| YouTube Channel

रुट (ruTa)

 
Wilson
English
रुट r. 1st cl. (रोटते)
1 To resist or oppose.
2 To strive again.
3 To tumble or roll for passion. r. 10th cl. (रोटयति)
1 To be angry.
2 To shine. (इ) रुटि r. 1st cl. (रुण्ठति) To steal, to rob.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 रुट्
मूलधातुः:
 रुट
धात्वर्थः:
 प्रतिघाते
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 रोटते
अनुबन्धादिविशेषः:
 द्युतादिः
धातुः:
 रुट्
मूलधातुः:
 रुट
धात्वर्थः:
 भाषायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 रोटयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 द्युतादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
रुटँ रुट
मानकरूपान्तरम् - लुटँ
लुट
मानकरूपान्तरम् - लुठँ
लुठ प्रतीघाते
- रोटते । लोटते । लोठते । लुठ्यतीति । लुट बिलोडन इत्यस्य लोटतीति परस्मैपदिषूक्तम् पूर्वं पाठात् ।। 750-752 ।।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रुट, इ स्तेये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) पञ्चमस्वरी । इ, रुण्ट्यते धनंचौरेण । इति दुर्गादासः ॥
रुट, ऌ ङ दीप्तिप्रतिहत्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-सक०-अक० च-सेट् ।) ऌ, अरुटत् । ङ, रोटते । प्रतिहतिः शोकादिनापातनं पुनर्हननं वा । इति दुर्गादासः ॥
रुट, क रुषि । द्युतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) क, रोटयति ॥
इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रुट चौर्व्ये
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् इदित् । रुण्टति अरुण्टीत् ।
रुट रोधे
सक०
 दीप्तौ अक०
चु०
उभ०
 सेट् । रोटयति तेअरूरुटत् त ।
रुट दीप्तौ अक० प्रतिघाते
सक०
 च
भ्वा०
 आ० सेट् । रोटतऌदित् लुङि
उभ०
 अरुटत् अरोटिष्ट रुरुटे ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
रुटँ रुट दीप्तौ
- रोटते 726
रुटँ रुट रोषे
- रोटयति ग्रामरोटः रुषेत्येनञ्चन्द्रो मत्त्वा भ्वादिदिवादिभ्यां (1458, 4123) सिद्धमाह रुट उपघाते रुठ इत्येके 132
धातुवृत्तिः
Sanskrit
रुटँ रुट
मानकरूपान्तरम् - लुटँ
लुट
मानकरूपान्तरम् - लुठँ
लुठ (अर्थः) प्रतिघाते
आद्यौ प्रथमान्तौ अन्त्यो द्वितीयान्तः अयं याठो देवमैत्रेयादीनाम् हरियोगिनस्तु द्वावेव "धातोः कर्मणः'' इत्यत्र कैयटे द्वितीयान्तो यठितौ क्षीरस्वामी त्वेवं पठितृवा आहरुट लुटेतृयेके बाधृ लोडने इति लिङ्गाद् इति तथा लुठ दीप्तावित्यप्यसावाह, लुट इति तु शाकटायनः सुधाकरस्तु भूवादिसूत्रे लुठतिर्द्वितीयान्तोपिलुटितो लोठमान इति प्रयागदशनादित्याह ( रोठते लोटते ) इत्यादि पूर्ववत् लोठतीति लोढने गतम् ( रुण्ठति लुष्ठतीति स्तेये रोठति लोठतीत्युपघाते तुण्ठतीत्यालस्यप्रतिघातयोः रुण्ठति लुण्ठतीति) द्वयं गत्यर्थे 736
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रुट प्रती2घाते”@} 3 4 “… ‘रुट लुट लुठ प्रती5घाते’ आद्यौ प्रथमान्तौ।
अन्त्यो द्वितीयान्तः।
अयं पाठो देवमैश्रेयादीनाम्।
हरियोगिनस्तु आद्यावेव।
‘धातोः कर्मणः--’ 6 इत्यत्र कैयटे द्वाविमौ द्वितीयान्तौ पठितौ।
क्षीरस्वामी तु एवं पठित्वाऽऽह-- “-- ‘रुट लुट--’ इत्येके।
‘बाधृ रोटने’ इति लिङ्गात्।” इति।
तथा ‘रुट दीप्तौ’ इत्यप्यसावाह।” इति माधवो- क्तिरिहानुसन्धेया।]] ‘रोटते प्रतिघातेऽर्थे रोषे रोटयतीति णौ।।’ 7 हति देवः।
रोटकः-टिका, रोटकः-टिका, रुरुटिषकः-रुरोटिषकः-षिका, रोरुटकः-टिका
रोटिता-त्री, रोटयिता-त्री, रुरुटिषिता-रुरोटिषिता-त्री, रोरुटिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककोकतिवत् 8 ज्ञेयानि।
9 रुटितम्-रोटितम्-तः, रुट्यभानः 10 इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४१७)
02
=>
 [ति]
03
=>
 (१-भ्वादिः-४७६। सक। सेट्। आत्म।)
04
=>
 [[[अ]
05
=>
 (ति)
06
=>
 (३-१-७)
07
=>
 (श्लो। ७४)
08
=>
 (१९७)
09
=>
 [[४। ‘उदुपधात् भावादिकर्मणोः--’ (१-२-२१) इति वैकल्पिककित्त्वात् निष्ठायां रूपद्वयं बोध्यम्।]]
10
=>
 [[आ। ‘अस्विन्नरुग्घोटक रुट्यमानमार्गा जवेनालुटिता निरीयुः।।’ धा। का। २। १।]]
1 {@“रुट भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
क्षीरस्वामी चुरादिष्वेव पूर्वम् ‘रुट रोषे’ इति मैत्रेयाद्यनुसारेण पठति 3 अत्र तु भाषार्थकदण्डके पुनः पठति।
परं तु दण्डकपठितानां सर्वेषामपि ‘भाषार्थः’ इति भासार्थकत्वमाह।
‘… रोटयतीति णौ।।’ 4 इति देववाक्यं क्षीरस्वामिनोऽनूकूलमिति बोध्यम्।
रोटकः-टिका, रुरोटयिषकः-षिका
रोटयिता-त्री, रुरोटयिषिता-त्री, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककोटयतिवत् 5 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४१८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७८४। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्११२९+ २५]
04
=>
 (श्लो। ७४)
05
=>
 (२०५)