धातुः: रु
मूलधातुः: रुङ्
धात्वर्थः: गति-रेषणयोः
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: गतौ सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: रवते


धातुः: रु
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: शब्दे
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: रौति-रवीति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

रु  (अर्थः)  शब्दे
रौतीत्यादि यौतीत्यादिवत् विशेषस्तु "तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके'' इति हलादौ सार्वधातुके पक्षे ईडागमः शब्विषये, ( रवीति रुवीत ) इत्यादि अशब्विषये तु विकरणेन सार्वधातुकस्य व्यवधानादीटो ऽप्रसङ्गः ( रुरूषति ) "सनि ग्रहगुहोश्च'' इत्यानिट्त्वं, ( रोरूयते रोरवीति, रोरोति रोरुवीतः रोरुतः ) प्रकृतिग्रहणन्यायेन "तुरुस्तु'' इतीड्विकल्पः ( रवणः ) चलनशब्दार्थादिति युच् ( संरावः ) "उपसर्गे रुवः'' इति घञ्, प्राणा उपरवा इति  प्रयोगः घे द्रष्टव्यः उपसर्ग इति वचनादनुपसृष्टादपि रवा बाहुलकात् घञपीत्यात्रेयः राव इति (आराव आरवः) "विभाषाङि रुप्लुवोः" इति पक्षे घञ्तदभावे ऽप् ( रविः ) "अच इः'' इतीप्रत्ययः "तुरुस्तुशम्यम'' इत्यत्रवृत्तौ तुरिति सौत्रो धातुरिति अत्र न्यासे वृद्ध्यर्थ इत्येके हिंसार्थ इत्यपरे, तस्य च लुग्विकरणत्वं स्मर्यते इति वर्द्धमानश्च तु वृद्धिहिंसयोरदादौ स्मर्यत इति हरदत्तस्तुवृद्ध्यर्थत्वमभिधाय गत्यर्थ इत्येके, हिंसार्थ इत्यपरे इति, त्रिष्वपीति बोधिन्यासे, (उत्तवीति)इति "बहुलं छन्दसि''इति शपो लुगिति पदमञ्जर्यां यद् दृश्यते  तद्दुविन्यस्तकाकुपदजनितभ्रान्तिभिर्लेखकैरिहापि शम्यमोर्वक्ष्यमाणं लिखितमिति बोद्धव्यं न तु तत्प्रामाण्यादयं न्याय्यविकरण इति न्याय्यविकरणत्वे हि न्यासादिविरोधप्रसङ्गः स्यात् किं च शम्यमोश्छन्दसि विकरणस्य लुकि कृते हलादिसार्वधातुकमनन्तरं संभवतीति वृत्तिविरोधःस्यात् (तौति) इत्यादि रौतीत्यादिवदुदाहार्यम् "उतां च रुस्नुवौ क्षुवं तथोर्णोतिस्तथो युणुक्ष्णुव'' इति सेट् स्वस्यापाठादनिट्त्वम् ( तोता, तोष्यति ) इत्यादि थलि क्रादिनियमादिड्विकल्पः ( तुतोथ तुतविथ ) इति ( तुतावयिषति अतूतवत् ) इत्यत्राभ्यासस्यपुयण्जपरत्वाभावादित्वं न भवति आपिशलास्तु "तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके छन्दिस' इति पठन्तः सर्वत्रेदं छान्दसमाहुः रवत इति गतिरेषणयोः शपि  24

रु शब्दे 
- रौति । रुराव । रविता । संरावः । रवः । रावः । रुतम ।। 25 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“रु शब्दे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘-- रवते रौति शब्दने।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>रावकः-विका, रावकः-विका, <a href="#foot_krm04">4</a> रुरूषकः- <a href="#foot_krm05">5</a> रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका;</li> <li> रविता-त्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-रिरावयिषिता-त्री, रोरूयिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकक्ष्णौतिवत् <a href="#foot_krm06">6</a> बोद्ध्यानि। </li> <li><a href="#foot_krm07">7</a> इति युच्प्रत्यये निष्पादितवान्।]] रवणः, <a href="#foot_krm08">8</a> संरावः, <a href="#foot_krm09">9</a> <a href="#foot_krm10">10</a> रवः, <a href="#foot_krm11">11</a> रावः, <a href="#foot_krm12">12</a> अल्परावः, मञ्जुरावः, <a href="#foot_krm13">13</a> आरावः-आरवः, <a href="#foot_krm14">14</a> मयूरः, <a href="#foot_krm15">15</a> <a href="#foot_krm16">16</a> रुरूषुः, <a href="#foot_krm17">17</a> ध्वाङ्क्षरावी, <a href="#foot_krm18">18</a> मण्डूकरावी, <a href="#foot_krm19">19</a> सांराविणम् <a href="#foot_krm20">20</a>, <a href="#foot_krm21">21</a> रोरूयः <a href="#foot_krm22">22</a> लोकरावणः, <a href="#foot_krm23">23</a> रविः, <a href="#foot_krm24">24</a> रुरुः, <a href="#foot_krm25">25</a> पुरूरवाः इतीमान्यस्माद् भवन्ति।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१४१२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०३४। अक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। २३)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[४। धातोरस्य सेट्त्वेऽपि, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति झलादिसनः कित्त्वम्। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। षत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रियोह्या।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासस्येकारः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => (३२३)</li> <li id="foot_krm07">07 => [[६। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति युच्। णत्वम्। क्षीरस्वामी तु औणादिके ‘सुयुरुवृञो युच्’ [द। उ। ५-२०]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[७। ‘उपसर्गे रुवः’ (३-३-२२) इति घञ्। उवर्णान्तत्वप्रयुक्तापोऽपवादः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[आ। ‘सजलाम्भोदसंरावं हनुमन्तं सहाङ्गदम्।’ भ। का। ७। ३५।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[८। अनुपसृष्टात् (शुद्धात्) ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति अप्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[९। ‘बाहुलकाद् घञपि, इत्यात्रेयः। रावः।’ इति माधवधातुवृत्तिः। “-- ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेन घञबादयः। बहुलं व्यतिकीर्यन्ते मञ्जुरावादयस्तथा।।” इति प्रक्रियासर्वस्वश्लोक इहावधेयः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[B। ‘केऽप्यल्परावं नुनुवुः खलेषु क्षुरक्ष्णुतात्मानममुं स्नुतास्त्राः।’ धा। का। २। ४७।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[१०। ‘विभाषाऽऽङि रुप्लुवोः’ (३-३-५०) इति घञ्विकल्पः। तेन पक्षेऽप्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[११। मह्यां रौतीति मयूरः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये पृषोदरा- दिषु (६-३-१०९) पाठात् महीशब्दस्य ‘मयू’ इत्यादेशे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [पृष्ठम्११२४+ ३९]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[आ। ‘संजुघुक्षव आयूंषि ततः प्रतिरुरूषवः।’ भ। का। ९। १४।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[१। ध्वाङ्क्ष इव रौतीति ध्वाङ्क्षरावी। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[B। ‘मण्डूकराविणं सर्पं गोमुखं च मृगादिनम्।’ (सुभाषितनीवी)]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[२। सम्पूर्वकादस्मात्, ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इति इनुण्प्रत्यये, ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति स्वार्थेऽण्प्रत्यये, ‘इन् अण्यनपत्ये’ (६-४-१६४) इति प्रकृतिभावे च सांराविणम् इति भवति।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[C। ‘सांराविणं न कर्तव्यं यावन्नायाति दर्शनम्।’ भ। का। ७। ४३।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[३। ‘उदन्तात् यङो लुङ् नेति केचित्।’ इति प्रक्रियाकौमुदी। तेनात्र यङन्तात् पचाद्यचि रूपमेवं तेषां मते। वस्तुतस्तु एवमङ्गीकरणे नियामकाभावात्, यङोऽनै- मित्तिकलुक एव भाष्यादिषु ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इत्यत्राभ्युपगतत्वात् चिन्त्यमिदमिति रोरुवः इत्येव न्याय्यमिति च बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[४। लोकान् रावयतीति लोकरावणः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। ‘रावणो लोकरावणः।’ इत्यादयः रामायणप्रयोगाः अत्रानु- सन्धेयाः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[५। ‘इन्’ (द। उ। १। ४६) इतीन्प्रत्ययः। रौतीति, रूयते इति वा रविः = भानुः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[६। ‘रुशातिभ्यां क्रुन्’ (द। उ। १। १५९) इति {??}न्प्रत्ययः। रुरुः = मृयः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[७। ‘पुरूरवाः’ (द। उ। ९-९२) इत्यसिप्रत्यये निरूढः। पुरु रूयते स्वयशः सर्वत्रेति पुरूरवाः = राजविशेषः। पुरुशब्दस्य दीर्घोऽपि निपातनात्।]]</li></ul>

रु (रु꣡ शब्दे - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = रवणम्
अनीयर् = रवणीयः - रवणीया
ण्वुल् = रावकः - राविका
तुमुँन् = रवितुम्
तव्य = रवितव्यः - रवितव्या
तृच् = रविता - रवित्री
क्त्वा = रुत्वा
ल्यप् = प्ररुत्य
क्तवतुँ = रुतवान् - रुतवती
क्त = रुतः - रुता
शतृँ = रुवन् - रुवती

रु (रु॒ङ् गतिरोषणयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = रवणम्
अनीयर् = रवणीयः - रवणीया
ण्वुल् = रावकः - राविका
तुमुँन् = रोतुम्
तव्य = रोतव्यः - रोतव्या
तृच् = रोता - रोत्री
क्त्वा = रुत्वा
ल्यप् = प्ररुत्य
क्तवतुँ = रुतवान् - रुतवती
क्त = रुतः - रुता
शानच् = रवमाणः - रवमाणा

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

रु  शब्दे
- रौति, तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके (7395) हलादौ वा ईट् रवीति  रविता सनि ग्रहगुहोश्च  (7212) इतीण् नास्ति- रुरूषति  ॠदोरप् (3357) रवः  उपसर्गे रुवः (3322) घञ् संरावः  विभाषाङि रुप्लुवोः (3350) आरवः, आरावः  भ्वादौ रुङ् गतिरेषणयोः (1683) रवते  रवणः रुशातिभ्यां क्रुन् (द0 उ0 1159) रुरुर्मृगः अच इः (उ04139) रविः  असुन् -पुरूरवाः (उ0 4232)  मह्यां रौति (द्र063109 काशिका) मयूरः  22

INTERMEDIATE, Sanskrit to English, 1872 Edition

रुथ रुथ, अस्, m. a proper N.


INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

रुथ (rutha)

Monier Williams Cologne

Monier Williams 1872