिनिः।]]
22 [[८। संज्ञायां क्तिच्। ढत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः यथालक्षणमिह बोध्याः।]]
23 [पृष्ठम्११३७+ २४]
24 [[१। बीजं रोहयतीत्यर्थे अन्तर्भावितण्यर्थादस्मात् मूलविभुजादित्वात् (वा। ३-२-५) कर्तरि कप्रत्ययः। तदन्तात् स्त्रियां टापि बीजरुहा इति सम्पद्यते। साक्षात्- प्रभृतिषु (१-४-७४) गणे बीजरुहा इति पाठादस्य कृञो योगे गतिसंज्ञा। ‘ते प्राग् धातोः’ (१-४-८०) इति धातोः पूर्वमस्य प्रयोगः। ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासः। बीजरुहाकुर्वन् = केशाः छिन्नाः पुना रोहयन् इत्यर्थः। एवं प्राजरुहाकुर्वन् इत्यत्रापि बोध्यम्।]]
25 [[२। ‘हृपिशिरुहि--’ [द। उ। १-४७]
26 [[३। ‘हृसृरुहि--’ [द। उ। ६-३]
27 [[४। ‘रुहे रश्च लो वा’ [द। उ। ६-१३]
28 [[५। ‘रुहेर्वृद्धिश्च’ [द। उ। ९। ४]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.