| YouTube Channel

रुज् (ruj)

 
शब्दसागरः
English
रुज्(औ, ओ)औरुजो r. 6th cl. (रुजति)
1. To afflict, to disorder, to afflict
with pain or disease.
2. To bend or break. r. 10th cl. (रोजयति-ते)
To hurt, to injure.
रुज्
f.
(-रुक्)
1. Sickness, disease.
2. Fracture.
3. Effort.
E.
रुज् to be or
make sick,
aff.
क्विप्
also with टाप् added रुजा
Capeller Eng
English
1 रुज् रुज॑ति
pp.
रुग्ण॑ (q.v. ) break, crush down,
destroy
pain, afflict.
C.
रोजयति give one a blow upon (loc. ).
—अव break off. break open or asunder, tear out, lacerate, dislimb.
प्र break to pieces. वि & सम् break, crush, rend.
2 रुज्
a.
breaking, crushing
f.
grief, sorrow, pain, illness.
Yates
English
रुज् (श, औ, ओ) रुजति 6.
a. To afflict
to bend or break. (क) रोजयति
10.
a. To hurt, injure.
रुज् (क्) 5.
f.
Sickness, disease.
Wilson
English
रुज्
f.
(रुक्) Sickness, disease.
E.
रुज् to be or make sick,
aff.
क्विप्
also with टाप् added रुजा.
Apte
English
रुज् [ruj], I. 6
P.
(रुजति, रुग्ण)
To break to piece s, destroy
वायुरुग्णान्
R.*
9.63
शैलरुग्णमतङ्गजः 12.73
Bk.*
4.42.
To pain, injure, disorder, afflict with disease, (sometimes with
gen.
)
रावणस्येह रोक्ष्यन्ति कपयो भीमविक्रमाः
Bk.*
8.12.
To bend. -II. 1
U.
(रोजयति-ते) To hurt, kill.
रुज् [ruj] रुजा [rujā], रुजा
f.
[रुज्-क्विप् वा टाप्]
Breaking, fracture.
Pain, torment, pang, anguish
अनिशमपि मकरकेतु- र्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे
Ś.*
3.4
क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी
M.*
3.2
चरणं रुजापरीतम् 4.3.
Sickness, malady, disease
इत्यदर्शितरुजो$स्य मन्त्रिणः
R.*
19.52.
Fatigue, toil, effort, trouble.
A ewe.
Leprosy.
Comp.
-करa. causing pain, sickening. (-रः) a disease, sickness, illness. (-जः)कृत्या trouble
ब्राह्मणस्य रुजःकृत्या घ्राति- रघ्रेयमद्ययोः
Ms.*
11.67. -प्रतिक्रिया counteraction or treatment of disease, curing, practice of medicine. -भेषजम् a medicine. -सद्मन्
n.
feces, excrement.
Apte 1890
English
रुज् {vI.v} {c6c} P. (रुजति, रुग्ण) 1 To break to pieces, destroy
R. 9. 63, 12. 73
Bk. 4. 43.
2 To pain, injure, disorder, afflict with disease, (sometimes with gen)
रावणस्येह रोक्ष्यंति कपयो भीमविक्रमाः Bk. 8. 120.
3 To bend. {vII.v} {c10c} U. (रोजयति-ते) To hurt, kill.
रुज्, रुजा f. [रुज्-क्विप् वाटाप्] 1 Breaking, fracture.
2 Pain, torment, pang, anguish
अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे Ś. 3. 4
क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी M. 3. 2
चरणं रुजापरीतं 4. 3.
3 Sickness, malady, disease
R. 19. 52.
4 Fatigue, toil, effort, trouble.
5 A ewe.
6 Leprosy.
Comp.
कर a. causing pain, sickening. (
रः) a disease, sickness, illness.
प्रतिक्रिया counteraction or treatment of disease, curing, practice of medicine.
भेषजं a medicine.
सद्मत् n. feces, excrement.
Monier Williams Cologne
English
1. रुज्
cl.
6.
P.
(Dhātup. xxviii, 123) रुज॑ति (ep. also °ते
pf. रुरो॑ज,
RV.
&c.
&c.
aor.
2. sg. रोक्,
VS.
रुक्,
MaitrS.
अरौक्षीत्
Gr.
fut. रोक्ता, रोक्ष्यति, ib.
inf.
-रु॑जे,
RV.
ind.
p.
रुक्त्वा॑, -रु॑ज्य,
Br.
),
to break, break open, dash to pieces, shatter, destroy,
RV.
&c.
&c.
to cause pain, afflict, injure (with
acc.
or
gen.
cf.
Pāṇ.
ii, 3, 54),
VS.
&c.
&c.
:
Caus.
रोजयति (aor. अरूरुजत्), to cause to break
&c.
to strike upon (loc. ),
BhP.
(cl. 10.
Dhātup.
xxxiii, 129) to hurt, injure, kill:
Desid.
रुरुक्षति
Gr.
(See रुरुक्ष॑णि) :
Intens.
रोरुज्यते, रोरोक्ति,
Gr.
रुज् [cf. Gk. λυγρός
Lat.
lugeo.]
2. रुज् (ifc. ), breaking, crushing, shattering,
MBh.
pain, illness, disease,
Mn.
MBh.
&c.
fracture,
MW.
toil, trouble, ib.
Costus Speciosus,
Bhpr.
Monier Williams 1872
English
रुज् 1. रुज्, cl. 6. P. रुजति (rarely A. -ते),
रुरोज, रोक्ष्यति, अरौक्षीत् (in Vāja-
saneyi-s. XVI. 47. मा रोक् = भङ्गम् मा कार्षीः),
रोक्तुम्, to break, break open, break to pieces, break
down, destroy
to bend
to pain, cause pain, afflict
with disease, disorder, injure: Pass. रुज्यते, to be
broken, &c.: Caus. रोजयति, -यितुम्, Aor. अरूरु-
जत्, to cause to break, to injure, hurt, kill: Desid.
रुरुक्षति: Intens. रोरुज्यते, रोरोक्ति
[cf. Gr.
λυγ-ρό-ς, λευγαλέο-ς, λοιγό-ς, λοίγιο-ς, perhaps
ὀ-ρύσσω, ὄ-ρυγμα, ὀ-ρυκτή, ὀ-ρυχή
Lat. lug-e-o,
lug-u-bri-s, luc-tu-s, lu-e-s
Lith. luz-ti, ‘to
break.’]
2. रुज्, क्, क्, क्, breaking, breaking or dashing to
pieces
(क्), f. fracture
pain, sickness, illness, disease,
(अक्षि-रुज्, a disease of the eye)
toil, fatigue,
weariness, effort, trouble.
—रुक्-प्रतिक्रिया, f.
counteraction of disease, treatment of sickness, prac-
tice of medicine, curing, remedying.
—रुक्-सद्मन्,
अ, n. ‘seat of pain, excrement, feces.
—रुग्-अन्-
वित, अस्, आ, अम्, attended with pain, painful.
—रुग्-
दाह, अस्, m. a kind of fever.
—रुग्-भय, अम्,
n. fear of disease.
—रुग्-भेषज, अम्, n., Ved.
‘disease-medicine, any medicine or drug.
—रुग्-
विनिश्चय, अस्, m. ‘determination of disease, N. of
a work by Mādhava (treating of the causes and
diagnosis of eighty kinds of disease).
—रुजस्-कर,
अस्, or ई, अम् (रुजस्, acc. pl. + कर), causing or
producing pain.
Macdonell
English
रुज् RUJ, Ⅵ. P. rujá, break, shatter, 🞄destroy
cause pain to (ac., g.): pp. 🞄rugṇá, broken, shattered
cs. rojaya, P. 🞄deal a blow on (lc.). ā, P. (Ā.) break in 🞄pieces, tear (hair), uproot (trees), lacerate. 🞄pra, shatter. vi, shatter, destroy. sam, 🞄shatter
pain (ac.).
रुज् ruj,
a.
(—°) crushing, shattering:
f.
🞄pain
sickness, disease
mānasī —, mental 🞄pain, anguish.
Benfey
English
1. रुज् रुज्, i. 6, Par.
1. To break,
MBh. 3, 678.
2. To bend.
3. To pain, to
afflict with disease. Ptcple. of the pf.
pass. रुग्ण (MBh. 1. 1.)
also wrongly
written रुग्न।
1. Broken.
2. Bent,
crooked.
3. Injured.
4. Sick. Caus.,
and i. 10, To hurt, to kill. -- With the
prep. अव अव, To break, MBh. 1, 5884.
-- With आ, To break, MBh. 3, 423.
-- With समा सम्-आ, To break, MBh.
4, 1082. -- With वि वि, To destroy, Śāk.
d. 32, v.r. -- Cf. perhaps ὀρύσσω, διορυγή,
probably λυγρός, λευγαλέος, λοιγός, λύγος
Lat. lues (cf. fruor from frug).
See रोमन्थ।
2. रुज् रुज्,
f.
1. Pain, Man. 11, 674
Vikr. d. 30.
2. Sickness, Vikr. d. 51.
3. Effort, Megh. 27.
--
Comp.
निरुज्,
i. e.
निस्-,
adj.
1. free from pain, Suśr.
1, 289, 2. 2. healthy.
Apte Hindi
Hindi
रुज्
"तुदा* पर* , " - -
"तोड़ कर टुकड़े-टुकड़े करना, नष्ट करना"
रुज्
"तुदा* पर* , " - -
"पीड़ा देना, क्षति पहुँचाना, अस्वस्थ करना, रोगग्रस्त करना"
रुज्
"तुदा* पर* , " - -
झुकना
रुज्
स्त्री*
- रुज् + क्विप्
"भंग, अस्थिभंग"
रुज्
स्त्री*
- रुज् + क्विप्
"पीड़ा, संताप, यातना, वेदना"
रुज्
स्त्री*
- रुज् + क्विप्
"बीमारी, व्याधि, रोग"
रुज्
स्त्री*
- रुज् + क्विप्
"थकावट, श्रम, प्रयत्न, कष्ट"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रुज्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಗ /ವ್ಯಾಧಿ /ಬೇನೆ
निष्पत्तिः - > रुजो (भङ्गे) - "क्विप्" (वा० ३-२-१७८)
व्युत्पत्तिः - > रुजति देहम्
प्रयोगाः - > "इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरधशङ्किनीः प्रजाः"
उल्लेखाः - > रघु० १९-५२
रुज्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಡೆಯುವಿಕೆ /ಮುರಿಯುವಿಕೆ
प्रयोगाः - > "स्रस्ताङ्गसन्धौ विगताक्षपाटवे रुजा निकामं विकलीकृते रथे"
उल्लेखाः - > माघ० १२-२५
रुज्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೋವು /ವೇದನೆ
L R Vaidya
English
ruj {% vt. 6P (pp. रुग्ण
pres. रुजति) %} 1. To break, to destroy, R.v.63
2. to bend
3. to pain, to affect with disease, to injuie, रावणस्येह रोक्ष्यन्ति कपयो भीमविक्रमाः Bt.viii.120.
ruj {% f. %} 1. Fracture
2. pain, distress, disease, अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे Sak.iii., क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी Mal.iii.
3. toil, fatigue, effort.
Bopp
Latin
1. रुज् 6. P. frangere. रुग्न fractus. MAH. 3. 678.: वातरुग्न
इव…वनस्पतिः. -- Cl. 10. (हिंसे) ferire, lae-
dere, occidere. (V. रुजा, रोग aegritudo et cf. lith. láuźu
frango, praet. láuźiau = Caus. vel. 10. cl. रोजयामि, mu-
tato r in l, j i. e. g in v. p. 99. not.
germ. vet. LUCH
vellere, ar-liuhhan evellere, v. Graff. II. 137.
lat. lûgeo
= Caus. vel. cl. 10. रोजयामि (gr. comp. §. 109^a). 6.)
gr. λυγϱός, ο-ΡΥΓ, ὀ-ϱύσσω, ὄ-ϱυγμα, ὀ-ϱυϰτή, ὀϱυχή,
praefixâ vocali, sicut in ὄνομα, ὀϕϱύς, ἐ-λαχύς etc.)
c. अव i. q. simpl. HID. 1. 12.: अवरुज्य…गुल्मान्.
c. A. id. MAH. 2. 2113.: विषाणङ् गौर् इव मदात्
स्वयम् आरुजते ऽत्मनः.
c. praef. सम् id. MAH. 4. 1082.
c. वि diffringere. SAK. 24. 16.: धर्मारण्यं विरुजति गजः.
2. रुज् f. (N. रुक्, r. रुज्) morbus, aegritudo. UR. 42. 4.
Lanman
English
√ruj (rujáti
rurója
rugṇá
ruktvā́
-rújya). --1. break, break to pieces
—2. injure, pain. [cf. λυγ-ρός, ‘painful,
sad’
Lat. lūg-eo, ‘grieve.’]
rúj, f. pain, disease. [√ruj: for mg, cf.
Ger. Ge-brechen, ‘infirmity, w. brechen,
‘break’
also roga.]
Kridanta Forms
Sanskrit
रुज् (रु॒जोँ꣡ भङ्गे - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = रोजनम्
अनीयर् = रोजनीयः - रोजनीया
ण्वुल् = रोजकः - रोजिका
तुमुँन् = रोक्तुम्
तव्य = रोक्तव्यः - रोक्तव्या
तृच् = रोक्ता - रोक्त्री
क्त्वा = रुक्त्वा
ल्यप् = प्ररुज्य
क्तवतुँ = रुग्णवान् - रुग्णवती
क्त = रुग्णः - रुग्णा
शतृँ = रुजन् - रुजन्ती / रुजती
रुज् (रु꣡जँ꣡ हिंसायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = रोजनम्
अनीयर् = रोजनीयः - रोजनीया
ण्वुल् = रोजकः - रोजिका
तुमुँन् = रोजयितुम् / रोजितुम्
तव्य = रोजयितव्यः / रोजितव्यः - रोजयितव्या / रोजितव्या
तृच् = रोजयिता / रोजिता - रोजयित्री / रोजित्री
क्त्वा = रोजयित्वा / रोजित्वा / रुजित्वा
ल्यप् = प्ररोज्य / प्ररुज्य
क्तवतुँ = रोजितवान् / रुजितवान् - रोजितवती / रुजितवती
क्त = रोजितः / रुजितः - रोजिता / रुजिता
शतृँ = रोजयन् / रोजन् - रोजयन्ती / रोजन्ती
शानच् = रोजयमानः / रोजमानः - रोजयमाना / रोजमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
रुज्
मूलधातुः:
रुज
धात्वर्थः:
हिंसायाम्
गणः:
चुरादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
उभयपदी
रूपम्:
रोजयति-ते
धातुः:
रुज्
मूलधातुः:
रुजो
धात्वर्थः:
भङ्गे
गणः:
तुदादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
अनिट्
उपग्रहः:
परस्मैपदी
रूपम्:
रुजति
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. रुज् , रुग्ण °krank, S I, 511, 14 v.u. (Ko.). Mit अभि versehren, verletzen, Jātakam. 10, 29
22, 72
25, 6. Mit °व्या ganz zerbrechen, H 45, 3.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रोगो रुजा रुगातङ्को मान्द्यं व्याधिरपाटवम् ४६२
आम आमय आकल्यमुपतापो गदः समाः
-wordlist-
रोग (पुं), रुजा (स्त्री), रुज् (स्त्री), आतङ्क (पुं), मान्द्य (क्ली), व्याधि (स्त्री), अपाटव (क्ली), आम (पुं), आमय (पुं), आकल्य (क्ली), उपताप (पुं), गद (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
रोग
रोग, रुज्, व्याधि, आकल्य, गद, मान्द्य, अपाटव, आम, आमय, आतङ्क, उपताप, रुजा
रोगो रुक् व्याधिराकल्यं गदो मान्द्यमपाटवम्
आम आमय आतङ्क उपतापो रुजा स्मृता ६००
verse 2.1.1.600
page 0068
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रुज्(जा) स्त्री रुज--सम्प० क्विप् वा टाप् रुज--अङ् वा ।१ रोगे भङ्गे मेदि० रुज--क मेष्यां हेमच० कुष्ठेच (कुड) राजनि० एतद्योगे कर्मषष्ठ्या समासः
Capeller
German
1. रुज्, रुज॑ति zerbrechen, aufbrechen,
zetrümmern, vernichten
peinigen,
schmerzen (Gern. ). p. p. रुग्ण॑ zerbrochen,
zerschmettert (s. auch bes.). zer-
brechen, zerhauen. वि zerbrechen,
Scmerzen bereiten.
2. रुज् zerbrechend (—°)
f.
Schmerz,
Krankheit.
2. रुज् zerbrechend (—°)
f.
Schmerz,
Krankheit.
Grassman
German
√ruj [Cu. 〔148〕], 1〉 durchbrechen, zerbrechen, zertrümmern [A]
2〉 Feinde, Dämonen [A.] zerschmettern, vernichten
3〉 jemandem [D.] etwas [A.] erbrechen, aufbrechen, eröffnen
4〉 bildlich zerbrechen die Macht [A.].
Mit ā́ 1〉 Burgen [A.] erbrechen, erstürmen
2〉 Feinde [A.] zerschmettern
3〉 durch Zerbrechen des Verschlusses herbeischaffen [A.]
4〉 o. Obj. hereinbrechen. Vgl. ā-ruj-á, ā-rujatnú.
prá 1〉 zerbrechen, zerstören [A.]
2〉 auch ohne Objekt
3〉 bildlich: brechen die Kraft [A.].
1〉 zerbrechen [A.]
2〉 Feinde [A.] zerschmettern
3〉 bildlich: die Kraft [A.] brechen
4〉 jemandem [D.] etwas [A.] erbrechen, eröffnen.
sám zusammenschmettern, vernichten [A.].
Stamm rujá:
-āmi 2〉 mahás bandhútā vácobhis {300, 11}.
-áti 1〉 sthirā́ṇi {915, 6}.
-anti 1〉 ádrim paridhím {314, 6} (ā́pas). prá 2〉 asya (agnés) bhā́mās {356, 10}.
-ā́si [Co.] ā 2〉 śaphārújas {870, 9} (aṅkuśéna).
-ás 1〉 dṛḍhā́ {463, 6}.
-át 1〉 ádrim {473, 2}
dṛdhā́ni {591, 7}. 1〉 dṛḍhā́ {746, 1}
valásya sā́num {480, 2}.
-an 1〉 ádrim {71, 2}.
-ema 1〉 ádrim {298, 15}.
(-á) 1〉 dṛḍhā́ rakṣásas sádāṃsi {803, 4}. 2〉 (tám) yás tvā pṛtanyáti {765, 3}.
-a (-ā) ā́ 1〉 púram {682, 18}. 3〉 (gā́s) {820, 6}. prá 2〉 śátrūṇām vṛ́ṣṇiā {102, 4}. 1〉 vṛ́trásya hánū {978, 3}
bildlich: vīḍú áṃhas {299, 14}. 2〉 rákṣas {264, 16}. 3〉 rakṣásas bálam, vīríam {913, 25} (SV. ubja).
Impf. áruja:
-am sám dáasam {875, 6}.
-as 3〉 sákhibhyas dṛḍhám ūrvám {266, 16}. ā́ 1〉 púras {328, 10}.
aruja:
-as prá 1〉 pípros púras {51, 5}. 1〉 dṛḍhám párvatasya {471, 5}
vṛtrásya pāṣíā {56, 6}.
-at 1〉 sā́nu girīṇā́m {502, 2}.
Perf. stark rurój:
-ójitha 1〉 púras {457, 39}.
-ojitha 4〉 stotṛ́bhyas párvatam girím {673, 5}.
-ója [3. s.] 1〉 púras {915, 7}. 2〉 rákṣas {459, 10}.
-oja 1〉 púras dṛḍhā́s {473, 3}. 2〉 valám phaligám {346, 5}.
Part. ruját:
-án 2〉 śátrūn {910, 3} (neben mṛṇán). 3〉 (nas) gotrā́ {312, 8}. 4〉 vā́tasya mahimā́nam {994, 1}. 2〉 vṛtrám parvaśás {626, 13}.
-ántas 1〉 (vánā) {447, 3}. ā́ 4〉 náras (marútas) {910, 1}.
Part. II. rugṇá (vgl. á-rugṇa):
-ám 1〉 ádres {265, 6} (sarámā vidát) den Bruch oder Spalt des Felsens. [Page1174]
Verbale rúj als Inf.:
-úje ā 3〉 dṛḍhā́ cid ārúje vásu {327, 2}.
Ferner enthalten in śaphā-rúj.
Burnouf
French
*रुज् रुज्। रुजामि 6
etc. pp. रुग्न। Briser,
वनस्पतिम् un grand arbre
briser par la maladie, abattre
renverser, tuer.
रुज् रुज्
f.
maladie.
रुजा
f.
Brisure
destruction.
Maladie.
Brebis.
रुजाकर
m.
un des sentiments ou भावस् exprimés par la
poésie [le mal d'amour]. -- N. fruit de l'averrhoa carambola.
Stchoupak
French
रुज्-
{%rujati -te
ruroja
arūrujat
rujyate
%} रुग्ण- °रुज्य- --
briser, détruire (en brisant)
tourmenter, faire souffrir (acc. gén. )
caus.
frapper (loc.).
रुज्-
ag. ifc. (nom. रुक्) qui brise, détruit
f.
peine, mal,
maladie
-आ-
f.
id.
brisure.
रुग्-आर्त- a. v. affligé, malade.
रुजस्-कर- ag. qui cause de la peine
रुजाकर- -ई- id.